Śivakṣetra–Tīrtha–Māhātmya (The Salvific Function of Shiva’s Sacred Domains)

Verse 1

सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् । तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि

সূত ক’লে—হে প্ৰাজ্ঞ ঋষিসকল, বিমুক্তিদায়ক শিৱক্ষেত্ৰৰ কথা শুনা। সেয়ে এতিয়া মই তাৰ আগম-পরম্পৰা লোকৰক্ষাৰ্থেই বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 2

पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना । शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति

পঞ্চাশ কোটি বিস্তৃত, পৰ্বত-অৰণ্য-কাননেৰে শোভিত এই পৃথিৱী শিৱৰ আজ্ঞাৰে হে লোকসমূহ ধৰি স্থিৰ হৈ থাকে।

Verse 3

तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् । मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः

যি যি ঠাইত বাসিন্দাসকল থাকে, সেই সেই ঠাইত তেওঁলোকৰ বাবে শিৱৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে। মোক্ষাৰ্থে কৰুণাৰে প্ৰভু দেৱে এনে ক্ষেত্ৰ স্থাপন কৰিছে।

Verse 4

परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् । स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि

ঋষিসকলক লাভ হোৱা অনুগ্ৰহ আৰু দেৱতাসকলক দিয়া অধিকাৰৰ ফলত, স্বয়ংভূ আৰু অন্যান্য নিয়ত ব্যৱস্থাসমূহ উদ্ভৱ হয়—নিশ্চয় লোকৰক্ষা-পালনৰ বাবেই।

Verse 5

तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् । अन्यथा रोगदारिद्र य्मूकत्वाद्याप्नुयान्नरः

তীৰ্থ আৰু পুণ্যক্ষেত্ৰত সদায় স্নান, দান, জপ আদি সৎকৰ্ম কৰা উচিত। নচেৎ মানুহে ৰোগ, দাৰিদ্ৰ্য, মূকত্ব আদি দুঃখ লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 6

अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः । स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्

এই ভাৰতবৰ্ষত যদি মানুহে মৃত্যু লাভ কৰে, তেন্তে স্বয়ম্ভূ-স্থানত বাস কৰাৰ ফলত সি পুনৰ মানৱজন্ম লাভ কৰে।

Verse 7

क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः । पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्

হে ভূসূৰ ব্ৰাহ্মণসকল, পুণ্যক্ষেত্ৰত পাপকৰ্ম কৰা দঢ়ভাৱে বন্ধনকাৰী দোষ হয়। সেয়ে পুণ্যক্ষেত্ৰত বাস কৰোঁতে অণুমাত্ৰও পাপ আচৰণ নকৰিবা।

Verse 8

येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः । सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः

যিকোনো উপায়ে সম্ভৱ হ’লে মানুহে পুণ্যক্ষেত্ৰত বাস কৰা উচিত। সিন্ধু নদীৰ শতনদী-তীৰত এনে বহু ক্ষেত্ৰ আছে।

Verse 9

सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा । तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्

পবিত্ৰ সৰস্বতী নদীক পৰম পুণ্যদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে আৰু তেওঁক ‘ষষ্টিমুখী’ (ষাঠিটা ধাৰা-মুখ থকা) বুলিও কোৱা হয়। যি জ্ঞানী তেওঁৰ বিভিন্ন তীৰত ক্ৰমে বাস কৰে, সি ব্ৰহ্মপদ লাভ কৰে।

Verse 10

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी । तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

হিমালয়ৰ পৰা জন্ম লোৱা গংগা পৰম পুণ্যদায়িনী, শত-মুখা (অসংখ্য ধাৰাযুক্ত) পবিত্ৰ নদী। তাৰ তীৰত কাশী আদি বহু পুণ্যক্ষেত্ৰ আছে, যিয়ে পুণ্য আৰু পবিত্ৰতা দান কৰে।

Verse 11

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगे मृगबृहस्पतौ । शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

তাত নিশ্চয়েই অতি প্ৰশংসিত তীৰ্থ-তট আছে, যি মৃগ ৰাশি আৰু মৃগবৃহস্পতি নক্ষত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত। সেই পবিত্ৰ স্থান ‘শোণভদ্ৰ’ ‘দশমুখ’ নামে খ্যাত, পৰম পুণ্যদায়ক আৰু ভক্তসকলক অভীষ্ট ফল প্ৰদানকাৰী।

Verse 12

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् । चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

তাত স্নান আৰু উপবাস কৰিলে বৈনায়ক (শ্ৰী গণেশ) পদ লাভ হয়। পবিত্ৰ নর্মদা মহা নদী; তেওঁ ‘চতুৰ্বিংশমুখী’ বুলি স্তূত আৰু পৰম পুণ্যবর্ধিনী।

Verse 13

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् । तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

তাত স্নান কৰি তাতেই বাস কৰিলে বৈষ্ণৱ পদ লাভ হয়। তমসা ‘দ্বাদশমুখী’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ৰেৱা (নর্মদা) ‘দশমুখী’ নদী।

Verse 14

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी । एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्र लोकप्रदायिनी

গোদাৱৰী মহাপুণ্যা, ব্ৰহ্মহত্যা আৰু গোহত্যাৰ পাপ নাশিনী। তেওঁ ‘একবিংশ-মুখী’ বুলি কোৱা হয় আৰু ৰুদ্ৰলোক প্ৰদান কৰে।

Verse 15

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा । साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

কৃষ্ণৱেণী পুণ্যনদী, সকলো পাপ ক্ষয়কাৰিণী। তেওঁ ‘অষ্টাদশ-মুখী’ বুলি কোৱা হয় আৰু বিষ্ণুলোক প্ৰদান কৰে।

Verse 16

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी । सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

তুঙ্গভদ্ৰা ‘দশমুখী’ বুলি কোৱা হয়, যিয়ে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি দান কৰে। পুণ্যময়ী সুবৰ্ণমুখৰীও তেনেদৰে ‘নৱমুখী’ বুলি প্ৰখ্যাত।

Verse 17

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा । सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

সেই ঠাইতেই ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা চ্যুত হোৱা জীৱসকলেও অতি শুভভাবে পুনৰ জন্ম লাভ কৰে। তাতেই সৰস্বতী, পম্পা আৰু শুভ কন্যা-শ্বেতনদী নামৰ পবিত্ৰ নদীসমূহ উদ্ভৱ হয়।

Verse 18

एतासां तीरवासेन इंद्र लोकमवाप्नुयात् । सह्याद्रि जा महापुण्या कावेरीति महानदी

এই পবিত্ৰ নদীসমূহৰ তীৰত বাস কৰিলে ইন্দ্ৰলোক লাভ হয়। সহ্যাদ্ৰিৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই মহাপুণ্যময়ী মহানদী ‘কাবেৰী’ বুলি খ্যাত।

Verse 19

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी । तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

তেওঁক সাতাইশ ‘মুখ’ (অংশ) বিশিষ্টা বুলি কোৱা হয় আৰু সকলো অভীষ্ট বৰ দান কৰে। তেওঁৰ তীৰৰ তীৰ্থসমূহে স্বৰ্গ দিয়ে আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ পদসম উচ্চ অৱস্থাও প্ৰদান কৰে।

Verse 20

शिवलोकप्रदा शैवास्तथाऽभीष्टफलप्रदाः । नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

এই শৈৱ ব্ৰত-আচাৰসমূহে শিৱলোক প্ৰদান কৰে আৰু অভীষ্ট ফলও দিয়ে। নৈমিষত আৰু বদৰীত স্নান কৰিব লাগে; লগতে সূৰ্য মেষ ৰাশিত থাকোঁতে, আৰু দেওবাৰ-গুৰুবাৰৰ সংযোগ হ’লে।

Verse 21

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा । सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

এনেধৰণৰ পূজা আৰু তাৰ সৈতে জড়িত অনুষঙ্গিক কৰ্মসমূহ ব্ৰহ্মলোকপ্ৰদ বুলি জানিবা। তদ্ৰূপ সূৰ্য সিংহ ৰাশিত আৰু চন্দ্ৰ কৰ্কট ৰাশিত থাকোঁতে সিন্ধু নদীত স্নান মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 22

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः । गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

জ্ঞানীসকলে জানে যে কেদাৰ তীৰ্থৰ পবিত্ৰ জল পান কৰা আৰু তাত স্নান কৰা—দুয়োটাই জ্ঞানপ্ৰদ। তদ্ৰূপ সিংহ মাসত গোদাৱৰীত স্নান কৰিব লাগে; বিশেষকৈ বৃহস্পতি সিংহ ৰাশিত থাকিলে—সেয়া মহাপুণ্যকৰ।

Verse 23

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा । यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

ই শিৱলোকপ্ৰদ বুলি পুৰ্বে স্বয়ং শিৱে কৈছিল। বৃহস্পতি কন্যা ৰাশিত আৰু সূৰ্যও কন্যাত প্ৰৱিষ্ট থাকোঁতে যমুনা-শোণৰ সঙ্গমত স্নান কৰিব লাগে; সেয়া শিৱধামপ্ৰাপ্তিৰ বাবে প্ৰশংসিত।

Verse 24

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः । कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

তেওঁলোকে কয় যে ধৰ্মলোক আৰু দন্তিলোকত (কৰা) স্নান-আচৰণ মহাভোগ আৰু শুভ ফল প্ৰদান কৰে। তদ্ৰূপ কাবেৰী নদীতেও স্নান কৰা উচিত—বিশেষকৈ যেতিয়া সূৰ্য আৰু বৃহস্পতি তুলা ৰাশিত থাকে—তেতিয়া সেই স্নান অতি পুণ্যদায়ক হয়।

Verse 25

विष्णोर्वचनमाहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः । वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

তেওঁলোকে জানে যে বিষ্ণুৰ বচনৰ মাহাত্ম্যৰ দ্বাৰা সেয়া (অনুষ্ঠান) সকলো অভীষ্ট প্ৰদানকাৰী হয়—বিশেষকৈ যেতিয়া বৃশ্চিক মাস উপস্থিত হয় আৰু সূৰ্য আৰু বৃহস্পতি দুয়ো বৃশ্চিক ৰাশিত থাকে।

Verse 26

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् । सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

নর্মদা নদীত স্নান কৰিলে ভক্তে বিষ্ণুলোক লাভ কৰে। তদ্ৰূপে সুবৰ্ণমুখৰী তীৰ্থত আৰু অপগা (গংগা) নদীত, বিশেষকৈ বৃহস্পতিবাৰ আৰু ৰবিবাৰে স্নান কৰিলে উক্ত পুণ্যফল প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 27

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा । मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

ব্ৰাহ্মণৰ বচন যিদৰে একে ‘শিৱলোকপ্ৰদ’ বুলি কয়, তেনেদৰে মৃগমাহত—চন্দ্ৰ মৃগ নক্ষত্ৰত থাকোঁতে—বৃহস্পতিবাৰে জাহ্নবী (গংগা)ত স্নান কৰা উচিত; এই নিয়মে ভক্তক শিৱলোকলৈ নি যায়।

Verse 28

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा । ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

ব্ৰহ্মাৰ বচন যিদৰে একে ‘শিৱলোকপ্ৰদ’ বুলি কয়, তেনেদৰে ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ উচ্চ পদ ভোগ কৰি শেষত (শিৱকৃপাৰে) মোক্ষদায়ক সত্য জ্ঞান লাভ হয়।

Verse 29

गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ । श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा

গংগাত, বিশেষকৈ মাঘমাহত, আৰু যেতিয়া সূৰ্য কুম্ভ ৰাশিত থাকে—শ্ৰাদ্ধ হওক, পিণ্ডদান হওক, বা তিলোদক দান হওক।

Verse 30

वंशद्वयपितृणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः । कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

জ্ঞানীসকলে একে দুয়োটা বংশৰ পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰ আৰু কোটি কুলৰ তৰণৰ উপায় বুলি জানে। চন্দ্ৰ কৃষ্ণবেণীত থাকিলে, সূৰ্য মীন ৰাশিত আৰু গুৰু (বৃহস্পতি) স্বৰাশিত থাকিলে ই বিশেষভাবে প্ৰশংসিত।

Verse 31

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्र पदप्रदम् । गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

যথাযথ তীৰ্থত সেই পবিত্ৰ মাহত স্নান কৰিলে ইন্দ্ৰপদ লাভ হয়। জ্ঞানী শিৱভক্তে গঙ্গাতীৰ বা সহ্যপৰ্বতজাত নদীৰ তীৰ আশ্ৰয় কৰি নিয়মভক্তিৰে তাতে বাস কৰক।

Verse 32

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् । रुद्र लोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

সেই সময়লৈকে কৰা পাপৰ ক্ষয় নিশ্চিত। ৰুদ্ৰলোক দান কৰা এনে বহু ক্ষেত্ৰ (তীৰ্থ) আছে।

Verse 33

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे । तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

তাম্ৰপৰ্ণী আৰু বেগৱতী নদীয়ে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফল দিয়ে। তেওঁলোকৰ তীৰত স্বৰ্গদানকাৰী ক্ষেত্ৰ (তীৰ্থ)ো নিশ্চয় আছে।

Verse 34

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः । तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

তাৰ ভিতৰত বহু পুণ্যদায়ক তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে। সেই সেই স্থানত বাস কৰা জ্ঞানী সাধকে, সেই ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰতা আৰু বিধি অনুসাৰে তদ্ৰূপ ফল লাভ কৰে।

Verse 35

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च । वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

সদাচাৰ, সৎবৃত্তি আৰু সদা শুদ্ধ ভাবনাৰে দয়ালু আৰু বিবেকী জনে বাস কৰা উচিত। অন্য কোনো উপায়ে সেই আধ্যাত্মিক ফল লাভ নহয়।

Verse 36

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

পুণ্যক্ষেত্ৰত কৰা পুণ্য বহুগুণে বৃদ্ধি পাই সমৃদ্ধ হয়। আৰু পুণ্যক্ষেত্ৰত কৰা পাপ, অণুমাত্ৰ হলেও, মহৎ হৈ উঠে।

Verse 37

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति । पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

যি কেৱল তৎক্ষণাৎ জীৱিকাৰ বাবে চেষ্টা কৰে, তাৰ জীৱন মাত্ৰ পুণ্যতেই ক্ষয় হয়। জ্ঞানীসকলে কয়—পুণ্যেই ঐশ্বৰ্য দান কৰে; সেয়া কায়িক হওক বা বাচিক।

Verse 38

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः । मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

হে দ্বিজসকল, যেনেকৈ বাহ্য পাপ নাশ হয়, তেনেকৈ মানসিক পাপো নাশ কৰিব পাৰি। কিন্তু যুগে যুগে কঠিন হোৱা মনৰ ‘বজ্ৰলেপ’ দীঘলীয়া সাধনা আৰু শিৱানুগ্রহেৰে হে গলিব।

Verse 39

ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति । वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्

সেয়া নিশ্চয় ধ্যানৰ দ্বাৰাই নাশ হয়; অন্য কোনো উপায়ে তাৰ অন্ত নহয়। বাক্‌জনিত (পাপ) জপৰ জালত ক্ষয় হয়, আৰু দেহজনিত (পাপ) সংযমতপস্যাই দেহ শোষণ কৰি নাশ কৰে।

Verse 40

दानाद्धनकृतं नश्येन्नाऽन्यथाकल्पकोटिभिः । क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

সঞ্চিত ধন সঁচাকৈ দানৰ দ্বাৰাইহে ক্ষয় হয়; নহ’লে কোটি কোটি কল্পতোও নহয়। কিন্তু কেতিয়াবা পাপৰ বাবে পুণ্যও আগতে বৃদ্ধি পোৱা যেন হৈ পাছত নাশ হয়।

Verse 41

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः । ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

পুণ্য-পাপ—দুয়োটাৰে ‘বীজাংশ’, ‘বৃদ্ধ্যংশ’ আৰু ‘ভোগাংশ’ আছে। বীজাংশ মুক্তিদায়ক জ্ঞানত নাশ হয়, আৰু বৃদ্ধ্যংশ আগতে কোৱা পদ্ধতি অনুসাৰে চলি থাকে।

Verse 42

भोगांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः । बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

ভোগ দিবলৈ আৰম্ভ হোৱা কৰ্মাংশ কেৱল ভোগ কৰিলেহে ক্ষয় হয়; কোটি কোটি পুণ্যেও অন্যথা নহয়। কিন্তু কৰ্মবীজৰ অঙ্কুৰ নষ্ট হ’লে যি অৱশিষ্ট থাকে, সি কেৱল শেষ-ভোগৰূপে ক্ষয় হয়; নতুন বন্ধন সৃষ্টি নকৰে।

Verse 43

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः । तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् । तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यं सुखमिच्छता

দেৱপূজা, ব্ৰাহ্মণক দান, আৰু কালে কালে তপস্যাৰ বৃদ্ধি—ইয়াৰ দ্বাৰা মানুহৰ ভোগ সহনীয় হয়। সেয়ে যি সত্য সুখ বিচাৰে, সি পাপ নকৰাকৈয়ে জীৱন যাপন কৰক।