शिवमायाप्रभाववर्णनम् (Description of the Power/Effects of Śiva’s Māyā)
অধ্যায় ৪ত অধিকাৰ-পরম্পৰা স্থাপন হয়—ঋষিসকলে পুনৰ ব্যাখ্যা বিচাৰিলে, সূতে নিজৰ গুৰু ব্যাসে অজন্মা, সৰ্বজ্ঞ সনৎকুমাৰক সোধা প্ৰশ্নসমূহ বৰ্ণনা কৰে। এইদৰে মুনি→সূত→ব্যাস→সনৎকুমাৰ শিক্ষাশৃংখলাৰ জৰিয়তে উপদেশৰ প্ৰামাণ্য দৃঢ় হয়। বিষয় হৈছে শিৱমায়াৰ প্ৰভাৱ: শিৱৰ মহিমা সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত থাকিলেও মায়াই জ্ঞান হৰণ কৰি জীৱসকলক বিমোহিত কৰে; ফলত বহুত্ব আৰু লীলাৰ বৈচিত্ৰ্যৰ ভ্ৰম জন্মে। সনৎকুমাৰে কয় যে শাঙ্কৰী কথা-শ্ৰৱণ নিজেই তাৰক—কেৱল শুনিলেই শিৱভক্তি জাগে আৰু সেই ভক্তিয়েই মোহ নাশ কৰে। শেষত শিৱক সৰ্বেশ্বৰ আৰু সৰ্বাত্মা বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, তেওঁৰ পৰা মূৰ্তিক ব্ৰহ্ম-ৱিষ্ণু-ঈশ্বৰাত্মিকা ত্ৰিকাৰ্যস্বৰূপ বুলি কোৱা হয়; ত্ৰিলিঙ্গ আৰু লিঙ্গৰূপিণী প্ৰতীকে বহুত্বৰ আঁৰত একত্ব প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । ताततात महाभाग धन्यस्त्वं हि महामते । अद्भुतेयं कथा शंभोः श्राविता परभक्तिदा
মুনিসকলে ক’লে—হে তাত, হে তাত, মহাভাগ! হে মহামতি, তুমি ধন্য। শম্ভুৰ এই অদ্ভুত কথা তুমি আমাক শ্ৰৱণ কৰালে; ই পৰম ভক্তি দান কৰে।
Verse 2
पुनर्ब्रूहि कथां शंभोर्व्यास प्रश्नानुसारतः । सर्वज्ञस्त्वं व्यासशिष्यः शिवतत्त्वविचक्षणः
হে ব্যাস, প্ৰশ্নানুসাৰে শম্ভুৰ পবিত্ৰ কথা পুনৰ কোৱা। তুমি সৰ্বজ্ঞ, ব্যাসৰ শিষ্য, আৰু শিৱতত্ত্বত বিচক্ষণ।
Verse 3
सूत उवाच । एवमेव गुरुर्व्यासः पृष्टवान्मेऽजसंभवम् । सनत्कुमारं सर्वज्ञं शिवभक्तं मुनीश्वरम्
সূতে ক’লে—এইদৰে মোৰ গুৰু ব্যাসে মোক, অজসম্ভৱ (ব্ৰহ্মা)ক, আৰু সৰ্বজ্ঞ শিৱভক্ত মুনীশ্বৰ সনৎকুমাৰকো প্ৰশ্ন কৰিছিল।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां शिवमायाप्रभाववर्णनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ—উমাসংহিতাত—“শিৱমায়াৰ প্ৰভাৱবৰ্ণন” নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 5
पुनर्ब्रूहि महादेव महिमानं विशेषतः । श्रद्धा च महती श्रोतुं मम तात प्रवर्द्धते
হে মহাদেৱ, আপোনাৰ মহিমা বিশেষকৈ পুনৰ ক’ব। হে তাত, শুনিবলৈ মোৰ গভীৰ শ্ৰদ্ধা দিনে দিনে বৃদ্ধি পাইছে।
Verse 6
महिम्ना येन शंभोस्तु येये लोके विमोहिताः । मायया ज्ञानमाहृत्य नानालीलाविहारिणः
শম্ভুৰ সেই মহিমাত জগতৰ জীৱসকল মোহিত হয়; তেওঁৰ মায়াই সঁচা জ্ঞান হৰণ কৰি, তেওঁলোক নানাবিধ লীলাত ভ্ৰমি ফুৰে।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शांकरीं सुखदां कथाम् । तस्याः श्रवणमात्रेण शिवे भक्तिः प्रजायते
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মহাবুদ্ধি ব্যাস, সুখদায়িনী এই শাঙ্কৰী কাহিনী শুনা। ইয়াৰ কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই শিৱভক্তি জন্মে।
Verse 8
शिवस्सर्वेश्वरो देवस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः । महिम्ना तस्य सर्वं हि व्याप्तं च सकलं जगत्
শিৱ সৰ্বেশ্বৰ, পৰম দেৱ, সকলোৰে অন্তৰাত্মা আৰু সৰ্বদৰ্শী সাক্ষী। নিশ্চয় তেওঁৰ মহিমাত সমগ্ৰ জগত সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।
Verse 9
शिवस्यैव परा मूर्तिर्ब्रह्मविष्ण्वीश्वरात्मिका । सर्वभूतात्मभूताख्या त्रिलिंगा लिंगरूपिणी
শিৱৰ পৰম মূৰ্তি সেই, যি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ঈশ্বৰ—তিনিওৰ আত্মস্বৰূপ। সি সৰ্বভূতৰ অন্তৰাত্মা বুলি খ্যাত, ‘ত্ৰিলিঙ্গ’ আৰু স্বয়ং লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 10
देवानां योनयश्चाष्टौ मानुषी नवमी च या । तिरश्चां योनयः पंच भवंत्येवं चतुर्द्दश
দেৱতাসকলৰ আঠখন যোনি, নৱমখন মানুহৰ আৰু পশুসকলৰ পাঁচখন যোনি—এইদৰে মুঠ চৈধ্যখন যোনি আছে।
Verse 11
भूता वा वर्तमाना वा भविष्याश्चैव सर्वश । शिवात्सर्वे प्रवर्तंते लीयंते वृद्धिमागताः
অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো প্ৰাণী কেৱল শিৱৰ পৰাই উৎপন্ন হয়। তেওঁলোক বৃদ্ধি পাই পুনৰ তেওঁৰ মাজতেই লীন হৈ যায়।
Verse 12
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां देवदानवभोगिनाम् । गंधर्वाणां मनुष्याणामन्येषां वापि सर्वशः
ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু আৰু চন্দ্ৰ; দেৱতা, দানৱ আৰু নাগসকল; গন্ধৰ্ব আৰু মানুহ—আৰু আন সকলোৰে ক্ষেত্ৰতো এই সত্য প্ৰযোজ্য।
Verse 13
बंधुर्मित्रमथाचार्य्यो रक्षन्नेताऽर्थवान्गुरुः । कल्पद्रुमोऽथ वा भ्राता पिता माता शिवो मतः
শিৱকেই বন্ধু, মিত্ৰ, আচাৰ্য, ৰক্ষক পথপ্ৰদৰ্শক আৰু কল্যাণকাৰী গুৰু বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁ কল্পবৃক্ষৰ দৰে—তেওঁৱেই ভাই, পিতৃ আৰু মাতৃ।
Verse 14
शिवस्सर्वमयः पुंसां स्वयं वेद्यः परात्परः । वक्तुं न शक्यते यश्च परं चानु परं च यत्
শিৱ সকলো জীৱৰ মাজত সৰ্বময়; তেওঁ স্বয়ং অনুভৱযোগ্য আৰু পৰাত্পৰ। বাক্যৰে বৰ্ণনাতীত—তেওঁ পৰমো, আৰু পৰমাতীতও।
Verse 15
तन्माया परमा दिव्या सर्वत्र व्यापिनी मुने । तदधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
হে মুনে, তেওঁৰ মায়া পৰম আৰু দিব্য, সৰ্বত্র ব্যাপ্ত। সেই শক্তিৰ অধীনতেই এই সমগ্ৰ জগত—দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ—অবস্থিত।
Verse 16
कामेन स्वसहायेन प्रबलेन मनोभुवा । सर्वः प्रधर्षितो वीरो विष्ण्वादिः प्रबलोऽपि हि
কামে নিজৰ প্ৰবল সহায়—মনোভৱ (মনোজাত)—সহ সকলো বীৰক দমন কৰিলে; সঁচাকৈ বিষ্ণু আদি বলৱানসকলেও বশ হ’ল।
Verse 17
शिवमायाप्रभावेणाभूद्धरिः काममोहितः । परस्त्रीधर्षणं चक्रे बहुवारं मुनीश्वर
হে মুনীশ্বৰ, শিৱমায়াৰ প্ৰভাৱত হৰি (বিষ্ণু) কামত মোহিত হৈ পৰস্ত্ৰীৰ ওপৰত অপমানজনক অতিচাৰ বহুবার কৰিলে।
Verse 18
इन्द्रस्त्रिदशपो भूत्वा गौतमस्त्रीविमोहितः । पापं चकार दुष्टात्मा शापं प्राप मुनेस्तदा
ত্রিদশসকলৰ অধিপতি ইন্দ্ৰ গৌতমৰ পত্নীৰ প্ৰতি মোহিত হ’ল। সেই দুষ্টচিত্তে পাপ কৰিলে আৰু পাছত মুনিৰ শাপ লাভ কৰিলে।
Verse 19
पावकोऽपि जगच्छ्रेष्ठो मोहितश्शिवमायया । कामाधीनः कृतो गर्वात्ततस्तेनैव चोद्धृतः
জগতৰ শক্তিসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পাৱক (অগ্নি)ও শিৱ-মায়াত মোহিত হ’ল। অহংকাৰবশে সি কামাধীন হ’ল, আৰু সেই (শিৱ) শক্তিয়েই তাক পুনৰ উদ্ধৃত কৰি উন্নীত কৰিলে।
Verse 20
जगत्प्राणोऽपि गर्वेण मोहितश्शिवमायया । कामेन निर्जितो व्यासश्चक्रेऽन्यस्त्रीरतिं पुरा
জগতৰ প্ৰাণসদৃশ ব্যাসো অহংকাৰবশে শিৱ-মায়াত মোহিত হৈছিল। কামে পৰাজিত হৈ তেওঁ পূৰ্বে পৰস্ত্ৰীত আসক্তি কৰিছিল।
Verse 21
चण्डरश्मिस्तु मार्तण्डो मोहितश्शिवमायया । कामाकुलो बभूवाशु दृष्ट्वाश्वीं हयरूपधृक्
চণ্ড ৰশ্মিধাৰী মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য)ও শিৱ-মায়াত মোহিত হ’ল। অশ্বীক দেখি সি তৎক্ষণাৎ কামাকুল হৈ হয়ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 22
चन्द्रश्च मोहितश्शम्भोर्मायया कामसंकुलः । गुरुपत्नीं जहाराथ युतस्तेनैव चोद्धृतः
চন্দ্ৰও শম্ভুৰ মায়াত মোহিত হৈ কামে সঙ্কুল হ’ল। তেওঁ গুৰুপত্নীক হৰণ কৰিছিল; তথাপি সেই প্ৰভুৱেই তেওঁক পুনৰ উদ্ধাৰ কৰি মুক্ত কৰিলে।
Verse 23
पूर्वं तु मित्रावरुणौ घोरे तपसि संस्थितौ । मोहितौ तावपि मुनी शिवमायाविमोहितौ
পূৰ্বে মিত্ৰ আৰু বৰুণ ঘোৰ তপস্যাত স্থিত আছিল; তথাপি সেই দুয়ো মুনিও শিৱ-মায়াত বিমোহিত হৈ মোহিত হৈছিল।
Verse 24
उर्वशीं तरुणीं दृष्ट्वा कामुको संबभूवतुः । मित्रः कुम्भे जहौ रेतो वरुणोऽपि तथा जले
তৰুণী উৰ্বশীক দেখি মিত্ৰ আৰু বৰুণ কামে অভিভূত হ’ল। মিত্ৰে কুম্ভত ৰেত ত্যাগ কৰিলে, বৰুণেও তেনেদৰে জলে ত্যাগ কৰিলে।
Verse 25
ततः कुम्भात्समुत्पन्नो वसिष्ठो मित्रसंभवः । अगस्त्यो वरुणाज्जातो वडवाग्निसमद्युतिः
তাৰ পিছত কুম্ভৰ পৰা মিত্ৰ-সম্ভৱ বশিষ্ঠ উদ্ভৱ হ’ল। আৰু বৰুণৰ পৰা অগস্ত্য জন্মিল, বডবাগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 26
दक्षश्च मोहितश्शंभोर्मायया ब्रह्मणस्सुतः । भ्रातृभिस्स भगिन्यां वै भोक्तुकामोऽभवत्पुरा
ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষো শম্ভুৰ মায়াত মোহিত হ’ল। আৰু পূৰ্বকালত তেওঁ ভাতৃসকলৰ সৈতে নিজৰেই ভগ্নীক ভোগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 27
ब्रह्मा च बहुवारं हि मोहितश्शिवमायया । अभवद्भोक्तुकामश्च स्वसुतायां परासु च
ব্ৰহ্মাও বহু বাৰ শিৱমায়াত মোহিত হৈছিল। আৰু নিজৰ কন্যা তথা আন নাৰীৰ প্ৰতিও ভোগকামনাত আচ্ছন্ন হৈছিল।
Verse 28
च्यवनोऽपि महायोगी मोहितश्शिवमायया । सुकन्यया विजह्रे स कामासक्तो बभूव ह
মহাযোগী চ্যৱনো শিৱমায়াত মোহিত হ’ল। সুকন্যাৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰি তেওঁ নিশ্চয় কামাসক্ত হ’ল।
Verse 29
कश्यपः शिवमायातो मोहितः कामसंकुलः । ययाचे कन्यकां मोहाद्धन्वनो नृपतेः पुरा
শিৱৰ মায়াত আচ্ছন্ন হৈ কশ্যপ মুনি মোহিত আৰু কামাকুল হ’ল; সেই বিভ্ৰমত তেওঁ একদা ধন্বন ৰজাৰ কন্যাক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।
Verse 30
गरुडः शांडिलीं कन्यां नेतुकामस्सुमोहितः । विज्ञातस्तु तया सद्यो दग्धपक्षो बभूव ह
গৰুড় শাণ্ডিলী কন্যাক লৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰি গভীৰ মোহত পৰিছিল; কিন্তু তাই তৎক্ষণাৎ তাক চিনিলে, আৰু লগে লগে তাৰ পাখি দগ্ধ হ’ল।
Verse 31
विभांडको मुनिर्नारीं दृष्ट्वा कामवशं गतः । ऋष्यशृङ्गः सुतस्तस्य मृग्यां जातश्शिवाज्ञया
বিভাণ্ডক মুনি নাৰী দেখি কামবশ হ’ল; শিৱৰ আজ্ঞাত তেওঁৰ পুত্ৰ ঋষ্যশৃঙ্গ এক মৃগীৰ পৰা জন্মিল।
Verse 32
गौतमश्च मुनिश्शंभोर्मायामोहितमानसः । दृष्ट्वा शारद्वतीं नग्नां रराम क्षुभितस्तया
গৌতম মুনি—শম্ভুৰ মায়াত মোহিত মন—শাৰদ্বতীক নগ্ন দেখি তাতে ক্ষুব্ধ হৈ ৰতি-সুখত ৰমিল।
Verse 33
रेतः स्कन्नं दधार स्वं द्रोण्यां चैव स तापसः । तस्माच्च कलशाज्जातो द्रोणश्शस्त्रभृतां वरः
সেই তপস্বীয়ে নিজৰ স্খলিত ৰেত দ্ৰোণীত ধৰি ৰাখিলে; আৰু সেই কলসৰ পৰাই দ্ৰোণ জন্মিল—শস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 34
पराशरो महायोगी मोहितश्शिवमायया । मत्स्योदर्या च चिक्रीडे कुमार्या दाशकन्यया
মহাযোগী পৰাশৰ শিৱমায়াত মোহিত হ’ল; আৰু মৎস্যোদৰী নামৰ জেলেকন্যা কুমাৰীৰ সৈতে তেওঁ ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 35
विश्वमित्रो बभूवाथ मोहितश्शिवमायया । रेमे मेनकया व्यास वने कामवशं गतः
তাৰ পাছত বিশ্বামিত্ৰো শিৱমায়াত মোহিত হ’ল; হে ব্যাস, কামবশ হৈ তেওঁ বনত মেনকাৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 36
वसिष्ठेन विरोधं तु कृतवान्नष्टचेतनः । पुनः शिवप्रासादाच्च ब्राह्मणोऽभूत्स एव वै
বিবেক নষ্ট হৈ তেওঁ বশিষ্ঠৰ সৈতে বিরোধ কৰিলে; কিন্তু ভগৱান শিৱৰ প্ৰসাদে সেই ব্যক্তিজন পুনৰ নিশ্চয়েই ব্ৰাহ্মণ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 37
रावणो वैश्रवाः कामी बभूव शिवमायया । सीतां जह्रे कुबुद्धिस्तु मोहितो मृत्युमाप च
বৈশ্ৰৱণবংশীয় ৰাৱণ শিৱমায়াত মোহিত হৈ কামাসক্ত হ’ল; কুবুদ্ধি আৰু মোহে সীতাক হৰণ কৰি শেষত মৃত্যুকো প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 38
बृहस्पतिर्मुनिवरो मोहितश्शिवमायया । भ्रातृपत्न्या वशी रेमे भरद्वाजस्ततोऽभवत्
মুনিশ্ৰেষ্ঠ বৃহস্পতিয়ে শিৱমায়াত মোহিত হৈ ভ্ৰাতৃ-পত্নীৰ বশত পৰি তাইৰ সৈতে মিলিত হ’ল; সেই সংযোগৰ পৰা ভৰদ্বাজ জন্মিল।
Verse 39
इति मायाप्रभावो हि शंकरस्य महात्मनः । वर्णितस्ते मया व्यास किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
হে ব্যাস! মহাত্মা শংকৰৰ মায়াশক্তিৰ এই আশ্চৰ্য প্ৰভাৱ মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
The chapter’s core argument is theological rather than event-driven: it explains how Śiva’s all-pervading mahimā coexists with worldly delusion by positing Śiva-māyā as the principle that veils jñāna, enabling diverse līlās and the experience of multiplicity.
The liṅga is treated as a unitive symbol encoding plurality-in-unity: terms like triliṅga/liṅgarūpiṇī align the triadic divine functions (Brahmā, Viṣṇu, Īśvara) within a single higher Śaiva reality, implying that differentiated powers are grounded in one transcendent source.
Śiva is highlighted in epithets emphasizing sovereignty and immanence—Śaṃbhu/Śaṅkara/Maheśa as sarveśvara and sarvātmā—while the chapter frames the teaching as Śāṃkarī kathā (linked to Śaṅkarī/Umā) whose hearing is said to directly produce bhakti.