पञ्चकृत्यलक्षणनिर्णयः (Definition of Śiva’s Five Cosmic Acts—Pañcakṛtya)

Verse 1

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः । सर्गादिपंचकृत्यस्य लक्षणं ब्रूहि नौ प्रभो । शिव उवाच । मत्कृत्यबोधनं गुह्यं कृपया प्रब्रवीमि वाम्

ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণু ক’লে—“হে প্ৰভো! সৃষ্ট্যাদি পঞ্চকৃত্যৰ লক্ষণ আমাক কওক।” শিৱ ক’লে—“কৰুণাৰে, মোৰ দিব্য কৃত্য বুজোৱা এই গুহ্য বোধ তোমালোক দুয়োকে কৈছোঁ।”

Verse 2

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोऽप्यनुग्रहः । पंचैव मे जगत्कृत्यं नित्यसिद्धमजाच्युतौ

সৃষ্টি, স্থিতি, সংহাৰ, তিৰোভাৱ (আৱৰণ) আৰু অনুগ্ৰহ—এই পাঁচটাই জগতৰ প্ৰতি মোৰ কৃত্য; মই অজ আৰু অচ্যুত, ইহা নিত্যসিদ্ধ।

Verse 3

सर्गः संसारसंरंभस्तत्प्रतिष्ठा स्थितिर्मता । संहारो मर्दनं तस्य तिरोभावस्तदुत्क्रमः

সৰ্গ হৈছে সংসাৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ; তাৰ প্ৰতিষ্ঠাই স্থিতি (পালন) বুলি মানা হয়। সংহাৰ হৈছে সেই প্ৰকাশিত জগতৰ মৰ্দন/সংকোচ, আৰু তিৰোভাৱ হৈছে তাৰ আৱৰণ—প্ৰকাশৰ পৰা অন্তৰ্হিত হোৱা।

Verse 4

तन्मोक्षोऽनुग्रहस्तन्मे कृत्यमेवं हि पंचकम् । कृत्यमेतद्वहत्यन्यस्तूष्णीं गोपुरबिंबवत्

সেই (শেষ) কৰ্মই মোক্ষ—মোৰ অনুগ্ৰহ। এইদৰে ই মোৰ পঞ্চকৃত্য। অন্য শক্তি গোপুরৰ প্ৰতিবিম্বৰ দৰে নীৰৱে কেৱল তাক বহন কৰে; নিজে কৰ্তা নহয়।

Verse 5

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम् । पंचमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम्

সৃষ্টি আদি চাৰিধৰণৰ ক্ৰিয়া, যাৰ দ্বাৰা সংসাৰৰ বিস্তাৰ হয়, (কথিত); আৰু পঞ্চমটো নিশ্চয় মোক্ষৰ হেতু—মইত নিত্য সুদৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকা।

Verse 6

तदिदं पंचभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः । सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा

এই তত্ত্ব মোৰ ভক্তসকলে পঞ্চ মহাভূতত দেখে—পৃথিৱীত সৃষ্টি, জলত স্থিতি (পালন), আৰু অগ্নিত সংহাৰ।

Verse 7

तिरोभावोऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे । सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्द्धते

বায়ুতত্ত্বত তিৰোভাৱ-শক্তি (আৱৰণ) দেখা যায়; তেনেদৰে আকাশতত্ত্বত অনুগ্ৰহ-শক্তি (কৃপা) প্ৰকাশ পায়। পৃথিৱীৰ দ্বাৰা সকলো সৃষ্টি হয়, আৰু জলে সকলো পোষিত হৈ বিকশিত হয়।

Verse 8

अर्द्यते तेजसा सर्वं वायुना चापनीयते । व्योम्नानुगृह्यते सर्वं ज्ञेयमेवं हि सूरिभिः

অগ্নিৰ তেজে সকলো উত্তপ্ত হৈ পৰিপক্ব হয়; বায়ুত সকলো বোৱাই গতি পায়; আৰু ব্যোমে সকলোকে আশ্ৰয় দি ধাৰণ কৰে—এদৰে জ্ঞানীয়ে বুজিব লাগে।

Verse 9

पंचकृत्यमिदं वोढुं ममास्ति मुखपंचकम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तन्मध्ये पंचमं मुखम्

এই পঞ্চকৃত্য বহন কৰিবলৈ মোৰ পাঁচটা মুখ আছে। চাৰিটা মুখ চাৰিও দিশলৈ, আৰু সিহঁতৰ মাজত পঞ্চম মুখ অৱস্থিত।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां दशमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰসংহিতাত দশম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 11

तथा रुद्र महेशाभ्यामन्यत्कृत्यद्वयं परम् । अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते

তদ্ৰূপ ৰুদ্ৰ আৰু মহেশৰ বাহিৰে ‘অনুগ্ৰহ’ নামে খ্যাত সেই পৰম দ্বিবিধ দিৱ্য কাৰ্য কোনোবাই লাভ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 12

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम् । न तद्रुद्र महेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम्

সেই সকলো পুৰ্বিক কৰ্ম তোমালোক দুজনৰ কাষত কালেৰে বিস্মৃত হৈছে; কিন্তু ৰুদ্ৰ আৰু মহেশৰ কাষত তেনে কোনো কৰ্ম কেতিয়াও বিস্মৃত নহয়।

Verse 13

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा । आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम्

ৰূপ, বেশ, কৰ্ম, বাহন আৰু আসনত, লগতে অস্ত্ৰাদি সকলোতেও—তাঁৰ নিমিত্তে আমি মোৰ সদৃশ এক সাম্য গঢ়ি তুলিছোঁ।

Verse 14

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम् । मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्

হে প্ৰিয় বৎসসকল, মোৰ ধ্যানৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ বাবেই তোমালোকৰ ভিতৰত এই মোহ উদ্ভৱ হৈছে। যদি মোৰ সত্য জ্ঞান উপস্থিত থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে ৰূপক লৈ এনে অহংকাৰ নহ’লেহেঁতেন—যেন নিজেই মহেশ্বৰ।

Verse 15

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मंत्रमओंकारनामकम् । इतः परं प्रजपतं मामकं मानभंजनम्

সেয়ে মোৰ জ্ঞানসিদ্ধিৰ বাবে এতিয়াৰ পৰা ‘ওঁকাৰ’ নামৰ মন্ত্র—মোৰ নিজ মন্ত্র—জপ কৰা; ই অহংকাৰ ভাঙি পেলায়।

Verse 16

उपादिशं निजं मंत्रमओंकारमुरुमंगलम् । ओंकारो मन्मुखाज्जज्ञे प्रथमं मत्प्रबोधकः

মই তেওঁক মোৰ নিজ মন্ত্র—পৰম মঙ্গলময় ওঁকাৰ—উপদেশ দিলোঁ। সেই ওঁকাৰ মোৰ মুখৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথম জন্ম লৈ, মোৰ তত্ত্বজ্ঞানৰ আদ্য প্ৰবোধক হ’ল।

Verse 17

वाचकोऽयमहं वाच्यो मंत्रोऽयं हि मदात्मकः । तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणं भवेत्

জপ কৰা জনা মই নিজেই, জপ্য (বাচ্য) সত্তাও মই নিজেই; এই মন্ত্র সঁচাকৈ মোৰেই স্বৰূপ। সেয়ে ইয়াৰ নিত্য অনুস্মৰণেই প্ৰকৃততে মোৰ অনুস্মৰণ হয়।

Verse 18

अकार उत्तरात्पूर्वमुकारः पश्चिमाननात् । मकारो दक्षिणमुखाद्बिंदुः प्राण्मुखतस्तथा

‘অ’ অক্ষৰ উত্তৰ দিশৰ পৰা পূৰ্বাভিমুখে ধ্যানযোগ্য; ‘উ’ পশ্চিমমুখৰ পৰা; ‘ম’ দক্ষিণমুখৰ পৰা; আৰু বিন্দু (ওঁৰ নাসিক্য বিন্দু) পূৰ্বমুখৰ পৰা। এইদৰে লিঙ্গৰ দিক-মুখসমূহত প্ৰণৱৰ ধ্যান কৰিব লাগে।

Verse 19

नादो मध्यमुखादेवं पंचधाऽसौ विजृंभितः । एकीभूतः पुनस्तद्वदोमित्येकाक्षरो भवेत्

মধ্য মুখৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই নাদ পাঁচধা বিস্তাৰিত হয়। পুনৰ যেতিয়া সি একীভূত হয়, তেতিয়া সি ‘ওঁ’ নামৰ একাক্ষৰ অক্ষয় হয়।

Verse 20

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम् । व्याप्तमेतेन मंत्रेण शिवशक्त्योश्च बोधकः

নাম-ৰূপাত্মক সকলো—বেদৰূপ দুটা কুল (শব্দ আৰু অৰ্থ) সহ—এই মন্ত্ৰে ব্যাপ্ত; আৰু ই শিৱ-শক্তিৰ বোধক।

Verse 21

अस्मात्पंचाक्षरं जज्ञे बोधकं सकलस्यतत् । आकारादिक्रमेणैव नकारादियथाक्रमम्

ইয়াৰ পৰাই পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল, যি সকলো তত্ত্বৰ বোধ দান কৰে। ইয়াক যথাযথ ক্ৰমে বুজিব লাগে—প্ৰথমে ‘আ’ৰ পৰা, তাৰ পিছত মন্ত্ৰাক্ষৰৰ পৰম্পৰাত ‘ন’ৰ পৰা ক্ৰমে।

Verse 22

अस्मात्पंचाक्षराज्जाता मातृकाः पंचभेदतः । तस्माच्छिरश्चतुर्वक्त्रात्त्रिपाद्गाय त्रिरेव हि

এই পঞ্চাক্ষৰীৰ পৰা পাঁচ ভেদত মাতৃকা বৰ্ণসমূহ উদ্ভৱ হয়। সেই একে পবিত্ৰ উৎসৰ পৰা চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা প্ৰবাহিত ত্ৰিপদা গায়ত্ৰীও জন্মে—তিন পাদবিশিষ্টেই।

Verse 23

वेदः सर्वस्ततो जज्ञे ततो वै मंत्रकोटयः । तत्तन्मंत्रेण तत्सिद्धिः सर्वसिद्धिरितो भवेत्

তেওঁৰ পৰাই সমগ্ৰ বেদ জন্মিল, আৰু তাৰ পৰাই কোটি কোটি মন্ত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল। যি যি মন্ত্ৰে যি সিদ্ধি, সেয়া সেই মন্ত্ৰেই সিদ্ধ হয়; এই সাধনাৰ পৰা সৰ্বসিদ্ধি সম্ভৱ।

Verse 24

अनेन मंत्रकंदेन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति । सकला मंत्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः

এই মন্ত্ৰকন্দ (মন্ত্ৰৰ মূলসাৰ)ৰ দ্বাৰা ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো সিদ্ধ হয়। সকলো মন্ত্ৰৰাজ মঙ্গলময় আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ভোগপ্ৰদ।

Verse 25

नंदिकेश्वर उवाच । पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम् । निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदण्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

নন্দিকেশ্বৰ ক’লে—পুনৰায় গুৰুৱে তেওঁলোক দুজনৰ মাজত তিৰঃপট (পৰ্দা) স্থাপন কৰি পৰম মন্ত্ৰ উপদেশ দিলে। তেওঁলোকৰ শিৰত ধীৰে ধীৰে নিজৰ পদ্মহস্ত ৰাখি, অম্বিকাসহ তেওঁলোকক উত্তৰমুখী কৰি থিয় কৰালে।

Verse 26

त्रिरुच्चार्याग्रहीन्मंत्रं यंत्रतंत्रोक्तिपूर्वकम् । शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत्

মন্ত্ৰটো তিনিবাৰ উচ্চাৰণ কৰি, যন্ত্ৰ-তন্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে তেওঁ তাক বিধিবত গ্ৰহণ কৰালে। তাৰ পাছত সেই দুজন শিষ্যক নিজৰ সোঁফালে ৰাখি, তেওঁ নিজকো আত্মসমৰ্পণ কৰিলে।

Verse 27

प्रबद्धहस्तौ किल तौ तदंतिके तमेव देवं जगतुर्जगद्गुरुम्

তেওঁলোকে দুয়ো কৰযোৰে ভক্তিভাৱে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ, জগতৰ দেৱতা আৰু জগদ্গুৰু সেই একমাত্ৰ পৰমেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 28

ब्रह्माच्युतावूचतुः । नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे । नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने

ব্ৰহ্মা আৰু অচ্যুত ক’লে—নিষ্কলৰূপক নমস্কাৰ, নিষ্কলতেজক নমস্কাৰ। সকলোৰ নাথক নমস্কাৰ, হে সകലাত্মন্, আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 29

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिंगिने । नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पंचमुखायते

প্ৰণৱ (ॐ) দ্বাৰা বাচ্য প্ৰভুক নমস্কাৰ; প্ৰণৱ-লিঙ্গস্বৰূপক নমস্কাৰ। সৃষ্ট্যাদি কৰ্তাক নমস্কাৰ; হে পঞ্চমুখ, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 30

पंचब्रह्मस्वरूपाय पंच कृत्यायते नमः । आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनंतगुणशक्तये

পঞ্চব্ৰহ্মস্বৰূপ আৰু পঞ্চকৃত্যৰ অধিষ্ঠাতা তোমাক নমস্কাৰ। হে পৰমাত্মা, হে পৰব্ৰহ্ম, অনন্ত গুণ-শক্তিযুক্ত তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 31

सकलाकलरूपाय शंभवे गुरवे नमः । इति स्तुत्वा गुरुं पद्यैर्ब्रह्मा विष्णुश्च नेमतुः

সকল আৰু নিষ্কল—উভয় ৰূপধাৰী গুৰু-স্বৰূপ শম্ভুক নমস্কাৰ। এইদৰে পদ্যৰে গুৰুস্তৱ কৰি ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 32

ईश्वर उवाच । वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम् । जपतं प्रणवं मंत्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्

ঈশ্বৰে ক’লে—হে প্ৰিয় পুত্ৰদ্বয়, মই তোমালোকক সকলো তত্ত্ব কৈও দেখুৱাইও দিছোঁ। এতিয়া দেৱীয়ে নিৰ্দেশ কৰা, মোৰেই স্বৰূপ প্ৰণৱ মন্ত্র ‘ওঁ’ জপ কৰা।

Verse 33

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम् । आद्रा र्यां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्

জ্ঞান আৰু সুদৃঢ় সৌভাগ্য—সকলো শাশ্বত হয়। আৰু আর্দ্ৰা নক্ষত্ৰযুক্ত চতুৰ্দশীত সেই মন্ত্র জপ কৰিলে তাৰ পুণ্য অক্ষয় হয়।

Verse 34

सूर्यगत्या महाद्रा र्यामेकं कोटिगुणं भवेत् । मृगशीर्षांतिमो भागः पुनर्वस्वादिमस्तथा

সূৰ্যগতিৰ মান অনুসাৰে মহৎ কালবিভাগ-ক্রমত এটা একক কোটি গুণে বৃদ্ধি পায়। মৃগশীৰ্ষৰ অন্তিম অংশ কোৱা হৈছে, আৰু তদ্ৰূপ পুনৰ্বসুৰ আদ্য অংশো।

Verse 35

आद्रा र्समः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे । दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः

পূজা, হোম আদি আৰু তৰ্পণৰ বাবে সদা আৰ্দ্ৰ-সম (শীতল-স্নিগ্ধ) কালকেই উপযুক্ত জানিব লাগে। কিন্তু শিৱদৰ্শনৰ বাবে প্ৰভাতত—প্ৰাতঃ আৰু সংগৱ কালত—সময় শুভ।

Verse 36

चतुर्दशी तथा ग्राह्या निशीथव्यापिनी भवेत् । प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते

নিশীথ (মধ্যৰাতি) পৰ্যন্ত ব্যাপ্ত হোৱা চতুৰ্দশীকেই গ্ৰহণীয়। আৰু যি চতুৰ্দশী প্ৰদোষকালতো ব্যাপ্ত হৈ পৰযুক্ত (অধিক ফলদায়িনী) হয়, সেয়া বিশেষ প্ৰশংসিত।

Verse 37

लिंगं बेरं च मेतुल्यं यजतां लिंगमुत्तमम् । तस्माल्लिंगं परं पूज्यं बेरादपि मुमुक्षुभिः

মোৰ দৃষ্টিত লিঙ্গ আৰু বেৰ (প্ৰতিষ্ঠিত মূৰ্তি) দুয়োটাই উপাস্য; কিন্তু উপাসকসকলৰ বাবে লিঙ্গপূজাই সৰ্বোত্তম। সেয়ে মুক্তিকামীসকলৰ বাবে বেৰতো অধিক লিঙ্গেই পৰম পূজ্য।

Verse 38

लिंगमओंकारमंत्रेण बेरं पंचाक्षरेण तु । स्वयमेव हि सद्द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা ওঁকাৰ মন্ত্ৰে, আৰু বেৰ (বিগ্ৰহ)ৰ প্ৰতিষ্ঠা পঞ্চাক্ষৰীৰে কৰা উচিত। শুদ্ধ সদ্দ্ৰব্যেৰে—নিজে কৰক বা আনৰ দ্বাৰা কৰাওক—প্ৰতিষ্ঠা অৱশ্য সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 39

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् । इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवांऽतर्हितः शिवः

‘বিধিপূৰ্বক উপচাৰে পূজা কৰিলে মোৰ পদ (মোক্ষধাম) সহজে লাভ হয়।’ এইদৰে দুজন শিষ্যক উপদেশ দি শিৱ সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান কৰিলে।