Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে সঞ্জ্ঞা–ছায়া উপাখ্যান কোৱা হৈছে। বিবস্বান সূৰ্যৰ প্ৰখৰ তেজ সঞ্জ্ঞা (ত্বাষ্ট্ৰী/সুৰেণুকা)-ৰ বাবে অসহনীয় হৈ মন‑দেহত ক্লেশ জন্মায়। পিতৃগৃহলৈ যোৱাৰ আগতে তেওঁ মায়াময়ী ‘ছায়া’ নামৰ এক প্ৰতিস্থাপক সৃষ্টি কৰি তাক আদেশ দিয়ে—গৃহত অচল হৈ থাকি সঞ্জ্ঞাৰ সন্তানসকলক পালন কৰিব। ইয়াত সূৰ্য‑সঞ্জ্ঞাৰ সন্তান—মনু শ্রাদ্ধদেৱ আৰু যম‑যমুনা—উল্লেখিত। কাহিনীয়ে ৰূপ‑বাস্তৱ, কৰ্তব্য‑সহনশীলতা আৰু গোপনৰ নৈতিক টানাপোড়েন দেখুৱায়; গূঢ় অৰ্থত তেজ দেৱগুণ, যি দেহধাৰীক অভিভূত কৰিব পাৰে, আৰু ছায়া সোজা উপস্থিতি অসম্ভৱ হ’লে ধৰ্ম ৰক্ষাৰ সীমান্ত-ব্যৱস্থা। লগতে মনু, যম আৰু যমুনাৰ বংশগত আধাৰো স্থাপন হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका
সূত ক’লে—দাক্ষায়ণীত মহাঋষি কশ্যপৰ পৰা বিবস্বান জন্মিল। তেওঁৰ পত্নী আছিল ত্বষ্টাৰ দিব্য কন্যা সংজ্ঞা, যি সুৰেণুকা নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 2
मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी
হে মুনি, ৰূপ-যৌৱনে দীপ্ত সেই দেবী সেই অসহ্য, দুঃসহ তেজ সহিব নোৱাৰিলে; আৰু স্বামীৰ ৰূপতো সি সন্তুষ্ট নহ’ল।
Verse 3
आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी
আদিত্যৰ সেই ৰূপৰ দহনৰ তেজ সি সহিব নোৱাৰিলে। তাপে দগ্ধ হৈ সেই সুন্দৰবৰ্ণা নাৰী তেতিয়া ব্যাকুল আৰু উদ্বিগ্ন হ’ল।
Verse 4
ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः
হে ঋষি, এই সংজ্ঞাৰ গৰ্ভত ভাস্কৰে তিনিটা সন্তান জন্ম দিলে। আৰু সংজ্ঞাৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথম শ্ৰাদ্ধদেৱ প্ৰজাপতি মনুৰ জন্ম হ’ল।
Verse 5
यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः
যম আৰু যমুনা যমল (জোঁৱা) ৰূপে জন্মিলে। এইদৰে সংজ্ঞাত সূৰ্যৰ পৰা নিশ্চয় তিনিটা সন্তান জন্মিল।
Verse 6
संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्
বিবস্বানৰ সেই প্ৰখৰ দীপ্তিময় ৰূপ দেখি সংজ্ঞা সহিব নোৱাৰিলে; সেয়ে তাই নিজৰ সত্তাৰ পৰা শুভ ছায়াৰূপ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 7
मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते
তেতিয়া মায়াময়ী ছায়াই ভক্তিভাৱে সংজ্ঞাক ক’লে—“হে শুভে, ইয়াত মই তোমাৰ কোন কাম কৰিম? হে শুচিস্মিতে, কোৱা।”
Verse 8
संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः
সংজ্ঞাই ক’লে—“মই যাম; তোমাৰ মঙ্গল হওক—মোৰ পিতাৰ গৃহলৈ। কিন্তু হে সত্যে, তুমি এই গৃহতে সঁচাকৈ নিৰ্বিকাৰভাৱে বাস কৰিবা।”
Verse 9
इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्
মোৰ এই দুজন ল’ৰা সাধু আৰু সুশীল, আৰু এই কন্যা সুমধ্যমা। যদি মোৰ প্ৰিয় কৰিব খোজা, তেন্তে সিহঁতক কোমলভাৱে পালন কৰি সুখত ৰাখা।
Verse 10
छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
ছায়াই ক’লে—হে দেবী, তুমি মোৰ চুলি ধৰি যি ঘোৰ অন্যায় কৰিলা, মই সেয়া সহিম। মই তোমাক মোৰ মত নক’ম। দেবী, তোমাৰ ইচ্ছামতে সুখে যোৱা।
Verse 11
सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः
সূতে ক’লে—এনেকৈ কোৱা হ’লে দেৱী লাজতে পিতাৰ সন্নিধিলৈ গ’ল। তাত পিতাই তেওঁক তিৰস্কাৰ কৰিলে আৰু বাৰে বাৰে সেই একে কাৰ্যতে পুনৰ নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 12
अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह
তাৰ পাছত তাই ঘোঁৰাৰ মাইকী ৰূপ ধৰি, নিজৰ সত্য ৰূপ আৱৰণে ঢাকি ওলাই গ’ল। কুরুদেশ আৰু উত্তৰ অঞ্চল পোৱাত, মানুহৰ মাজত ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 13
संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल
কিন্তু সূৰ্যই ছায়াক সংজ্ঞা বুলি ভাবি, তেতিয়া তাত এক শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ জন্ম দিলে। সৱিতাই সাৱৰ্ণি নামৰ মনুকেই প্ৰসৱ কৰালে।
Verse 14
संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते
সঞ্জ্ঞাৰ অনুৰোধত প্ৰেৰিত হৈ ছায়াই নিতৌ নিজৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি অধিক স্নেহ দেখুৱালে; কিন্তু জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ প্ৰতি তেনেকুৱা স্নেহ দেখুৱালে নহয়।
Verse 15
अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
কিন্তু তাৰ অনুজ যমে সেয়া সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে; সি একেবাৰে সহন নকৰিলে। বাল্যভাব আৰু আগলৈ হ’বলগীয়া ফলক অতি গৌৰৱপূর্ণ বুলি ধৰি সি ক্ৰোধেৰে ভৰি উঠিল।
Verse 16
छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता
যেতিয়া বৈবস্বত যমে ছায়াক ধমক দিলে, তেতিয়া অশান্তিত কলুষিত ছায়াই ক্ৰোধেৰে তাক শাপ দিলে।
Verse 17
चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्
অতি ক্ৰোধিত হৈ যমে ক’লে—“এই পা তোমাৰ ওপৰত পৰক।” তাৰ পিছত সি হাত জোৰ কৰি সকলো কথা পিতৃক জনালে।
Verse 18
भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै
শাপৰ ভয়ত অতি উদ্বিগ্ন হৈ সি ইঙ্গিত আৰু পৰোক্ষ বাক্যৰে পৰিস্থিতি সামলাবলৈ চেষ্টা কৰিলে। নিশ্চয়, মাতৃয়ে সকলো সন্তানৰ প্ৰতি সমান স্নেহে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 19
स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति
আমালৈ থকা স্নেহ আঁতৰাই সি কনিষ্ঠজনক ধৰি ৰাখিছে; সেয়ে ক্ৰোধত মোৰ ভৰি উঠি গ’ল—আপুনি দয়া কৰি এই অপৰাধ ক্ষমা কৰক।
Verse 20
शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते
হে দেৱেশ, তপস্বীসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা মোৰ জননীয়ে মোক শাপ দিছে; কিন্তু হে গোপতে, তোমাৰ প্ৰসাদে মোৰ চৰণ যেন নস্খলিত হয়, মই যেন পথৰ পৰা নপৰোঁ।
Verse 21
सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
সবিতাই ক’লে—হে পুত্ৰ, নিঃসন্দেহে ইয়াত এক মহান কাৰণ আছে। ধৰ্মজ্ঞ আৰু সত্যবাদী তোমাৰ ভিতৰত ক্ৰোধ কোন হেতুৰে প্ৰৱেশ কৰিলে?
Verse 22
न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले
তোমাৰ মাতৃৰ বাক্য মিছা কৰা সম্ভৱ নহয়। কৃমিয়ে মাংস লৈ পৃথিৱীতলত বিচৰণ কৰিব।
Verse 23
तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो
সেই বাক্য নিশ্চয় সত্য হ’ব, আৰু তুমিও ত্ৰাতা হ’বা। হে বৎস, কৰা—সন্দেহ নকৰিবা। হে প্ৰভু, প্ৰথমে নিজৰ মন স্থিৰ কৰি আশ্বস্ত কৰা।
Verse 24
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः
সূত ক’লে—হে মুনীশ্বৰ, যম নামৰ নিজৰ পুত্ৰক এইদৰে কৈ, আদিত্য সূৰ্য ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ হৈ ছায়াক ক’লে।
Verse 25
सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि
সূৰ্য ক’লে—হে প্ৰিয়ে, হে কুমতি চণ্ডী, তুমি সঁচাকৈ কি আচৰণ কৰিলা? কিন্তু তোমাৰ প্ৰতি মোৰ স্নেহ অধিক; সেয়ে এই কথা মোক ক’বলৈ তুমি যোগ্য।
Verse 26
सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा
সূত ক’লে—ৰবিৰ বাক্য শুনি তাই যি সত্য আছিল সেয়াই যথাযথভাৱে জনালে। তাৰ পাছত কামৰূপ সূৰ্যৰ তাপে দগ্ধ হৈ সেই সময়ত তাই তাক/তাইক সান্ত্বনা দি শান্ত কৰিলে।
Verse 27
छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले
ছায়াই ক’লে—তোমাৰ অতিতেজে দগ্ধ হৈ এই ৰূপ এতিয়া শোভা নাপায়। সেই অৱস্থা সহিব নোৱাৰি, সেই নামেই পৰিচিতা তাই বনত শাদ্বল (ঘাঁহনি) ওপৰত বাস কৰে।
Verse 28
श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्
হে গোপতে! শ্লাঘ্য আৰু যোগবলসম্পন্না তাই যোগসমাধি লাভ কৰি, অনুকূলচিত্ত দেৱেশৰ ওচৰত আত্মতত্ত্বময় উপদেশ নিবেদন কৰিলে।
Verse 29
रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः
“আজি মই মোৰ ৰূপ সংযম কৰি তোমাৰ বাবে মনোহৰ কৰি দিম।” সূতে ক’লে—এই কথা শুনি বিবস্বান মাৰ্তণ্ডৰ ক্ৰোধ শমিল।
Verse 30
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च
ঘূৰ্ণায়মান চক্ৰৰ ওপৰত সেই তেজ আৰোপ কৰি মুনিয়ে নিশ্চয়েই তাক ছেদন কৰালে। তাৰ পিছত এক অতি দীপ্তিমান ৰূপ প্ৰকাশ পালে, কিন্তু সি নিজৰেই প্ৰভাৰে আচ্ছাদিত আৰু আৱৃত আছিল।
Verse 31
कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह
তেতিয়া ত্বষ্টাই আৰু অধিক কান্তিময় এক ৰূপ গঢ়িলে, আৰু সি সেই সময়ত অতি শোভিত হ’ল। তাৰ পিছত তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁ নিজৰেই পত্নীক দেখিলে।
Verse 32
अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया
নিজ তেজ আৰু নিয়মবলেৰে তেওঁ সকলো ভূতৰ বাবে অদম্য আৰু অজেয় আছিল। তেওঁ অশ্বৰূপ ধৰি, মিলনৰ ইচ্ছাৰে প্ৰেৰিত হৈ তাইৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 33
मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने
হে মুনি, মিলনৰ বাবে চেষ্টাৰত তাইক দেখি, আন কোনো পুৰুষ ওচৰলৈ আহিব পাৰে বুলি শংকা কৰি তেওঁ মুখৰ পৰা নাসিকালৈ শুক্ৰ প্ৰবাহিত কৰালে।
Verse 34
देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि
তাৰ পিছত চিকিৎসকৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দুজন দেৱ অশ্বিন জন্মিল। তেওঁলোক নাসত্য আৰু দস্ৰ নামে স্মৃত—এই দুজনেই ‘দ্বৌ অশ্বিনৌ’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 35
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাত মন্বন্তৰ-কীৰ্তনৰ প্ৰসঙ্গত ‘বৈবস্বত (মন্বন্তৰ) বৰ্ণন’ নামৰ পঁয়ত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 36
पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्
স্বামীৰ সৈতে সতী আনন্দে উজ্জ্বল মুখে নিজৰ গৃহলৈ উভতি আহিল। তাৰ পিছত সেই দিৱ্য দম্পতী পৰস্পৰ প্ৰীতিত পূৰ্বতকৈ অধিক আনন্দিত হ’ল।
Verse 37
यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः
সেই কৰ্মত যমৰ মন অতি পীড়িত হ’ল; তাৰ পাছত ধৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁ এই প্ৰজাসকলক সন্তুষ্ট কৰিলে। এইদৰে ধৰ্মৰাজে ধৰ্ম-নিয়মেৰে লোকসমাজক পথ দেখালে।
Verse 38
लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च
সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা মহাদ্যুতিমান ধৰ্মৰাজে পিতৃলোকৰ আধিপত্য আৰু লোকপালত্বৰ পদো লাভ কৰিলে।
Verse 39
मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे
সাৱৰ্ণিয়েই আছিল মনু, প্ৰজাপতি, তপস্যাৰ ভঁৰাল। নিজৰ কৰ্মপুণ্যৰ বলত বৈৱস্বত মনুৰ পাছত আহিবলগীয়া সাৱৰ্ণি মন্বন্তৰত তেওঁ পুনৰ মনু হ’ব।
Verse 40
मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी
মেৰু পৰ্বতৰ পিঠিত প্ৰভু আজিও ঘোৰ তপস্যা কৰি আছে। সেই যুগলৰ কনিষ্ঠা কন্যা আছিল যশস্বিনী যমী।
Verse 41
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते
তাৰ পাছত যমুনা নদীসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠা আৰু লোকপাৱনী হ’ল। জগতত তেওঁক ‘মনু’ বুলিও কোৱা হয়, আৰু ‘সাৱৰ্ণি’ বুলিও অভিহিত কৰা হয়।
Verse 42
य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः
যি কোনোবাই দেৱসকলৰ জন্মবৃত্তান্ত এই কাহিনি শুনে বা স্মৃতিত ধৰি ৰাখে, আপদ আহিলে সি সেই বিপদৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু অতি মহান যশ লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Saṃjñā’s inability to endure Sūrya’s intense tejas, her creation of Chāyā as a substitute to maintain household continuity, and the identification of her children with Sūrya—Manu (Śrāddhadeva), and the twins Yama and Yamunā.
Sūrya’s tejas symbolizes undiluted divine potency that can exceed embodied capacity; Chāyā functions as a liminal ‘mediating form’ (māyāmayī substitute) that preserves dharma and caregiving obligations when direct presence becomes existentially unsustainable.
No direct manifestation of Śiva or Umā/Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, the adhyāya uses a solar-genealogical upākhyāna (Sūrya–Saṃjñā–Chāyā) as an instructive analog for themes relevant to Śaiva theology—power, mediation, and sustaining order.