वैभ्राजवन-प्रसङ्गः / The Episode of Vaibhrāja and the Yogic Forest (Vibhrāja-vana)
এই অধ্যায়ত ভীষ্মে মাৰ্কণ্ডেয় মুনিক পৰৱৰ্তী ঘটনাসমূহ সুধে। মুনিয়ে ধৰ্ম‑যোগপৰায়ণ, মনোনিগ্ৰহসম্পন্ন সাতজন তপস্বীৰ বৰ্ণনা কৰে; তেওঁলোকে বায়ু/জলাহাৰ আৰু কঠোৰ সংযমে দেহ শুষ্ক কৰি তপস্যা কৰে। তাৰ পিছত বৈভ্ৰাজ নামৰ ৰজাই নন্দনবনত ইন্দ্ৰসম সমৃদ্ধি ভোগ কৰি গৃহলৈ উভতি আহে; তেওঁৰ অতি ধৰ্মনিষ্ঠ পুত্ৰ অনূহ। ৰজাই অনূহক ৰাজ্যভাৰ দি তপস্বীসকলৰ সান্নিধ্য থকা অৰণ্যলৈ গৈ তপ কৰে; ফলত সেই বন ‘বৈভ্ৰাজবন’ নামে খ্যাত হৈ যোগসিদ্ধিদায়ক তপঃক্ষেত্ৰ হয়। উপদেশৰূপে কোৱা হয়—কিছুমান যোগধৰ্মত স্থিৰ থাকে, কিছুমান যোগভ্ৰষ্ট হৈ দেহ ত্যাগ কৰে; স্মৃতিসম্পন্ন আৰু মোহগ্ৰস্তৰ ভেদো দেখুওৱা হয়। স্বতন্ত্র, ব্ৰহ্মদত্ত, ছিদ্ৰদৰ্শী, সুনেত্ৰ আদি বেদ‑বেদাঙ্গবিদ পাত্ৰ আৰু পূৰ্বজন্ম‑স্মৃতিৰ ধাৰাবাহিকতাৰ উল্লেখ আছে। যোগস্থৈৰ্য, স্মৃতিৰ ভূমিকা আৰু পবিত্ৰ তপোবনৰ সিদ্ধিপ্ৰদ মহিমাই এই অধ্যায়ৰ মূল শিক্ষা।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर । किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम
ভীষ্ম ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ মাৰ্কণ্ডেয়, পিতৃভক্তিধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! কৃপা কৰি, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তাৰ পিছত কি ঘটিল কওক।
Verse 2
मार्कण्डेय उवाच । ते धर्मयोगनिरतास्सप्त मानसचारिणः । वाय्वंबुभक्षास्सततं शरीरमुपशोषयन्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই সাত ঋষি ধৰ্ম আৰু যোগত নিৰত, মূলতঃ মনৰ ভিতৰতে বিচৰণ কৰা (অন্তৰ্মুখ) আছিল। তেওঁলোকে সদায় বায়ু আৰু জলমাত্ৰ আহাৰ কৰি তপস্যাৰে দেহক অতি কৃশ আৰু শুষ্ক কৰিছিল।
Verse 3
स राजांतःपुरवृतो नन्दने मघवा इव । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्य्यस्स्वपुरं ययौ
অন্তঃপুৰৰ নাৰীৰে পৰিবৃত সেই ৰজাই নন্দনত মঘৱা (ইন্দ্ৰ)ৰ দৰে বহু সময় ক্ৰীড়া কৰি, পাছত পত্নীসহ নিজ নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 4
अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः । तं वैभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ
তেওঁৰ অনূহ নামৰ এক পৰম ধৰ্মিক পুত্ৰ আছিল। বৈভ্ৰাজে সেই পুত্ৰক ৰাজ্যত স্থাপন কৰি বনলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 5
तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः । स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः
য’ত তেওঁৰ সহচৰসকল আছিল, তাতেই তেওঁ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। সেই স্থানতে মহাতপস্বী তেওঁ নিৰাহাৰ হৈ কেৱল বায়ুকেই আহাৰ কৰি বাস কৰিলে।
Verse 6
ततो विभ्राजितं तेन विभ्राजं नाम तद्वनम् । बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्
তাৰ তেজে আলোকিত হৈ সেই বন ‘বিভ্ৰাজ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। নিশ্চয়েই সেয়া যোগসিদ্ধি প্ৰদানকাৰী স্থান হিচাপে অতি সুপ্ৰসিদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 7
तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्
সেই ঠাইতে সেই পক্ষীবোৰৰ মাজত চাৰিজন যোগধৰ্মত স্থিত আছিল; কিন্তু তিনিজন যোগভ্ৰষ্ট হৈ দেহত্যাগ কৰি অন্ত প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 9
स्मृतिमंतोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्याह्वयो जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः
ইয়াত চাৰিজন স্মৃতিমান আছিল; কিন্তু তিনিজন সম্পূৰ্ণ মোহিত হৈছিল। ‘স্বতন্ত্র’ নামৰ জনাৰ পৰা মহৌজস্বী ‘ব্ৰহ্মদত্ত’ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 10
छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदांगपारगौ । जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहाषितौ
ছিদ্ৰদৰ্শী আৰু সুনেত্ৰ—দুয়ো বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰঙ্গত—শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণৰ দায়াদ হৈ জন্মিল; আৰু যেন পূৰ্বজন্ম সোঁৱৰি একেলগে কথা ক’লে।
Verse 11
पंचालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः पुंडरीकश्च छंदोगोऽध्वर्युरेव च
পাঞ্চাল বহ্বৃচ (ঋগ্বেদ-নিপুণ) আছিল আৰু তেওঁ আচাৰ্যৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল। তদ্ৰূপ দ্বিবেদ আৰু পুণ্ডৰীক আছিল; এজন ছান্দোগ (সামবেদ পৰম্পৰাৰ পণ্ডিত) আৰু এজন অধ্বৰ্যু (যজুৰ্বেদীয় যজ্ঞ-কৰ্মকাৰ)ও আছিল।
Verse 12
ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्
তাৰ পাছত ৰজাই নিষ্কলঙ্ক, পাপৰহিত পুত্ৰ ব্ৰহ্মদত্তক দেখি তেওঁক নিজৰ ৰাজ্যত অভিষিক্ত কৰিলে; তাৰ পিছত তেওঁ পৰম গতি—মোক্ষ—লাভ কৰিলে।
Verse 13
पंचालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे । विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्
পাঞ্চাল আৰু পুণ্ডৰীক দুয়োটা পুত্ৰক মন্দিৰত বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰি বনলৈ প্ৰবেশ কৰিলে; তাত শ্ৰীশিৱৰ কৃপা আৰু ভক্তিৰ পৰিপাকে তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰিলে।
Verse 14
ब्रह्मदत्तस्य भार्य्या तु सन्नितिर्माम भारत । सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु
হে ভাৰত! ব্ৰহ্মদত্তৰ পত্নী সন্নিতি নামে মোৰ প্ৰতি ভক্তিযুক্তা আছিল; একনিষ্ঠ ভাবত যুক্ত হৈ তেওঁ স্বামীৰ সৈতে আনন্দে বাস কৰিছিল।
Verse 15
शेषास्तु चक्रवाका वै कांपिल्ये सहचारिणः । जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप
কিন্তু অৱশিষ্ট চক্ৰৱাক পাখিবোৰ, হে নৃপ! কাম্পিল্যত নিজৰ সহচৰীৰ সৈতে জন্মিলে; শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণৰ দায়াদ হ’লেও দৰিদ্ৰৰ বংশত উৎপন্ন হ’ল।
Verse 16
धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः । वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः
তেওঁলোক ধৈৰ্যৱান, সুমহাত্মা, তত্ত্বদৰ্শী আৰু নিৰুৎসুক আছিল; বেদাধ্যয়নত সম্পন্ন সেই চাৰিজন আচাৰ আৰু মতৰ ত্ৰুটি চিনাক্ত কৰাত নিপুণ আছিল।
Verse 17
ते योगनिरतास्सिद्धाः प्रस्थितास्सर्व एव हि । आमंत्र्य च मिथः शंभोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु
সেই সিদ্ধসকল যোগত নিৰত আছিল; তেওঁলোক সকলেই প্ৰস্থান কৰিলে। পৰস্পৰে বিদায় লৈ শম্ভুৰ পদপদ্মত প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 18
शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकांक्षिणः । पापम्प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमम्पदम्
যিসকল বীৰ ভক্তে অপুনৰ্ভৱ (পুনর্জন্ম-ৰহিত) অৱস্থাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সম্পূৰ্ণ শৰণ লয়, তেওঁলোকৰ পাপ আজি বিনষ্ট হওক আৰু তেওঁলোকে শম্ভু (শিৱ)ৰ পৰম পদ লাভ কৰক।
Verse 19
शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने । कृते सम्यगिदम्भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः
হে মহামুনি, শৰীৰ, মন আৰু বাক্যৰ দ্বাৰা পাপ উদ্ভৱ হ’লে, শ্ৰদ্ধাসহ সম্যক ভক্তিৰে এই (স্তোত্ৰ/উপদেশ) পাঠ কৰা উচিত; তাতে সেই দোষসমূহ যথাযথভাৱে শমিত হয়।
Verse 20
मुच्यते सर्वपापेभ्यश्शिवनामानुकीर्तनात् । उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै
শিৱনামৰ অনুকীৰ্তনে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি হয়; কিয়নো দেৱদেৱ সেই প্ৰভুৰ নাম উচ্চাৰিত হ’লেই নিশ্চিতভাৱে শুদ্ধি আৰু মোক্ষ দান কৰে।
Verse 21
विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि । तस्मात्तत्संचिते पापे समनंतरमेव च
পাপ সোনকালে লয় হয়—যেনেকৈ পানীত কাঁচা মাটিৰ ভাঁড় গলি যায়। সেয়ে সঞ্চিত পাপ থাকিলে তাৰ শমন তৎক্ষণাৎ কৰা উচিত।
Verse 22
जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने । नरैः श्रद्धालुभिभूर्यस्सर्वकामफलाप्तये
হে মহামুনি, পাপ শমনৰ বাবে আৰু সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ ফল লাভৰ বাবে, শ্ৰদ্ধালু লোকসকলে ইয়াক বাৰে বাৰে জপ কৰা উচিত।
Verse 23
पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः
আত্মপুষ্টি আৰু মঙ্গলাৰ্থে যিয়ে এই অধ্যায় পাঠ কৰে বা কেৱল শ্ৰৱণো কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ মোক্ষ লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 42
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पितृकल्पे पितृभाववर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাৰ পিতৃকল্পত ‘পিতৃভাব-বৰ্ণন’ নামৰ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It narrates Vaibhrāja’s transition from royal life to forest austerity, establishing Vibhrāja-vana as a renowned siddhi-producing tapas-field, while arguing—through narrative contrast—that yogic attainment depends on steadiness and clarity rather than mere austerity alone.
The text encodes a yogic taxonomy: smṛti functions as the stabilizer of identity and practice across changing conditions, whereas moha destabilizes discipline, leading to yogic lapse (yogabhraṃśa). The forest motif externalizes an inner field where discrimination either consolidates practice into siddhi or collapses it into delusion.
No explicit named manifestation (svarūpa) of Śiva or Umā is foregrounded in the sampled verses; the chapter instead advances Śaiva yogic pedagogy indirectly through exemplars of tapas, renunciation, and the siddhi-bearing sacred landscape.