Umā-caritra-prārthanā: Ṛṣayaḥ Sūtaṃ Pṛcchanti (Request for the Account of Umā)
অধ্যায় ৪৫ত মুনিসকলে শম্ভুৰ নানাবিধ মনোৰম কথা—ভুক্তি আৰু মুক্তিদায়িনী বুলি প্ৰশংসিত—শুনি সূতক জগদম্বা উমাদেৱীৰ মনোহৰ চৰিত্ৰৰ বিশেষ বিৱৰণ দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ইয়াত উমাক মহেশ্বৰৰ আদ্যা সনাতনী শক্তি আৰু ত্ৰিলোকৰ পৰম মাতৃ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ঋষিসকলে সতী আৰু হেমৱতী/পাৰ্বতী—এই দুটা মুখ্য অৱতাৰ আগতেই জনা বুলি কৈ, আন আন অৱতাৰ আৰু অধিক বিস্তাৰ সুধে। সূতে এই প্ৰশ্নৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—যিসকলে এই কাহিনী শুনে, সুধে আৰু উপদেশ দিয়ে, তেওঁলোকে দেৱীৰ পদাম্বুজ-ৰজৰ স্পৰ্শে তীৰ্থসম হয়। তাৰ পাছত মোক্ষোপদেশ: দেৱীৰ পৰা-সংবিদত লীন মন থকা লোক বংশ-সমাজসহ ধন্য; আৰু কাৰণৰ কাৰণ, কৰুণাসাগৰী দেৱীৰ স্তৱ-पूজা নকৰা লোক মায়াৰ গুণে মোহিত হৈ সংসাৰৰ অন্ধকূপত পতিত হয়। এই অধ্যায় শক্তিতত্ত্ব আৰু ভক্তিধৰ্ম স্থাপন কৰি পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । श्रुत्वा शंभोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता । नानावतार संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्
মুনিসকলে ক’লে—নানান উপাখ্যানসমন্বিত আৰু তেওঁৰ বহু অৱতাৰে সংযুক্ত শম্ভুৰ ৰম্য কথা শুনি আমি দেখিলোঁ যে ই মানুহক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়োটা প্ৰদান কৰে।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । चरित्रं जगदंबाया भगवत्या मनोहरम्
এতিয়া, হে ব্ৰহ্মবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, আমি আপোনাৰ পৰা ভগৱতী জগদম্বা—বিশ্বমাতা—ৰ মনোহৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
परब्रह्म महेशस्य शक्तिराद्या सनातनी । उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा
উমা—যি এই নামেই প্ৰসিদ্ধ—পৰব্ৰহ্ম মহেশৰ আদ্য আৰু সনাতনী শক্তি; তেৱেঁই ত্ৰিলোকজননী পৰমা মাতৃ।
Verse 4
सती हेमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् । अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत् महामते
আমি তেওঁৰ দুটা অৱতাৰ—সতী আৰু হেমৱতী—শুনিছোঁ। হে সূত মহামতে, অনুগ্ৰহ কৰি তেওঁৰ আন আন অৱতাৰো কওক।
Verse 5
को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि । श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन
দেৱগুণ-শ্ৰৱণৰ এই পুণ্য কৰ্মৰ পৰা কোন বিবেকী বিমুখ হ’ব? শ্ৰীমাতাৰ মাহাত্ম্য জনা জ্ঞানীসকলে এই পবিত্ৰ আচৰণ কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে।
Verse 6
सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा । यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्
সূতে ক’লে—হে মহাত্মাসকল! তোমালোক ধন্য, সদায় কৃতকৃত্য; কিয়নো তোমালোক পৰাম্বা উমাৰ মহান পবিত্ৰ চৰিত্ৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিছা।
Verse 7
शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् । पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः
যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে, প্ৰশ্ন কৰে আৰু পাঠো কৰে—তেওঁলোকৰ বাবে ই (উপদেশ) নিশ্চয় তীৰ্থস্বৰূপ হয়; যেন প্ৰভুৰ পদ্মপাদৰ ৰজ। মুনিসকলে এই কথা জানে।
Verse 8
ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् । येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि
তেওঁলোক ধন্য, কৃতকৃত্য; ধন্য তেওঁলোকৰ জননী আৰু কুল-পরম্পৰাও। যিসকলৰ চিত্ত শ্ৰীদেৱীত, পৰম-সংবিদত, লীন হয়।
Verse 9
ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् । मायागुणैर्मोहितास्स्युर्हतभाग्या न संशयः
যিসকলে দেবেশী—সৰ্বকাৰণৰ কাৰণ—দেৱীৰ স্তৱ নকৰে, তেওঁলোক মায়াৰ গুণে মোহিত হয়; তেওঁলোকৰ ভাগ্য বিনষ্ট হয়, সন্দেহ নাই।
Verse 10
न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् । अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि
যিসকলে কৰুণাৰ অমৃত-সাগৰ মহাদেৱীক ভজন নকৰে, সিহঁতে বন্ধন-ৰূপ ভয়ংকৰ সংসাৰৰ অন্ধকূপত পতিত হয়।
Verse 11
गंगां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् । विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्
যেনেকৈ কোনোবাই গঙ্গাক এৰি তৃপ্তিৰ বাবে মৰুভূমিৰ পানীৰ ফালে যায়; তেনেকৈ দেৱীক ত্যাগ কৰি তেখেতৰ পৰা ভিন্ন অন্য দেৱতাক আশ্ৰয় কৰাও ভ্ৰম।
Verse 12
यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः
দেৱী উমাৰ কেৱল স্মৰণমাত্ৰে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—এই চাৰিও পুৰুষাৰ্থ অনায়াসে লাভ হয়; তেন্তে কোন নৰোত্তমে তেওঁক ত্যাগ কৰিব?
Verse 13
एतत्पृष्टः पुरा मेधास्सुरथेन महात्मना । यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते
এই বিষয়তেই পূৰ্বকালত মহাত্মা সুৰথে ঋষি মেধাক প্ৰশ্ন কৰিছিল। মেধাই আগতে যি কৈছিল, সেই কথাই এতিয়া মই তোমাক কওঁ—শুনা।
Verse 14
स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः । सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः
স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰৰ পূৰ্বকালত বিরথ নামৰ এজন ৰজা আছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ সুৰথ মহাবল আৰু বীৰ-পরাক্ৰমে সমৃদ্ধ আছিল।
Verse 15
दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्म्म कुशलः कृती । देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः
তেওঁ দানত অগ্ৰগণ্য, সত্যবাদী, স্বধৰ্মত কুশল আৰু কৰ্মত কৃতী আছিল; দেৱীৰ ভক্ত, দয়াৰ সাগৰ আৰু প্ৰজাৰ পৰিপালক আছিল।
Verse 16
पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः । बभूबुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः
পাকশাসন ইন্দ্ৰৰ দৰে তেজস্বী সেই নৃপতি যেতিয়া পৃথিৱী শাসন কৰি আছিল, তেতিয়া পৃথিৱী দখল কৰিবলৈ তৎপৰ নজন নতুন ৰজা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 17
कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः । तैस्समन्तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्
তেওঁলোকে সেই ৰজাৰ ‘কোলা’ নামৰ ৰাজধানীক অৱৰোধ কৰিলে; আৰু তাৰ ফলত চাৰিওফালে ভয়ংকৰ আৰু তুমুল যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 18
युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः । उज्जासितच्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः
যুদ্ধত সেই ৰজা সেই বলৱান শত্রুগণৰ হাতত পৰাজিত হ’ল; আৰু তেওঁক কোলাৰ পৰা উৎখাত কৰি তেওঁলোকে সমগ্ৰ ৰাজ্য নিঃশেষে কেড়ে নিল।
Verse 19
स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमंत्रिभिः । तत्रापि च महःपक्षैर्विपक्षैस्स पराजितः
সেই ৰজা নিজ নগৰলৈ উভতি আহি মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে ৰাজ্য-ব্যৱস্থা সুসংগঠিত কৰিলে। তথাপি তাতো শক্তিশালী বিৰোধী পক্ষ আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বী দলৰ দ্বাৰা সি পৰাজিত হ’ল।
Verse 20
दैवाच्छत्रुत्वमापन्नै रमात्यप्रमुखैर्गणैः । कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्
দৈৱবশত শত্রুতালৈ পৰিণত হোৱা, ৰজাৰ মন্ত্ৰীপ্ৰধান সেই দলসমূহে কোষাগাৰত সঞ্চিত ধন-সম্পদ সকলো নিজৰ কৰি আত্মসাৎ কৰিলে।
Verse 21
ततस्स निर्गतो राजा नगरान्मृगया छलात् । असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्
তাৰ পাছত ৰজাই মৃগয়া-ভ্ৰমৰ ছলে নগৰৰ পৰা ওলাই গ’ল; সহায়বিহীন, একেলগে ঘোঁৰাত উঠি গহীন বনলৈ গ’ল।
Verse 22
इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् । ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्
ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰি ৰজাই সেই শ্ৰেষ্ঠ মুনিবৰৰ আশ্ৰম দেখা পালে; তাত চাৰিওফালে কুসুম-বাগিচাৰে দীপ্তিমান সেই স্থান দৰ্শন কৰিলে।
Verse 23
वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैस्समन्तात्परिवेष्टितम्
সেই স্থান বেদপাঠৰ ধ্বনিত পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু শান্ত জীৱসমূহে তাত আশ্ৰয় লৈছিল। চাৰিওফালে শিষ্য, প্ৰশিষ্য আৰু তেওঁলোকৰ শিষ্যসকলৰ সুশৃঙ্খল সমাৱেশে তাক পৰিবেষ্টিত কৰিছিল।
Verse 24
व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते । तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्य्यप्रभावतः
হে মহামতে! সেই আশ্ৰমত বাঘ আদি মহাবীৰ্য জীৱসমূহেও অল্পশক্তিসম্পন্নক কষ্ট নিদিয়ে; কিয়নো সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজৰ তপঃপ্ৰভাৱ আৰু পবিত্ৰতা তাত বিস্তৃত।
Verse 25
उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः । सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः
তাত সেই ৰজা—বুদ্ধিমান আৰু মহাকৰুণিক—কিছু সময় থাকিল। মুনিনাথে মধুৰ বচন, ভোজন-অৰ্পণ আৰু যথোচিত আসনেৰে তেওঁক সৎকাৰ কৰিলে।
Verse 26
एकदा स महाराजश्चिंतामाप दुरत्ययाम् । अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः
এবাৰ সেই মহাৰাজ অতিক্ৰমণ-দুৰূহ চিন্তাত আচ্ছন্ন হ’ল—“হায়! মই অল্পভাগ্য, কুবুদ্ধি আৰু ক্ষীণ তেজসম্পন্ন।”
Verse 27
हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः । मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना
অহংকাৰত মত্ত শত্রুদলে মোৰ ৰাজ্য সম্পূৰ্ণকৈ কেঢ়ি লৈছে; মোৰ পূৰ্বপুৰুষে ৰক্ষা কৰা ৰাজ্য আজ শত্রুৱে ভোগ কৰি শাসন কৰিছে।
Verse 28
मादृशश्चैत्रवंशेस्मिन्न कोप्यासीन्महीपतिः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेमहि
এই চৈত্র বংশত মোৰ দৰে কোনো ৰজা নাছিল। এতিয়া মই কি কৰিম, ক’লৈ যাম, আৰু ৰাজ্য কেনেকৈ পুনৰ লাভ কৰিম?
Verse 29
अमात्या मंत्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः । न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते
মোৰ সেই পুৰণি অমাত্য আৰু মন্ত্ৰীসকল—যিসকল চিৰকাল মোৰ আছিল—এতিয়া কোনো এজন ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ তাতে বহি আছে; তেওঁলোকে কোন নৃপতিক আশ্ৰয় ল’লে মই নাজানো।
Verse 30
विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः । रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः
এতিয়া ৰাজ্য ধ্বংস কৰি তেওঁলোক কোন গতি লাভ কৰিলে—মই নাজানো; যিসকল ৰণভূমিত মহোৎসাহী আছিল আৰু শত্রুবৰ্গৰ শাৰী কাটি পেলোৱা আছিল।
Verse 31
मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते । पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः
মোৰ যিসকল মহাশূৰ বীৰ, তেওঁলোকে যদি আন কোনো ৰজাক সেৱা কৰিবলৈ যায়, তেন্তে তেওঁলোকৰ সৈতে পৰ্বতসম হাতী আৰু বায়ুবেগে দৌৰা ঘোঁৰাও গুচি যায়।
Verse 32
पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्नवाधुना । एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः
পূৰ্বপূৰ্বে অৰ্জিত কোষাগাৰ এতিয়া সেই নবাগতসকলৰ দ্বাৰাই ৰক্ষিত আৰু পৰিচালিত হৈছে। এইদৰে মোহবশ হৈ সেই পৰমধাৰ্মিক ৰজা তেওঁলোকৰ বশত পৰিল।
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः । राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः
এই সময়তে তাত এজন বৈশ্য আহি উপস্থিত হ’ল। ৰজাই সুধিলে—“ভদ্ৰ, তুমি কোন? কিহৰ উদ্দেশ্যে ইয়ালৈ আহিছা?”
Verse 34
दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्
“তুমি কিয় এনেকৈ মনমৰা দেখা গৈছা? এতিয়া মোক কোৱা।” ৰজাৰ এই মধুৰ বাক্য শুনি সি উত্তৰ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 35
दृग्भ्यां विमुंचन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुंगवः । प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतो गिरम्
চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰাই বৈশ্যশ্ৰেষ্ঠ সমাধি স্নেহভৰা বিনয়ে নত হৈ ৰজাক মৃদু বাক্যে উত্তৰ দিলে।
Verse 36
वैश्य उवाच । समाधिर्नाम वैश्योहं धनिवंशसमुद्भवः । पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते
বৈশ্য ক’লে—মই ‘সমাধি’ নামৰ বৈশ্য, ধনী বংশত জন্ম। হে মহীপতে, ধনৰ লোভত পুত্ৰ, পত্নী আদি সকলে মোক ত্যাগ কৰিলে।
Verse 37
स वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा । सोहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च
হে ৰাজন, বনলৈ আহি মই নিজৰ কৰ্মফলৰ বাবে দুঃখিত হৈ পৰিছোঁ; পুত্ৰ, প্ৰপৌত্ৰ আদি আৰু পত্নীৰ বিষয়েও মই ব্যাকুল।
Verse 38
भ्रातॄणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा । न वेद्मि कुशलं सम्यक्करुणासागर प्रभो
হে প্ৰভু, কৰুণাসাগৰ, মোৰ ভাতৃসকলৰ, ভাতৃপুত্ৰসকলৰ আৰু অন্য সুহৃদসকলৰ কুশল-ক্ষেম মই সম্যক নাজানো।
Verse 39
राजोवाच । निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः । तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्
ৰজাই ক’লে—যি দুষ্টাচাৰী, ধনলোভী পুত্ৰাদি তোমাক বহিষ্কাৰ কৰিলে, তেওঁলোকৰ প্ৰতি তুমি মূৰ্খ প্ৰাণীৰ দৰে এতিয়াও কিয় প্ৰীতি কৰিছা?
Verse 40
वैश्य उवाच । सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् । तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः
বৈশ্যই ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি কোৱা কথা সঠিক, সাৰাৰ্থে সমৃদ্ধ বচন। তথাপি স্নেহ-পাশে বাঁধ খাই মোৰ মন অতিশয় মোহিত হৈছে।
Verse 41
एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम । जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिन्तदा
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এইদৰে মোহত আকুল বৈশ্য আৰু ৰজা—দুয়ো—তেতিয়া শ্ৰেষ্ঠ মুনি মেধসৰ সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 42
स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् । प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्
সেই প্ৰতাপৱান নৰ-ৰজা বৈশ্য-ৰজাৰ সৈতে; সেই মহাবীৰে যোগীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনক শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 43
बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् । भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्
হাত জোৰ কৰি নৃপতিয়ে মুনিক ক’লে—হে ভগৱন, আমাৰ দুয়োৰে ভিতৰত উঠা মোহ এতিয়া কৃপা কৰি ছেদন কৰক।
Verse 44
अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः । तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते
মই ৰাজলক্ষ্মীৰ পৰা ত্যাগিত হৈ গভীৰ অৰণ্যত আশ্ৰয় লৈছোঁ; তথাপি যাৰ ৰাজ্য হৰণ হৈছে, তাৰ অন্তৰত সত্য সন্তোষ একেবাৰে জন্ম নলয়।
Verse 45
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मधुकैटभवधे महाकालिकावतारवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাত ‘মধু-কৈটভবধ আৰু মহাকালিকা অৱতাৰ-বৰ্ণনা’ নামৰ পঁয়তাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 46
किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः । मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषां हि मूर्खता
ইয়াৰ কাৰণ কওক। আমি জ্ঞানী হ’লেও মোহে আমাৰ মন ব্যাকুল হৈ পৰিছে। সঁচাকৈ এইটো আমাৰ ডাঙৰ মূৰ্খতা।
Verse 47
ऋषि उवाच । महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी । सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै
ঋষিয়ে ক’লে—মহামায়া জগতধাত্রী, শক্তিৰূপা আৰু সনাতনী; সেয়ে সকলোৰে মন নিজৰ ফালে টানি মোহিত কৰে।
Verse 48
ब्रह्मादयस्सुरास्सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो । न जानन्ति परन्तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा
হে প্ৰভু! ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতাও আপোনাৰ মায়াত মোহিত হৈ পৰম তত্ত্ব নাজানে; তেন্তে সাধাৰণ মানুহৰ কথা ক’ত!
Verse 49
सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च । सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी
তেওঁৱেই একাই সমগ্ৰ বিশ্ব সৃষ্টি কৰে, তেওঁৱেই পালন কৰে; আৰু কাল আহিলে তেওঁৱেই সংহাৰ কৰে। ত্ৰিগুণময়ী সেই পৰমেশ্বৰী সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ অধিষ্ঠাত্রী।
Verse 50
यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी । स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যাৰ ওপৰত সেই বৰদায়িনী, ইচ্ছামতে ৰূপধাৰিণী দেৱী প্ৰসন্ন হয়, সেয়েই মোহ অতিক্ৰম কৰে; অন্যথা নহয়।
Verse 51
राजोवाच । का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् । कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने
ৰাজাই ক’লে— সৰ্বকেই মোহিত কৰা সেই মহামায়া দেৱী কোন? আৰু সেই দেৱী কেনেকৈ জন্মিল? হে মুনি, কৃপা কৰি মোক কওক।
Verse 52
ऋषिरुवाच । जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् । योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः
ঋষিয়ে ক’লে— যেতিয়া সমগ্ৰ জগত একেটা মহাসাগৰ হৈ পৰিল, তেতিয়া যোগীৰ অধিৰাজ কেশৱে শেষক শয্যা কৰি, যোগনিদ্ৰাৰ আশ্ৰয় লৈ গভীৰ নিদ্ৰাত শয়ন কৰিলে।
Verse 53
तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णौ कर्णमलेन वै । मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले
তেতিয়া বিষ্ণুৰ কৰ্ণমলৰ পৰাই নিশ্চয় দুজন অসুৰ জন্ম ল’লে। তেওঁলোক পৃথিৱীত মধু আৰু কৈটভ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 54
प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू । दंष्द्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा
তেওঁলোক দুয়ো অতি ভয়ংকৰ, প্ৰলয়সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠা; মহাকায় আৰু মহাহনু। দংশট্ৰাৰে বিকৰাল মুখবিশিষ্ট তেওঁলোক যেন জগতসমূহকেই গ্ৰাস কৰিব—এনে প্ৰতীয়মান হ’ল।
Verse 55
तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् । हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ
ভগৱানৰ নাভিপদ্মত অধিষ্ঠিত কমলাসন ব্ৰহ্মাক দেখি তেওঁলোক দুয়ো আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল আৰু ক’লে—“হে মহাশয়, তুমি কোন?”
Verse 56
समालोक्यं तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् । शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्
সেই দুজন দৈত্যক দেখি দেৱশ্ৰেষ্ঠ জনাৰ্দন, ক্ষীৰসাগৰত শয়ন কৰি থাকিলেও, দিৱ্য সহায় বিচাৰি পৰমেশ্বৰী দেৱীৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । रक्षरक्ष महामाये शरणागतवत्सले । एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মহামায়া, হে শৰণাগত-ৱৎসলে, ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা। হে জগতম্বিকা, এই দুটা ঘোৰ-ৰূপ দানৱৰ পৰা আমাক উদ্ধাৰ কৰা।
Verse 58
प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् । कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्
মই মহামায়া, যোগনিদ্ৰাস্বৰূপিণী, সতী উমাক প্ৰণাম কৰোঁ। কালৰাত্ৰি, মহাৰাত্ৰি, মোহৰাত্ৰি—পৰাত্পৰা দেৱীক নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 59
त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयम्
তেওঁ ত্ৰিদেৱৰ নিত্য জননী, ভক্তৰ অভীষ্ট ফলদায়িনী; সকলো দেৱতাৰ পালিনী আৰু কৰুণাৰ বৰুণালয়—কৃপাসাগৰ।
Verse 60
त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः । सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च
আপোনাৰেই প্ৰভাৱত মই ব্ৰহ্মা; মাধৱ (বিষ্ণু) সংসাৰ পালন কৰে; গিৰিজাপতি (শিৱ)ও সময়মতে সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰ কৰে।
Verse 61
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता । तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया
তুমি স্বাহা, তুমি স্বধা, তুমি হ্ৰী (লজ্জা); তুমি বিমল বুদ্ধি বুলি মানা হয়। হে অম্বে, তুষ্টি আৰু পুষ্টি তুমি; শান্তি, ক্ষান্তি, ক্ষুধা আৰু দয়াও তুমি।
Verse 62
विष्णु माया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता । त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च
হে অম্বে, বিষ্ণুৰ মায়াও তুমি; তুমি চেতনা বুলি মানা হয়। তুমি পৰম শক্তি বুলি ঘোষিত; লজ্জা আৰু তৃষ্ণাও তুমি।
Verse 63
भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता । त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याक्षरप्रवर्तिनाम्
তুমি ভ্ৰান্তি, তুমি স্মৃতিৰূপা—মাতৃৰূপে প্রতিষ্ঠিতা। যিসকলে পুণ্য অক্ষৰ (মন্ত্ৰ) প্ৰৱৰ্তন কৰে, তেওঁলোকৰ ঘৰত তুমি লক্ষ্মী।
Verse 64
त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि । त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता
তুমিয়েই জন্মৰ মূল, তুমিয়েই দেহধাৰণৰ সত্তা; তুমিয়েই চিন্তা আৰু মনৰ বৃত্তি। সত্যই সৰ্বব্যাপিতাৰ ৰূপো তুমিয়েই। আৰু তুমিয়েই চৈতন্যৰূপে সকলোকে ব্যাপি সমগ্ৰ জগতৰ আধাৰ হৈ প্ৰতিষ্ঠিতা।
Verse 65
सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके । प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्
সেয়ে, হে অম্বিকে, এই দুজন দুঃসাহসী অসুৰক মোহিত কৰা। আৰু হে জগদ্যোনি, কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে অজ, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু নাৰায়ণক প্ৰবোধ কৰা।
Verse 66
ऋषिरुवाच । ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने । महाविद्याजगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता
ঋষিয়ে ক’লে— হে মধু-কৈটভ-নাশিনী, ব্ৰহ্মাই এই দেৱীকেই প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। এই দেৱী মহাবিদ্যা, জগদ্ধাত্রী, আৰু সকলো বিদ্যাৰ অধিদেৱতা।
Verse 67
द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप । महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी
হে ৰাজন! ফাল্গুন মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত ‘মহাকালী’ নামে বিখ্যাত সেই শক্তি প্ৰকট হ’ল—যাৰ দিব্য প্ৰভাৱে ত্ৰিলোক মোহিত হয়।
Verse 68
ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन । कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ
তেতিয়া আকাশবাণী ধ্বনিত হ’ল—“ভয় নকৰিবা, হে কমলাসন ব্ৰহ্মা! আজি মই এই কণ্টক নাশ কৰিম—যুদ্ধত মধু আৰু কৈটভক বধ কৰি।”
Verse 69
इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
এইদৰে কৈ সেই মহামায়া হৰিৰ নেত্ৰ-মুখ আদি পৰা নিৰ্গত হৈ প্ৰকট হ’ল। তাৰ পাছত দৰ্শন দি অব্যক্ত-জন্মা ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।
Verse 70
उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः । स ददर्श पुरो दैत्यो मधुकैटभसंज्ञकौ
তেতিয়া হৃষীকেশ—দেৱদেৱ জনাৰ্দন—উঠি থিয় হ’ল। তেওঁ সন্মুখত মধু আৰু কৈটভ নামৰ দুজন দৈত্যক দেখিলে।
Verse 71
ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा
তাৰ পাছত সেই দুজনৰ সৈতে অতুল তেজস্বী বিষ্ণুৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। তেতিয়া পাঁচ হাজাৰ বছৰ ধৰি হাতে-হাতে (বাহু) যুদ্ধ চলিল।
Verse 72
महामायाप्रभावेण मोहितो दानवोत्तमौ । जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्
মহামায়াৰ প্ৰভাৱত মোহিত হৈ দানৱশ্ৰেষ্ঠ সেই দুজন ৰমাকান্ত (বিষ্ণু)ক ক’লে—“আপুনি আপোনাৰ অভীষ্ট বৰ গ্ৰহণ কৰক।”
Verse 73
नारायण उवाच । मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः । मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्
নাৰায়ণে ক’লে—“যদি তোমালোক দুয়ো মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন, তেন্তে মোক এই বৰ দিয়া—তোমালোক উভয়ে মোৰ দ্বাৰা বধ্য হওক। মই আন কোনো বৰ নাখোজোঁ।”
Verse 74
ऋथिरुवाच । एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः । आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाऽ ऽप्लुता
ঋথিয়ে ক’লে—পৃথিৱী একেটা মহাসাগৰ হৈ পৰাৰ দৰে দেখি তেওঁলোকে কেশৱক ক’লে—“য’ত এই ধৰণী পানীত ডুবি নাথাকে, তেনে ঠাইলৈ আমাক লৈ যোৱা।”
Verse 75
निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा । देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगेयुगे
দেৱী উমা অনাদি আৰু নিৰ্বিকাৰিণী; সত্যতে নিৰাকাৰ হৈও সাকাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। দেৱসকলৰ তাপ-নাশৰ বাবে তেওঁ যুগে যুগে প্ৰাদুৰ্ভৱ হন।
Verse 76
एवन्ते कथितो राजन्कालिकायास्समुद्भवः । महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते
হে ৰাজন, এইদৰে মই তোমাক কালিকাৰ সমুদ্ভৱ ক’লোঁ। এতিয়া, হে মহামতি, মহালক্ষ্মীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱো শুনা।
Verse 78
यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः । लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे
এই সকলো তেওঁৰ ইচ্ছাৰ বৈভৱ; সেয়ে তেওঁৰ দেহগ্ৰহণ তেনেদৰে কোৱা হয়। সেই ৰূপধাৰণো তেওঁৰ লীলাৰে ভক্তসকলৰ বাবে—তাঁৰ গুণৰ বৰ্ণনা আৰু চিন্তনৰ হেতু।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that Umā is Maheśvara’s primordial, eternal śakti and the supreme mother of the three worlds; therefore, her narrative and praise are not merely devotional literature but a direct soteriological instrument leading toward bhukti and mukti.
Calling listeners/teachers ‘tīrthas’ sacralizes transmission itself: proximity to the Devi (pādāmbuja-rajas metaphor) purifies cognition and conduct. The andhakūpa (dark well) symbolizes māyā-guṇa–driven narrowing of awareness, where the absence of stuti/bhajana is treated as a symptom of spiritual misrecognition rather than simple ignorance.
The framing explicitly presupposes two major descents—Satī and Hemavatī (Pārvatī)—and requests further avatāra elaboration, while consistently naming the Goddess as Umā/Jagadambā/Mahādevī/Deveśī to emphasize her single identity across forms.