Satyavrata, Vasiṣṭha, and the Crisis of Dharma: Protection, Anger, and Vow-Discipline
এই অধ্যায়ত সূতবৰ্ণিত সত্যব্ৰত আৰু ঋষি বশিষ্ঠৰ কাহিনী আগবাঢ়ে। সত্যব্ৰতে বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত শিকাৰ কৰি অন্ন সংগ্ৰহ কৰি তেওঁৰ গৃহস্থালি পোষণ কৰে; আনফালে বশিষ্ঠৰ অৱস্থান যাজ্য–উপাধ্যায় সম্পৰ্ক, পিতৃপৰিত্যাগৰ স্মৃতি আৰু সঞ্চিত ক্ৰোধে প্ৰভাৱিত হয়। পাণিগ্ৰহণ মন্ত্রৰ সমাপ্তি ‘সপ্তম পদত’—এমন বিধিগত টীকা আহি আচাৰশুদ্ধি আৰু নৈতিক বিচাৰৰ একেলগে গুৰুত্ব দেখুৱায়। দীঘল দীক্ষাকালৰ উল্লেখ আছে; ক্ষুধা আৰু ক্লান্তিত কাতৰ সত্যব্ৰতে বৰদায়িনী কামধেনুসদৃশ গাভীক দেখা পায়, যাৰ ফলত প্ৰয়োজন, ধৰ্ম, কৰুণাৰ সীমা আৰু সম্ভাৱ্য অতিক্ৰমণ সম্পৰ্কে তীব্ৰ প্ৰশ্ন উঠে। এইদৰে শৈৱ পুৰাণীয় উপদেশত উদ্দেশ্য, পৰিস্থিতি আৰু আচাৰগত অৱস্থা ধৰ্মনির্ণয়ক কেনেকৈ জটিল কৰে—তাৰ এক দৃষ্টান্ত এই অধ্যায়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा
সূতে ক’লে—তেতিয়া সত্যব্ৰতে ভক্তি, দয়া আৰু নিজৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ বলে বিশ্বামিত্ৰৰ পত্নীকো পালন-পোষণ কৰিলে।
Verse 2
हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने
সিয়ে হৰিণ, বৰাহ আৰু বনচৰ মহিষ বধ কৰি, সেই মাংস বিশ্বামিত্ৰ মুনিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত পেলাই দিলে।
Verse 3
तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत
যাজক আৰু উপাধ্যায়ৰ সংযুক্ত ধৰ্মাধিকাৰবলে মুনি বশিষ্ঠে তীৰ্থ, গাই, ৰাতিৰ প্ৰহৰা আৰু অন্তঃপুৰ যথাযথভাৱে ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 4
सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः
সত্যব্ৰতৰ বাক্যৰ বাবে বা ভবিতব্যৰ প্ৰবল বলে বশিষ্ঠে নিত্য অধিক ক্ৰোধ অন্তৰত ধাৰণ কৰি থাকিল।
Verse 5
पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च
সেই সময়ত পিতাই নিজৰ পুত্ৰক ৰাজ্যৰ পৰা ত্যাগ কৰি বহিষ্কাৰ কৰিলে। কোনো বিশেষ কাৰণত মুনি বশিষ্ঠেও তেওঁক নিবাৰণ নকৰিলে।
Verse 6
पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत
পাণিগ্ৰহণ (বিবাহ) মন্ত্ৰসমূহৰ দৃঢ় সম্পূৰ্ণতা সপ্তম পদত হয়। কিন্তু সত্যব্ৰতত স্থিত ব্যক্তিয়ে সেই মন্ত্ৰ ফুচফুচাই বা স্পষ্ট বোধ নোহোৱাকৈ পুনৰ উচ্চাৰণ নকৰিব।
Verse 7
तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः । कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति
সেই কৰ্মত মহাত্মাই পিতাৰ সন্তোষ লাভ কৰিলে। হে বিপ্ৰ, তেওঁ মনে স্থিৰ কৰিলে—“নিশ্চয় মই মোৰ কুলৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু নিষ্কৃতি সম্পন্ন কৰিলোঁ।”
Verse 8
न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः
পিতৃয়ে ত্যাগ কৰা তাক ভগৱান বশিষ্ঠেও নিবাৰণ নকৰিলে; আৰু মুনিয়ে ‘তেওঁৰ ঠাইত এই পুত্ৰক অভিষেক কৰিম’ বুলিও নক’লে।
Verse 9
स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली । अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
সেই বলৱান জনে বাৰ বছৰ ধৰি সেই দীক্ষা-ব্ৰত বহন কৰিলে; কিন্তু মহাত্মা বশিষ্ঠৰ মাংস (বিধিৰ বাবে) নাপাই ডাঙৰ সংকট উপস্থিত হ’ল।
Verse 10
सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः । तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः
ৰাজপুত্ৰই সৰ্বকামদায়িনী, সকলো ভোগ দান কৰা কামধেনুক দেখিলে। ক্ৰোধ-লোভ, ক্লান্তি আৰু ক্ষুধাত আচ্ছন্ন হৈ সি তাইৰ ওপৰতে মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 11
दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने । स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्
হে মুনি, সেই ৰজাই জেলাৰ ধৰ্ম আশ্ৰয় কৰি তাইক বধ কৰিলে। তাৰ পাছত সি নিজে সেই মাংস খাই, বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰকো খুৱালে।
Verse 12
भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे । उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः
সি ভোজৰ আয়োজন কৰিছে—এই কথা শুনি বশিষ্ঠ ক্ৰুদ্ধ হ’ল। তেতিয়া ক্ৰোধে পূৰ্ণ সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে তাক ক’লে।
Verse 13
वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् । यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा
বশিষ্ঠই ক’লে: হে নিষ্ঠুৰ, মই তোমাৰ লোৰ শংকুৰে নিৰ্মিত শৰীৰটো ধ্বংস কৰিলোঁহেঁতেন, যদি তোমাৰ এই দুটা শংকু আগতেই নষ্ট নহ’লহেঁতেন।
Verse 14
पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
পিতাক অসন্তুষ্ট কৰা, গুৰুৰ দুগ্ধৱতী গাই হত্যা কৰা আৰু অপবিত্ৰ বস্তু ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে তোমাৰ অপৰাধ তিনি প্ৰকাৰৰ।
Verse 15
त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः । विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते
সিয়ে ক’লে—“ত্রিশঙ্কু”; সেয়েহে সি ত্ৰিশঙ্কু নামে স্মৃত হ’ল। তাৰ পাছত পত্নীৰ ভৰণ‑পোষণৰ বাবে বিশ্বামিত্ৰ আহিল।
Verse 16
तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे । छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः
তাত প্ৰসন্ন হৈ মুনিয়ে ত্ৰিশঙ্কুক বৰ দান কৰিলে। পাছত বৰ বাছিবলৈ কোৱা হ’লে ৰাজপুত্ৰই মনোমত বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 17
अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके । अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः
দ্বাদশ বছৰীয়া অনাবৃষ্টিৰ ভয়ংকৰ অৱস্থা হ’লে মুনিয়ে তাক পিতৃৰাজ্যত অভিষিক্ত কৰি বিধিমতে ৰাজযজ্ঞাদি কৰালে।
Verse 18
मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः
দেৱতা আৰু বশিষ্ঠে চাই থকা অৱস্থাত, প্ৰভুৰ আজ্ঞাৰে কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ) তেতিয়া সেই দেহসহ স্বৰ্গলৈ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 19
तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्
তেওঁৰ কেকয় বংশজাত পত্নী সত্যৰথাই এক পুত্ৰ জন্ম দিলে—হৰিশ্চন্দ্ৰ—যি নিৰ্মল আৰু নিষ্পাপ আছিল।
Verse 20
स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः
সেই ৰজাই হৰিশ্চন্দ্ৰ, ত্ৰৈশঙ্কুৰ বংশধৰ বুলি স্মৃত। তেওঁ ৰাজসূয় যজ্ঞৰ কৰ্তা আৰু ‘সম্ৰাট’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 21
हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः । रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्
হৰিশ্চন্দ্ৰৰ পুত্ৰ ‘ৰোহিত’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল। ৰোহিতৰ পুত্ৰ বৃক, আৰু বৃকৰ পৰা বাহুৰ জন্ম হ’ল।
Verse 22
हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् । नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत
হৈহয় আৰু তালজঙ্ঘসকলে সেই নৃপতিকে তাড়ি দিলে। তথাপি সেই ধৰ্মিক ব্ৰাহ্মণে স্বাৰ্থৰ বাবে একো নকৰিলে; তেওঁ ধৰ্মত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট আছিল।
Verse 23
सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै । और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः
গাৰাৰ দ্বাৰা বাহুৰ জন্ম হ’ল, আৰু তাৰ সৈতে সগৰ আৰু তাৰ পুত্ৰও। ঔৰ্ব মুনিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ সি ভাৰ্গৱ (ঔৰ্ব)ৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত হ’ল।
Verse 24
आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः । जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान
ভাৰ্গৱ (পৰশুৰাম)ৰ পৰা আগ্নেয়াস্ত্ৰ লাভ কৰি ৰজা সগৰে তালজঙ্ঘ আৰু হৈহয়সকলক বধ কৰি পৃথিৱী জয় কৰিলে।
Verse 25
शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् । सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्
তেওঁ শক, বহূদক, পাৰদান্তগণ আৰু খশ—এই সকলোকে শৃঙ্খলাত আনিলে। ‘সুধৰ্ম’ স্থাপন কৰি ধৰ্মবৃষভৰ দৰে দৃঢ় ধৰ্মনিষ্ঠাৰে পৃথিৱী শাসন কৰিলে।
Verse 26
शौनक उवाच । स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् । जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज
শৌনকে ক’লে—সেইজন ক্ষত্ৰিয়ৰ পৰা কেনেকৈ জন্মিল, আৰু সেই ‘গৰ’সহ কেনেকৈ আছিল? হে সূতপুত্ৰ, তেওঁ কেনেকৈ বিজয়ী হ’ল—বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 27
सूत उवाच । पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च । यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने
সূতে ক’লে—ৰাজা পৰীক্ষিতে সুধিলে ঋষি বৈশম্পায়নে যি কৈছিল, সেই কথাই মই এতিয়া ক’ম। হে মুনি, একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 28
पारीक्षितो उवाच । कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने । जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि
পৰীক্ষিতে ক’লে—হে মুনি, ৰজা সগৰ গৰাৰ সৈতে একেলগে কেনেকৈ জন্মিল? পাছত তেওঁ তাক কেনেকৈ বধ কৰিলে? অনুগ্ৰহ কৰি সকলো বিস্তাৰে কওক।
Verse 29
वैशम्पायन उवाच । बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल । हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে তাত, দুৰ্দশাত পৰি থকা বাহুৰ ৰাজ্য সঁচাকৈয়ে হৰণ হৈছিল; হৈহয়, তালজঙ্ঘ আৰু শকসকল একেলগে, হে নৰপতি, তাক কেঢ়ি ল’লে।
Verse 30
यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्
যৱন, পাৰদ, কাম্বোজ, পাহ্নৱ আৰু বহূদক—এই পাঁচটা গোষ্ঠীক ৰাক্ষসগণৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 31
एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् । कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्
হে ৰাজন, ৰাক্ষসসকলৰ এই পাঁচ গণ হৈহয়সকলৰ পক্ষত পৰাক্ৰম দেখুৱালে; হে বাহো, বলত পৰাভূত ৰাক্ষসসকলে নিজৰ ৰাজ্য তেওঁলোকক দিবলৈ বাধ্য হ’ল।
Verse 32
हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ । पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्
হে বিপ্ৰসকল, তেতিয়া ৰাজ্যহাৰা বাহু বনলৈ গ’ল। পত্নীও লগত গ’ল; দুখত ব্যাকুল হৈ শেষত তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 33
पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता । सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया
তেওঁৰ যাদৱী পত্নী গৰ্ভৱতী হৈ তেওঁৰ পিছফালে গ’ল। সতীনৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যাৰ বশত সেই সতীনে আগতেই তেওঁক বিষৰ মাত্ৰা দিছিল।
Verse 34
सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत । और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्
তাই স্বামীৰ চিতা সাজি নিজে জ্বলি থকা অগ্নিত নামিবলৈ ধৰিলে; কিন্তু হে ৰাজন, ভাৰ্গৱ ঔৰ্ব ঋষিয়ে কৰুণাৰে তাক নিবাৰণ কৰিলে।
Verse 35
तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे । सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा
গৰ্ভৰক্ষা কৰাৰ উদ্দেশ্যে সেই মুনিবৰৰ আশ্ৰমত থাকি ৰাণীয়ে সেই শ্ৰেষ্ঠ ঋষিৰ সেৱা কৰিলে আৰু হৃদয়ত শংকৰক নিৰন্তৰ স্মৰণ কৰিলে।
Verse 36
एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः । सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते
এদিনা তাইৰ গৰ্ভ ‘গৰ’ নামৰ বিষৰ সৈতে একেলগে স্খলিত হৈ বাহিৰ ওলাই গ’ল। ই শুভ মুহূৰ্ত আৰু উত্তম লগ্নত ঘটিল, যেতিয়া পাঁচটা গ্ৰহ উচ্চস্থ আছিল।
Verse 37
तस्मिंल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम । व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই অতি শুভ আৰু বলৱান লগ্নতেই ‘সগৰ’ নামৰ মহাবাহু ৰজা জন্মিল।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ ‘উমাসংহিতা’ত ‘সত্যব্ৰতৰ পৰা সগৰ পৰ্যন্ত বংশবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 39
आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् । जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः
দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্সহ সেই আগ্নেয় অস্ত্ৰ মহাভাগ নৃপোত্তম সগৰে বিধিপূৰ্বক আনন্দে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 40
स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च
সেই দিৱ্যাস্ত্ৰবল আৰু দেহবলসহ সমন্বিত হৈ, ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ, অস্ত্ৰশক্তিৰে হৈহয়সকলক সোনকালে নিধন কৰিলে।
Verse 41
आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः । धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले
সেই সগৰ—কীৰ্তিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—সকলো লোকতে কীৰ্তি লাভ কৰিলে আৰু পৃথিৱীত ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 42
ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः
তাৰ পাছত শকসকল যৱন, কাম্বোজ আৰু পাহ্নৱৰ সৈতে—যুদ্ধত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ—বসিষ্ঠ মুনিৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 43
वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्
নির্দিষ্ট সময়ত মহাদ্যুতি বসিষ্ঠে কৌশল অৱলম্বন কৰি, প্ৰথমে তেওঁলোকক অভয় দি, ৰজা সগৰক নিবাৰণ কৰিলে।
Verse 44
सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह
গুৰুৰ বাক্য শুনি সগৰে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা দৃঢ় কৰি ধৰ্মমাৰ্গে স্থিত হৈ তেওঁলোকৰ কেশৰ ৰূপ পৰিবৰ্তন কৰিলে।
Verse 45
अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च
তেওঁ শকসকলৰ মূৰৰ অর্ধেক মুণ্ডন কৰি তেওঁলোকক বিদায় দিলে; আৰু যৱন আৰু কাম্বোজসকলৰ মূৰ সম্পূৰ্ণ মুণ্ডন কৰালে।
Verse 46
पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः । निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना
সেই মহাত্মাই কিছুমানক তিলক/ভস্মধাৰী, কিছুমানক মুণ্ডকেশ, আৰু কিছুমানক অগোছাল কেশ-দাড়িধাৰী কৰি, তেওঁলোকক বেদস্বাধ্যায় আৰু ‘বষট্’কাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে।
Verse 47
जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा । सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः
সেই ভূভুজে ধৰ্মমাৰ্গে সমগ্ৰ পৃথিৱী জয় কৰিলে। হে তাত, সেই সকলো ক্ষত্ৰিয়ক পূৰ্বেই ধৰ্মহীন কৰি দিয়া হৈছিল।
Verse 48
स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः
সেই ধৰ্মবিজয়ী পাৰ্থিৱ ৰজা, এই বসুন্ধৰা জয় কৰি, বাজিমেধ (অশ্বমেধ) যজ্ঞৰ বাবে বিধিপূৰ্বক অশ্বৰ সংস্কাৰ কৰিলে।
Verse 49
तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे । गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने
হে মুনি, তেওঁ যেতিয়া অশ্বটিক মুক্ত কৰিলে, তেতিয়া সেই যজ্ঞাশ্ব দক্ষিণ‑পূৰ্ব দিশে সমুদ্ৰৰ ফালে গ’ল; তেওঁৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰো লগত আছিল।
Verse 50
देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
দেৱৰাজ শক্ৰে নিজৰ স্বাৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে সাগৰতীৰৰ ওচৰত সেই যজ্ঞাশ্ব অপহৰণ কৰিলে, আৰু পাছত তাক মাটিৰ ভিতৰত লুকুৱাই দিলে।
Verse 51
महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च । स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः
তাৰ পিছত মহাৰাজ সগৰে সেই অশ্বৰ অনুসন্ধানৰ বাবে নিজৰ পুত্ৰসকলক লৈ সেই দেশখন সকলোফালে খনন কৰালে।
Verse 52
आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे । तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्
তাৰ পাছত সেই ঠাইতে, মহাসাগৰ খনন চলি থাকোঁতে, তেওঁলোকে বিশ্বৰূপধাৰী আদিপুৰুষ দেৱ কপিলক ওচৰ চাপিলে।
Verse 53
तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः
তেওঁ জাগ্ৰত হোৱাত, তেওঁৰ চকুৰ পৰা উঠা অগ্নি জ্বলি উঠিল; ষাঠি হাজাৰ দগ্ধ হৈ ভস্ম হ’ল, আৰু কেৱল চাৰিজন অৱশিষ্ট থাকিল।
Verse 54
हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः
হর্ষকেতু, সুকেতু আৰু ধৰ্মৰথ; শূৰ আৰু পঞ্চজনো—এই ৰজাসকলেই তেওঁৰ বংশধাৰা আগবঢ়ালে।
Verse 55
प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्
তাৰ পাছত ভগৱান হৰি (বিষ্ণু) স্বয়ং তেওঁক পাঁচটা বৰ দিলে—উত্তম বংশ, তীক্ষ্ণ মেধা, চিৰস্থায়ী কীৰ্তি, সমুদ্ৰৰ অধিপত্য, পুত্ৰ আৰু ধন।
Verse 56
सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै । तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्
সেই কৰ্মৰ ফলতেই সি নিশ্চয় সাগৰত্বৰ অৱস্থা লাভ কৰিলে। আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট সেই অশ্বটোক সি সাগৰৰ পৰা পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 57
आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः । ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः
সেই মহাযশস্বী ৰজাই শত অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে; আৰু তাত সুৱ্ৰত হৈ শম্ভু (শিৱ)ৰ বিভূতিসকলক দেৱতা ৰূপে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It narrates a dharma-crisis episode: Satyavrata sustains Viśvāmitra’s family through hunting and provisioning near the āśrama while Vasiṣṭha’s responses—shaped by priestly authority and paternal abandonment—build toward conflict, culminating in the appearance of a wish-fulfilling cow under conditions of hunger and strain.
The mention that pāṇigrahaṇa mantras reach completion at the seventh step signals the Purāṇic insistence that moral narratives are inseparable from ritual grammar: social legitimacy, vow-status, and karmic evaluation hinge on procedural completion (krama/niṣṭhā), not merely intention.
No distinct Śiva or Umā manifestation is foregrounded in the sampled portion; the chapter’s emphasis is didactic-ethical, using a rishi–royal narrative to articulate how dharma, initiation discipline, and authority operate within a Śaiva Purāṇic framework.