Umāyāḥ Kriyāyoga-Rahasya (The Esoteric Teaching on Umā’s Kriyāyoga)
অধ্যায় ৫১ত ঋষিসকলে সূতক অনুৰোধ কৰে—সনৎকুমাৰে পূৰ্বে ব্যাসক যি জগদম্বা উমাৰ অনুপম ক্ৰিয়াযোগ উপদেশ দিছিল, সেয়া পুনৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ। সূতে ইয়াক ‘পৰং গুপ্তং ৰহস্যং’ বুলি কৈ ব্যাস–সনৎকুমাৰ সংলাপৰূপে বৰ্ণনা আগবঢ়ায়। ব্যাসে উমা ক্ৰিয়াযোগৰ লক্ষণ, পদ্ধতি, ফল আৰু পৰম মাতৃৰ বিশেষ প্ৰিয় বিষয় কি—সেয়া সোধে। সনৎকুমাৰে জ্ঞানযোগ, ক্ৰিয়াযোগ আৰু ভক্তিযোগ—এই তিনিটা মাৰ্গক মোক্ষদায়ক বুলি সুশৃঙ্খলভাৱে বুজাই দিয়ে: জ্ঞানযোগ মানে মনৰ আত্মাৰ সৈতে অন্তৰ্মুখ সংযোগ; ক্ৰিয়াযোগ মানে বাহ্য আশ্ৰয়ৰ সৈতে মনৰ সংযোগ—নিয়মিত কৰ্ম, পূজা আৰু শাসন; ভক্তি মানে ভক্ত আৰু দেৱীৰ মাজত ঐক্যভাবনা পোষণ। শেষত কোৱা হয়—কৰ্মৰ পৰা ভক্তি, ভক্তিৰ পৰা জ্ঞান, আৰু জ্ঞানৰ পৰা মুক্তি; ক্ৰিয়াই এই উন্নতিৰ ব্যৱহাৰিক আধাৰ।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । अपरं श्रोतुमिच्छामः किमप्याख्यानमीशितुः
মুনিসকলে ক’লে—হে মহাভাগ সূত, ব্যাসৰ শিষ্য, পুৰাণজ্ঞসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! ঈশৰ বিষয়ে আৰু কিছুমান পবিত্ৰ আখ্যান শুনিবলৈ আমি ইচ্ছুক।
Verse 2
उमाया जगदम्बायाः क्रियायोगमनुत्तमम् । प्रोक्तं सनत्कुमारेण व्यासाय च महात्मने
সনৎকুমাৰে জগতম্বা উমাৰ অনুত্তম ক্ৰিয়া-যোগ মহাত্মা ব্যাসক উপদেশ দিলে।
Verse 3
सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानो देवीभक्तिदृढव्रताः । पराशक्तेः परं गुप्तं रहस्यं शृणुतादरात्
সূতে ক’লে—হে মহাত্মাসকল, তোমালোক ধন্য; দেৱীভক্তিৰ দৃঢ় ব্ৰতত স্থিৰ। পৰাশক্তিৰ পৰম গোপন ৰহস্য শ্ৰদ্ধাৰে শুনা।
Verse 4
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र महामते । उमायाश्श्रोतुमिच्छामि क्रियायोगं महाद्भुतम्
ব্যাসে ক’লে—হে সৰ্বজ্ঞ সনৎকুমাৰ, ব্ৰহ্মপুত্ৰ মহামতে! মই উমাৰ মহাদ্ভুত ক্ৰিয়া-যোগ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 5
कीदृक्च लक्षणं तस्य किं कृते च फलं भवेत् । प्रियं यच्च पराम्बायास्तदशेषं वदस्व मे
তাৰ লক্ষণ কেনেকুৱা, আৰু আচৰণ কৰিলে কি ফল হয়? লগতে পৰাম্বা (পাৰ্বতী)ৰ যি যি প্ৰিয়, সেয়া সকলো মোক সম্পূৰ্ণকৈ কওক।
Verse 6
सनत्कुमार उवाच । द्वैपायन यदेतत्त्वं रहस्यं परिपृच्छसि । तच्छृणुष्व महाबुद्धे सर्वं मे वर्णयिष्यतः
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে দ্বৈপায়ন! তুমি যি গূঢ় তত্ত্বৰ বিষয়ে সুধিছা, সেয়া শুনা, হে মহাবুদ্ধিমান। মই তোমাক সকলো কথা যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 7
ज्ञानयोगः क्रियायोगो भक्तियोगस्तथैव च । त्रयो मार्गास्समाख्याताः श्रीमातुर्मुक्तिमुक्तिदा
জ্ঞানযোগ, ক্ৰিয়াযোগ আৰু ভক্তিযোগ—এই তিনিটা পথ ঘোষণা কৰা হৈছে; শ্ৰীমাতা উমাৰ কৃপাৰে ইহঁতে মুক্তি আৰু মুক্তিস্বৰূপ স্বাধীনতা দান কৰে।
Verse 8
ज्ञानयोगस्तु संयोगश्चित्तस्यैवात्मना तु यः । यस्तु बाह्यार्थसंयोगः क्रियायोगः स उच्यते
জ্ঞানযোগ হৈছে চিত্তৰ আত্মাৰ সৈতে হোৱা সংযোগ; আৰু বাহ্য বিষয়ৰ সৈতে যি সংযোগ, তাক ক্ৰিয়াযোগ বোলা হয়।
Verse 9
भक्तियोगो मतो देव्या आत्मनश्चैक्यभावनम् । त्रयाणामपि योगानां क्रियायोगस्स उच्यते
দেৱীৰ মতে ভক্তিযোগ হৈছে জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ একত্ব-ভাবনা; তিনিওটা যোগৰ সমন্বয় হোৱাত ইয়াকো ক্ৰিয়াযোগ বোলা হয়।
Verse 10
कर्मणा जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते । ज्ञानात्प्रजायते मुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः
কৰ্মৰ পৰা ভক্তি জন্মে, ভক্তিৰ পৰা জ্ঞান উদ্ভৱ হয়, আৰু জ্ঞানৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়—শাস্ত্ৰত এইয়াই নিশ্চিত সিদ্ধান্ত।
Verse 11
प्रधानं कारणं योगो विमुक्तेर्मुनिसत्तम । क्रियायोगस्तु योगस्य परमन्ध्येयसाधनम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! বিমুক্তিৰ প্রধান কাৰণ যোগ। আৰু যোগ-সাধনাসমূহৰ ভিতৰত ক্রিয়া-যোগেই পৰম ধ্যেয়—বন্ধনাতীত ভগৱান শিৱ—প্ৰাপ্তিৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায়।
Verse 12
मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायावि ब्रह्म शाश्वतम् । अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्
মায়াক প্ৰকৃতি বুলি জানিবা, আৰু মায়াধাৰী শাশ্বত ব্ৰহ্মক জানিবা। তেওঁৰ স্বৰূপ মায়াৰ পৰা অভিন্ন বুলি উপলব্ধি কৰিলে জীৱ ভৱবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 13
यस्तु देव्यालयं कुर्यात्पाषाणन्दारवन्तथा । मृन्मयं वाथ कालेय तस्य पुण्यफलं शृणु । अहन्यहनियोगेन जयतो यन्महाफलम्
যি দেৱীৰ আলয় (মন্দিৰ) নিৰ্মাণ কৰায়—পাথৰৰ, কাঠৰ বা মাটিৰ—তাৰ পুণ্যফল শুনা। সেই পবিত্ৰ কৰ্মৰ সৈতে প্ৰতিদিন অবিচ্ছিন্ন যোগে যুক্ত হৈ সি বিজয় আৰু মহৎ ফল লাভ কৰে।
Verse 14
प्राप्नोति तत्फलन्देव्या यः कारयति मन्दिरम् । सहस्रकुलमागामि व्यतीतं च सहस्रकम् । तारयति धर्मात्मा श्रीमातुर्धाम कारयन्
যি দেৱীৰ বাবে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰায়, সি দেৱীয়ে কোৱা সেই একে ফল লাভ কৰে। শ্ৰীমাতাৰ ধাম স্থাপন কৰি সেই ধৰ্মাত্মাই হাজাৰ ভৱিষ্যৎ বংশধাৰা আৰু হাজাৰ অতীত বংশধাৰা (পূৰ্বপুৰুষ)কো উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 15
कोटिजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु । श्रीमातुर्मन्दिरारम्भक्षणादेव प्रणश्यति
কোটি জন্মত কৰা পাপ—অল্প হওক বা অধিক—শ্ৰীমাতাৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ আৰম্ভণি হোৱাৰ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়।
Verse 16
नदीषु च यथा गंगा शोणः सर्वनदेषु च । क्षमायां च यथा पृथ्वी गांभीर्ये च यथोदधिः
যেনে নদীবোৰৰ মাজত গংগা শ্ৰেষ্ঠ, আৰু সকলো নদত শোণ বিশিষ্ট; যেনে ক্ষমাত পৃথিৱী, আৰু গাম্ভীৰ্যত সাগৰ—তেনেদৰে শিৱমাৰ্গত ভক্তে এই উত্তম গুণসমূহ গঢ়ি তুলিব লাগে।
Verse 17
ग्रहाणां च समस्तानां यथा सूर्यो विशिष्यते । तथा सर्वेषु देवेषु श्रीपराम्बा विशिष्यते
যেনে সকলো গ্ৰহৰ মাজত সূৰ্য বিশেষ, তেনেদৰে সকলো দেৱতাৰ মাজত শ্ৰী পৰাম্বা বিশেষ।
Verse 18
सर्वदेवेषु सा मुख्या यस्तस्याः कारयेद्गृहम् । प्रतिष्ठां समवाप्नोति स च जन्म निजन्मनि
সকলো দেৱতাৰ মাজত তেওঁৱেই সৰ্বপ্ৰধান। যিয়ে তেওঁৰ বাবে মন্দিৰ-গৃহ নিৰ্মাণ কৰায়, সি মহাপ্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে আৰু জন্মে জন্মে সেই মান-সম্মান পায়।
Verse 19
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे प्रयागे पुष्करे तथा । गंगासमुद्रतीरे च नैमिषेऽमरकण्टके
ৱাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰয়াগ আৰু তদ্ৰূপ পুষ্কৰত; গঙ্গা-সমুদ্ৰ সঙ্গম-তীৰত, নৈমিষত আৰু অমৰকণ্টকত—এইবোৰ পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থক্ষেত্ৰ।
Verse 20
श्रीपर्वते महापुण्ये गोकर्णे ज्ञानपर्वते । मथुरायामयोध्यायां द्वारावत्यां तथैव च
মহাপুণ্য শ্ৰীপৰ্বতত, জ্ঞানপৰ্বত গোকৰ্ণত; লগতে মথুৰা, অযোধ্যা আৰু দ্বাৰাৱতীতেও—সেখানে ভগৱানৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য আশ্ৰয় কৰি পূজা কৰা উচিত।
Verse 21
इत्यादि पुण्यदेशेषु यत्र कुत्र स्थलेऽपि वा । कारयन्मातुरावासं मुक्तो भवति बन्धनात्
এইদৰে পুণ্যদেশত—বা যিকোনো ঠাইত—যি মাতৃ (দেৱী)-ৰ আৱাস নিৰ্মাণ কৰায়, সি বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 22
इष्टकानां तु विन्यासो यावद्वर्षाणि तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि मणिद्वीपे महीयते
প্ৰতিষ্ঠিত ইষ্টকাৰ বিন্যাস যিমান বছৰ স্থিৰ থাকে, সিমান বছৰৰ সহস্ৰগুণ কাল মণিদ্বীপত সি মহিমান্বিত হয়।
Verse 23
प्रतिमाः कारयेद्यस्तु सर्वलक्षणलक्षिताः । स उमायाः परं लोकं निर्भयो व्रजति धुवम्
যি ভক্তে সকলো শুভলক্ষণ আৰু শাস্ত্ৰোক্ত চিহ্নযুক্ত প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰায়, সি নিৰ্ভয়ে নিশ্চয় উমাদেৱীৰ পৰম লোকলৈ যায়।
Verse 24
देवीमूर्तिं प्रतिष्ठाप्य शुभर्तुं ग्रहतारके । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो योगमायाप्रसादतः
শুভ ঋতুত, অনুকূল গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ যোগত দেৱীৰ মূৰ্তি বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে যোগমায়াৰ প্ৰসাদে মর্ত্য কৃতাৰ্থ হয়।
Verse 25
ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात्पुरुषाः कुले । तांस्तांस्तारयते देव्या मूर्तिं संस्थाप्य शोभनाम्
কুলত যিসকল ভৱিষ্যতে জন্মিব আৰু যিসকল অনাদি কালৰ পৰা গত হৈছে—দেৱীৰ শোভন মূৰ্তি বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰিলে দেৱী তেওঁলোক সকলোকে তৰণ কৰায়।
Verse 26
त्रिलोकीस्थापनात्पुण्यं यद्भवेन्मुनिपुंगव । तत्कोटिगुणितं पुण्यं श्रीदेवीस्थापनाद्भवेत्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ত্ৰিলোক স্থাপনাৰ পৰা যি পুণ্য হয়, শ্ৰীদেৱী স্থাপনাৰ পৰা তাৰ কোটি গুণ পুণ্য লাভ হয়।
Verse 27
मध्ये देवीं स्थापयित्वा पञ्चायतनदेवताः । चतुर्द्दिक्षु स्थापयेद्यस्तस्य पुण्यं न गण्यते
যি মধ্যত দেৱীক স্থাপন কৰি, চাৰিও দিশত পঞ্চায়তন দেৱতাসকলক স্থাপন কৰে—তাৰ পুণ্য গণনা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 28
विष्णोर्नाम्नां कोटिजपाद्ग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः । यत्फलं लभ्यते तस्माच्छतकोटिगुणोत्तरम्
চন্দ্ৰ বা সূৰ্যগ্ৰহণত বিষ্ণুনাম কোটি জপে যি ফল পোৱা যায়, তাতকৈ এই (শৈৱ আচাৰ) শতকোটি গুণ অধিক ফলদায়ক।
Verse 29
शिवनाम्नो जपादेव तस्मात्कोटि गुणोत्तरम् । श्रीदेवीनामजापात्तु ततः कोटिगुणोत्तरम्
কেৱল শিৱনাম জপৰ ফল তাতকৈও কোটি গুণ অধিক; আৰু শ্ৰীদেৱীৰ নামজপৰ ফল তাতকৈও পুনৰ কোটি গুণ অধিক হয়।
Verse 30
देव्याः प्रासादकरणात्पुण्यन्तु समवाप्यते । स्थापिता येन सा देवी जगन्माता त्रयीमयी
দেৱীৰ বাবে প্ৰাসাদসদৃশ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিলে নিশ্চয় মহাপুণ্য লাভ হয়; কিয়নো তাত স্থাপিতা সেই দেৱীয়েই জগন্মাতা, ত্ৰয়ী বেদময়ী।
Verse 31
न तस्य दुर्लभं किंचिच्छ्रीमातुः करुणावशात् । वर्द्धते पुत्रपौत्राद्या नश्यत्यखिलकश्मलम्
শ্ৰীমাতাৰ কৰুণাৰ বলত তাৰ বাবে একোৱেই দুৰ্লভ নহয়। পুত্ৰ‑পৌত্ৰাদি বংশ বৃদ্ধি পায় আৰু সকলো পাপ‑মল সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হয়।
Verse 32
मनसा ये चिकीर्षंति मूर्तिस्थापनमुत्तमम् । तेत्युमायाः परं लोकं प्रयान्ति मुनिदुर्लभम्
যিসকলে মনতে হলেও উত্তম মূর্তি‑স্থাপন কৰাৰ সৎ সংকল্প কৰে, তেওঁলোকে উমাৰ পৰম লোক লাভ কৰে—যি মুনিসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ।
Verse 33
क्रियमाणन्तु यः प्रेक्ष्य चेतसा ह्यनुचिन्तयेत् । कारयिष्याम्यहं यर्हि संपन्मे संभविष्यति
কোনো কাম চলি থকা দেখি যি মনে মনে ভাবে—“মোৰ ওচৰত সমৃদ্ধি আহিলে মইও এইটো কৰাম”—তাৰ সেই অন্তঃসঙ্কল্পেই ভৱিষ্যৎ সিদ্ধিৰ বীজ হয়।
Verse 34
एवन्तस्य कुलं सद्यो याति स्वर्गं न संशयः । महामायाप्रभावेण दुर्लभं किं जगत्त्रये
এনেকুৱা ভক্তৰ সমগ্ৰ বংশ তৎক্ষণাৎ স্বৰ্গ লাভ কৰে—সন্দেহ নাই। মহামায়াৰ প্ৰভাৱত ত্ৰিলোকত দুষ্প্ৰাপ্য বুলিবলৈ কি আছে?
Verse 35
श्रीपराम्बाजगद्योनिं केवलं ये समाश्रिताः । ते मनुष्या न मन्तव्यास्साक्षाद्देवीगणाश्च ते
যিসকলে কেৱল শ্ৰী পৰাম্বা—জগতৰ যোনি আৰু মূল—তাঁৰ শৰণ লয়, তেওঁলোকক সাধাৰণ মানুহ বুলি নাভাবিবা; তেওঁলোক সাক্ষাৎ দেৱীগণ।
Verse 36
ये व्रजन्तः स्वपन्तश्च तिष्ठन्तो वाप्यहर्निशम् । उमेति द्व्यक्षरं नाम ब्रुवते ते शिवागणाः
যিসকলে হাঁটোঁতে, শুইতে বা থিয় হৈ থাকোঁতেও দিন-ৰাতি ‘উমা’ এই দ্বাক্ষৰ নাম উচ্চাৰণ কৰে, তেওঁলোক শিৱগণ বুলি গণ্য।
Verse 37
नित्ये नैमित्तिके देवीं ये यजन्ति परां शिवाम् । पुष्पैर्धूपैस्तथादीपैस्ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
যিসকলে নিত্য আৰু নৈমিত্তিক বিধিত পৰম শিৱা দেৱীক পুষ্প, ধূপ আৰু দীপেৰে পূজা কৰে, তেওঁলোক উমালয় প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 38
ये देवीमण्डपं नित्यं गोमयेन मृदाथवा । उपलिंपन्ति मार्जन्ति ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
যিসকলে প্ৰতিদিন দেৱীমণ্ডপ গোময় বা মাটিৰে লেপি পৰিষ্কাৰ কৰে, তেওঁলোক উমালয় প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 39
यैर्देव्या मन्दिरं रम्यं निर्मापि तमनुत्तमम् । तत्कुलीनाञ्जनान्माता ह्याशिषः संप्रयच्छति
যিসকলে দেৱীৰ ৰম্য আৰু অনুত্তম মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছে, তেওঁলোকৰ বংশত জন্ম লোৱা লোকসকলৰ ওপৰত দিৱ্য মাতাই নিশ্চয় আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰে।
Verse 40
मदीयाः शतवर्षाणि जीवन्तु प्रेमभाग्जनाः । नापदामयनानीत्थं श्रीमाता वक्त्यहर्निशम्
মোৰ নিজৰ—প্ৰেমভক্তিযুক্ত জনসকল—শতবছৰ জীয়াই থাকক; তেওঁলোকৰ ওপৰত আপদ বা ৰোগ নাহক—এইদৰে শ্ৰীমাতা দিন-ৰাতি কয়।
Verse 41
येन मूर्तिर्म्महादेब्या उमायाः कारिता शुभा । नरायुतन्तत्कुलजं मणिद्वीपे महीयते
যিজনে মহাদেৱী উমাৰ শুভ মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰাইছে, তেওঁৰ বংশ মণিদ্বীপত অযুত অযুত (দশ-হাজাৰ) প্ৰজন্মলৈকে অতি খ্যাতি আৰু সন্মান লাভ কৰে।
Verse 42
स्थापयित्वा महामायामूर्तिं सम्यक्प्रपूज्य च । यंयं प्रार्थयते कामं तंतं प्राप्नोति साधकः
মহামায়াৰ মূৰ্তি স্থাপন কৰি যথাযথভাৱে পূজা কৰিলে, সাধকে যি যি কামনা প্ৰাৰ্থনা কৰে, সি সি কামনা লাভ কৰে।
Verse 43
यः स्नापयति श्रीमातुः स्थापितां मूर्तिमुत्तमाम् । घृतेन मधुनाक्तेन तत्फलं गणयेत्तु कः
যিজনে শ্ৰীমাতাৰ বিধিপূৰ্বক স্থাপিত উত্তম মূৰ্তিত ঘিউ আৰু মধু লেপি অভিষেক-স্নান কৰায়, সেই কৰ্মৰ ফল কোনে গণনা কৰিব পাৰে?
Verse 44
चन्दनागुरुकर्पूर मांसीमुस्तादियुग्जलैः । एकवर्णगवां क्षीरैः स्नापयेत्परमेश्वरीम्
চন্দন, আগৰু, কৰ্পূৰ আৰু মাংসী‑মুস্তা আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য মিহলি কৰা জলে, আৰু একবৰ্ণ গাভীৰ দুধে পৰমেশ্বৰী দেৱীৰ স্নান কৰাব লাগে।
Verse 45
धूपेनाष्टादशांगेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् । नीराजनं चरेद्देव्या स्साज्यकर्पूरवर्तिभिः
অষ্টাদশ পবিত্ৰ উপাদানে প্ৰস্তুত ধূপে উত্তম আহুতি দিয়া উচিত। তাৰ পাছত ঘি আৰু কৰ্পূৰৰ সলতেৰে দেৱীৰ নীৰাজন (আৰতি) কৰিব লাগে।
Verse 46
कृष्णाष्टम्यां नवम्यां वामायां वा पंचदिक्तिथौ । पूजयेज्जगतां धात्रीं गंधपुष्पैर्विशेषतः
কৃষ্ণপক্ষৰ অষ্টমী, নবমী বা বামা তিথিত—অথবা শুভ পঞ্চদিক্ তিথিসমূহত—জগদ্ধাত্ৰী দেৱীক বিশেষকৈ সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পুষ্পেৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 47
संपठञ्जननीसूक्तं श्रीसूक्तमथ वा पठन् । देवीसूक्तमथो वापि मूकमन्त्रमथापि वा
জননী সূক্ত বা শ্ৰী সূক্ত পাঠ কৰি, অথবা দেৱী সূক্ত পঢ়ি, নাইবা মূক-মন্ত্ৰো জপ কৰি—এইদৰে ভক্তিভাৱে অনুশীলন কৰিব লাগে।
Verse 48
विष्णुक्रान्तां च तुलसीं वर्जयित्वाखिलं सुमम् । देवीप्रीतिकरं ज्ञेयं कमलन्तु विशेषतः
বিষ্ণুক্ৰান্তা আৰু তুলসী বাদ দি সকলো ফুল দেৱীৰ প্ৰীতিকৰ বুলি জানিব লাগে; তাতো কমল বিশেষ প্ৰিয়।
Verse 49
अर्पयेत्स्वर्णपुष्पं यो देव्यै राजतमेव वा । स याति परमं धाम सिद्धकोटि भिरन्वितम्
যি ভক্তে দেৱীক সোণৰ ফুল—অথবা ৰূপৰ ফুল—অৰ্পণ কৰে, সি সিদ্ধসকলৰ কোটি সহচৰ্যে পৰম ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 50
पूजनान्ते सदा कार्यं दासैरेनः क्षमापनम् । प्रसीद परमेशानि जगदानन्ददायिनि
পূজাৰ অন্তত ভক্তে সদায় নিজৰ অপৰাধ-ভুলৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে। হে পৰমেশানী, প্ৰসন্ন হও; হে জগতানন্দদায়িনী, কৃপা কৰি তুষ্ট হও।
Verse 51
इति श्रीशिव महापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां क्रियायोगनिरूपणं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাত ‘ক্ৰিয়াযোগ-নিৰূপণ’ নামৰ একাৱন্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 52
इत्थं ध्यात्वा महेशानीं भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । नानाफलानि पक्वानि नैवेद्यत्वे प्रकल्पयेत्
এইদৰে ভক্তৰ অভীষ্ট ফল প্ৰদানকাৰিণী মহেশানী (উমা)ক ধ্যান কৰি, নানাবিধ পকা ফল নৈবেদ্যৰূপে অৰ্পণ কৰিবলৈ সাজু কৰিব লাগে।
Verse 53
नैवेद्यं भक्षयेद्यस्तु शंभुशक्तेः परात्मनः । स निर्भूयाखिलं पङ्कं निर्मलो मानवो भवेत्
যি পৰমাত্মা শম্ভু-শক্তিৰ নৈবেদ্য প্ৰসাদ ভক্ষণ কৰে, সি অশুচিতাৰ সকলো পংক দগ্ধ কৰি নিৰ্মল আৰু নিষ্কলংক মানুহ হয়।
Verse 54
चैत्रशुक्लतृतीयायां यो भवानीव्रतं चरेत् । भववन्धननिर्मुक्तः प्राप्नुयात्परमं पदम्
চৈত্ৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত যি ভৱানী-ব্ৰত পালন কৰে, সি ভৱবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 55
अस्यामेव तृतीयायां कुर्याद्दोलोत्सवं बुधः । पूजयेज्जगतां धात्रीमुमां शंकरसंयुताम्
এই তৃতীয়া তিথিতেই বুদ্ধিমান ভক্তে দোলোৎসৱ কৰিব লাগে আৰু জগতৰ ধাত্রী, শংকৰ-সংযুক্তা উমাক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 56
कुसुमैः कुंकुमैर्वस्त्रैः कर्पूरागुरुचन्दनैः । धूपैर्द्दीपैस्सनैवेद्यैः स्रग्गन्धैरपरैरपि
পুষ্প, কুঙ্কুম, বস্ত্ৰ, কৰ্পূৰ, অগৰু আৰু চন্দন; লগতে ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, মালা, সুগন্ধ আৰু অন্যান্য সুবাসিত দ্ৰব্যেৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 57
आन्दोलयेत्ततो देवीं महामायां महेश्वरीम् । श्रीगौरीं शिवसंयुक्तां सर्वकल्याणकारिणीम्
তাৰ পিছত মহামায়া মহেশ্বৰী, শিৱ-সংযুক্তা শ্ৰীগৌৰী—সৰ্বকল্যাণকাৰিণী—সেই দেৱীক মৃদুভাৱে দোলাত দোলাব লাগে।
Verse 58
प्रत्यब्दं कुरुते योस्यां बतमान्दोलनं तथा । नियमेन शिवा तस्मै सर्वमिष्टं प्रयच्छति
যি ভক্তে বছৰে বছৰে নিয়মমতে দেৱীৰ মান্দোলন-বিধি (দোল-উৎসৱ) পালন কৰে, সেই নিয়মবদ্ধ ভক্তিত প্ৰসন্না শিৱা (পাৰ্বতী) তাক সকলো ইষ্ট আৰু মঙ্গল দান কৰে।
Verse 59
माधवस्य सिते पक्षे तृतीया याऽक्षयाभिधा । तस्यां यो जगदम्बाया व्रतं कुर्यादतन्द्रितः
মাধৱ (বৈশাখ) মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ‘অক্ষয়া’ নামে খ্যাত তৃতীয়া তিথিত, যি কোনো অলসতা নকৰাকৈ জগদম্বা (উমা)-ৰ ব্ৰত পালন কৰে…
Verse 60
मल्लिकामालतीचंपाजपाबन्धूकपंकजैः । कुसुमैः पूजयेद्गौरीं शंकरेण समन्विताम्
মল্লিকা, মালতী, চম্পা, জবা, বন্ধূক আৰু পদ্ম আদি ফুলেৰে শংকৰৰ সৈতে নিত্য সংযুক্ত গৌৰী দেৱীক ভক্তিভাৱে পূজা কৰা উচিত।
Verse 61
कोटिजन्मकृतं पापं मनोवाक्कायसम्भवम् । निर्धूय चतुरो वर्गानक्षयानिह सोऽश्नुते
মন, বাক্য আৰু দেহৰ পৰা উৎপন্ন কোটি জন্মৰ পাপ ঝাৰি পেলাই, মানুহে এই লোকতেই চাৰিও পুৰুষাৰ্থ অক্ষয়ভাৱে লাভ কৰে।
Verse 62
ज्येष्ठे शुक्लतृतीयायां व्रतं कृत्वा महेश्वरीम् । योऽर्चयेत्परमप्रीत्या तस्यासाध्यं न किंचन
জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত ব্ৰত পালন কৰি যিয়ে পৰম ভক্তিৰে মহেশ্বৰী (পাৰ্বতী) দেৱীক পূজা কৰে, তাৰ বাবে একোৱে অসাধ্য নহয়।
Verse 63
आषाढशुक्लपक्षीयतृतीयायां रथोत्सवम । देव्याः प्रियतमं कुर्याद्यथावित्तानुसारतः
আষাঢ় মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত দেৱীৰ অতি প্ৰিয় ৰথোৎসৱ নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পালন কৰা উচিত।
Verse 64
रथं पृथ्वीं विजानीयाद्रथांगे चन्द्रभास्करौ । वेदानश्वान्विजानीयात्सारथिं पद्मसं भवम्
পৃথিৱীক ৰথ বুলি জানিবা; চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য তাৰ চকা। বেদসমূহ তাৰ অশ্ব, আৰু সাৰথি পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মা।
Verse 65
नानामणिगणाकीर्णं पुष्पमालाविराजितम् । एवं रथं कल्पयित्वा तस्मिन्त्संस्थापयेच्छिवाम्
নানাবিধ মণিগণৰে খচিত আৰু পুষ্পমালাৰে শোভিত এনে ৰথ কল্পনা কৰি, তাত শিৱা (উমা দেৱী) ক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 66
लोकसंरक्षणार्थाय लोकं द्रष्टुं पराम्बिका । रथमध्ये संस्थितेति भावयेन्मतिमान्नरः
বুদ্ধিমান মানুহে এইদৰে ভাবিব—“লোকৰ সংৰক্ষণাৰ্থে আৰু লোক দৰ্শনৰ বাবে পৰাম্বিকা ৰথৰ মধ্যভাগত অধিষ্ঠিতা হৈছে।”
Verse 67
रथे प्रचलिते मन्दं जयशब्दमुदीरयेत् । पाहि देवि जनानस्मान्प्रपन्नान्दीनवत्सले
ৰথ মন্দগতিত চলিবলৈ ধৰিলে, মৃদু স্বৰে ‘জয়’ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিব—“হে দেৱী! আমি শৰণাগত জন; হে দীনৱৎসলে, আমাক ৰক্ষা কৰা।”
Verse 68
इति वाक्यैस्तोषयेच्च नानावादित्रनिस्वनैः । सीमान्ते तु रथं नीत्वा तत्र संपूजये द्रथे
এনেকুৱা বাক্য আৰু নানাবিধ বাদ্যৰ ধ্বনিত পূজ্য দেৱতা/আদৰণীয়জনক আনন্দিত কৰিব লাগে। তাৰ পিছত ৰথখন গাঁও-সীমান্তলৈ নি, তাত ৰথাসীন অৱস্থাত সম্পূৰ্ণ বিধিৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 69
नानास्तोत्रैस्ततः स्तुत्वाप्यानयेत्तां स्ववेश्मनि । प्रणिपातशतं कृत्वा प्रार्थयेज्जगदम्बिकाम्
তাৰ পিছত নানাবিধ স্তোত্ৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰি তেওঁক নিজৰ গৃহলৈ আনিব লাগে। শতবাৰ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি জগদম্বিকা—বিশ্বমাতাক প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।
Verse 70
एवं यः कुरुते विद्वान्पूजाव्रतरथोत्सवम् । इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्सोन्ते देवीपदं व्रजेत्
এইদৰে যি বিদ্বান ভক্তে বিধিপূৰ্বক পূজা, ব্ৰত আৰু ৰথোৎসৱ কৰে, সি এই লোকতে সকলো ভোগ উপভোগ কৰি অন্তত দেৱীপদ লাভ কৰে।
Verse 71
शुक्लायान्तु तृतीयायामेवं श्रावणभाद्रयोः । यो व्रतं कुरुतेऽम्बायाः पूजनं च यथाविधि
শ্ৰাৱণ আৰু ভাদ্ৰপদ মাহত শুক্লপক্ষৰ তৃতীয় তিথিত যি অম্বাৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি বিধিমতে পূজা কৰে, সি সেই ব্ৰতৰ ফল নিশ্চয় লাভ কৰে।
Verse 72
मोदते पुत्रपौत्राद्यैर्धनाद्यैरिह सन्ततम् । सोऽन्ते गच्छेदुमालोकं सर्वलोकोपरि स्थितम्
সি ইয়াত পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি আৰু ধন-সমৃদ্ধিত সদায় আনন্দিত থাকে; আৰু অন্তত সকলো লোকৰ ওপৰত অৱস্থিত উমালোক লাভ কৰে।
Verse 73
आश्विने धवले पक्षे नवरात्रव्रतं चरेत् । यत्कृते सकलाः कामास्सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
আশ্বিন মাহৰ শুক্লপক্ষত নৱৰাত্ৰ ব্ৰত পালন কৰা উচিত; ই কৰিলে সকলো কামনা নিঃসন্দেহে সিদ্ধ হয়।
Verse 74
नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावं वक्तुमीश्वरः । चतुरास्यो न पंचास्यो न षडास्यो न कोऽपरः
এই নৱৰাত্ৰ ব্ৰতৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ঈশ্বৰো সক্ষম নহয়; ন চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা, ন পঞ্চমুখ, ন ষণ্মুখ, ন আন কোনো।
Verse 75
नवरात्रव्रतं कृत्वा भूपालो विरथात्मजः । हृतं राज्यं निजं लेभे सुरथो मुनिसत्तमाः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! বিরথৰ পুত্ৰ ৰজা সুৰথে নৱৰাত্ৰ-ব্ৰত পালন কৰি হৰণ হোৱা নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰিলে।
Verse 76
ध्रुवसंधिसुतो धीमानयोध्याधिपतिर्नृपः । सुदर्शनो हृतं राज्यं प्रापदस्य प्रभावतः
ধ্ৰুৱসন্ধিৰ ধীমান পুত্ৰ, অযোধ্যাৰ অধিপতি ৰজা সুদৰ্শনে এই (পুণ্য-অনুষ্ঠান)ৰ প্ৰভাৱত হৰণ হোৱা ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰিলে।
Verse 77
व्रतराजमिमं कृत्वा समाराध्य महेश्वरीम् । संसारबन्धनान्मुक्तः समाधिर्मुक्तिभागभूत्
এই ‘ব্ৰতরাজ’ পালন কৰি আৰু মহেশ্বৰীক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে, মানুহ সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়; তাৰ সমাধি মুক্তিৰ ভাগীদাৰ হয়।
Verse 78
तृतीयायां च पञ्चम्यां सप्तम्याम ष्टमीतिथौ । नवम्यां वा चतुर्दश्यां यो देवी पूजयेन्नरः
যি পুৰুষ তৃতীয়া, পঞ্চমী, সপ্তমী, অষ্টমী তিথিত—অথবা নবমী বা চতুৰ্দশীত—দেৱীৰ পূজা কৰে।
Verse 79
आश्विनस्य सिते पक्षे व्रतं कृत्वा विधानतः । तस्य सर्वं मनोभीष्टं पूरयत्यनिशं शिवा
আশ্বিন মাহৰ শুক্ল পক্ষত বিধিপূৰ্বক ব্ৰত পালন কৰিলে, শিৱা (দিব্য মাতৃ) তাৰ মনোবাঞ্ছিত সকলো কাম অনিশে পূৰ্ণ কৰে।
Verse 80
यः कार्त्तिकस्य मार्गस्य पौषस्य तपसस्तथा । तपस्यस्य सिते पक्षे तृतीयायां व्रतं चरेत्
যিয়ে কাৰ্ত্তিক, মাৰ্গশীৰ্ষ, পৌষ আৰু মাঘত, আৰু তপস্যা (ফাল্গুন) মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত এই ব্ৰত পালন কৰে, সি পবিত্ৰ শৈৱ সাধনা কৰি শ্ৰীশিৱৰ কৃপালাভৰ পথে আগবাঢ়ে।
Verse 81
लोहितैः करवीराद्यैः पुष्पैर्धूपैस्सुगन्धितैः । पूजयेन्मङ्गलान्देवीं स सर्वं मंगलं लभेत्
ৰঙা ফুল—কৰবীৰ আদি—আৰু সুগন্ধ ধূপেৰে মঙ্গলস্বৰূপিণী দেবী মঙ্গলা (উমা)-ক পূজা কৰা উচিত; তেনে ভক্তে সকলো প্ৰকাৰ মঙ্গল আৰু কল্যাণ লাভ কৰে।
Verse 82
सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्य्यमेतन्महाव्रतम् । विद्याधनसुताप्त्यर्थं विधेयं पुरुषैरपि
অখণ্ড সৌভাগ্যৰ বাবে স্ত্ৰীসকলে সদায় এই মহাব্ৰত পালন কৰা উচিত; বিদ্যা, ধন আৰু সৎসন্তান লাভৰ বাবে পুৰুষসকলেও বিধিপূৰ্বক ই পালন কৰা উচিত।
Verse 83
उमामहेश्वरादीनि व्रतान्यन्यानि यान्यपि । देवीप्रियाणि कार्याणि स्वभक्त्यैवं मुमुक्षुभिः
মোক্ষকামী সাধকসকলে নিজৰ দৃঢ় ভক্তিৰে উমা–মহেশ্বৰ আদি ব্ৰত আৰু অন্যান্য ব্ৰতো পালন কৰক, আৰু দেবীক প্ৰিয় কৰ্মসমূহো সম্পাদন কৰক।
Verse 84
संहितेयं महापुण्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । नानाख्यानसमायुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा शिवा
এই সংহিতা মহাপুণ্যদায়িনী, শিৱভক্তি বৃদ্ধি কৰায়; নানাবিধ পবিত্ৰ আখ্যানসমৃদ্ধ এই শুভ সংহিতা ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটা প্ৰদান কৰে।
Verse 85
य एनां शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि स याति परमां गतिम्
যি ভক্তিৰে এইটো শুনে, বা একাগ্ৰচিত্তে শুনুৱায়; যি পঢ়ে বা পঢ়ুৱায়—সেই জনে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 86
यस्य गेहे स्थिता चेयं लिखिता ललिताक्षरैः । संपूजिता च विधिवत्सर्वान्कामान्स आप्नुयात्
যাৰ ঘৰত এই পৱিত্ৰ গ্ৰন্থ সুন্দৰ আখৰে লিখি সংৰক্ষিত থাকে আৰু বিধিপূৰ্বক পূজিত হয়, তেওঁ সকলো কামনা লাভ কৰে।
Verse 87
भूतप्रेतपिशाचादिदुष्टेभ्यो न भयं क्वचित । पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिं लभत्येव न संशयः
ভূত, প্ৰেত, পিশাচ আদি দুষ্ট সত্তাৰ পৰা তেওঁৰ কেতিয়াও ভয় নাথাকে; আৰু তেওঁ পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি সম্পত্তি নিঃসন্দেহে লাভ কৰে।
Verse 88
तस्मादियं महापुण्या रम्योमासंहिता सदा । श्रोतव्या पठितव्या च शिवभक्तिमभीप्सुभिः
সেয়ে এই সদা মহাপুণ্যদায়িনী আৰু মনোৰম উমাসংহিতা শিৱভক্তি কামনা কৰা ভক্তসকলে সদায় শ্ৰৱণ কৰিবলগীয়া আৰু পাঠ কৰিবলগীয়া।
Frequently Asked Questions
The chapter argues for an integrated soteriology: rather than treating karma, bhakti, and jñāna as rival paths, it presents them as sequentially and causally linked—ritual/action (karma/kriyā) stabilizes devotion, devotion ripens into knowledge, and knowledge culminates in liberation.
The ‘rahasya’ is that outward ritual engagement is reclassified as yoga: external objects and rites are not mere preliminaries but deliberate cognitive-ritual supports that shape consciousness. By defining kriyāyoga as the mind’s union with disciplined externals, the text legitimizes embodied practice as a direct instrument for inner transformation.
Gaurī/Umā is highlighted as Jagadambā and Parāśakti, the supreme devotional and yogic focus of the teaching. The chapter frames what is ‘priya’ to the Supreme Mother and treats devotion to the Goddess as a valid and potent route that yields jñāna and mokṣa.