Diter Vratabhaṅga and Indra’s Intervention (Diti–Kaśyapa Narrative)
এই অধ্যায়ত সূতে মন্বন্তৰ-প্ৰসঙ্গত কাহিনী স্থাপন কৰি ব্ৰহ্মাৰ প্ৰজাসৰ্গত দেৱ-দানৱৰ বৈৰ কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল সেয়া বৰ্ণনা কৰে। পুত্ৰশোকে ব্যথিত দিতিয়ে নিয়মবদ্ধ সেৱাৰে কশ্যপৰ শৰণ লৈ বৰ লাভ কৰে; ইন্দ্ৰবধে সক্ষম পুত্ৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। কশ্যপে শর্ত দিয়ে—শতবছৰ ব্ৰহ্মচৰ্য আদি নিয়মসহ দীঘলীয়া ব্ৰত পালন কৰিলে তেতিয়াহে বৰ ফলিব। দিতিয়ে গৰ্ভ ধৰি ব্ৰত পালন কৰে। ইন্দ্ৰে তাইৰ ব্ৰতত ‘অন্তৰ’ বিচাৰি চোকা দৃষ্টি ৰাখে; সময় শেষ হ’বলৈ ওচৰত দিতিয়ে পাদশৌচ নকৰাকৈ শুই পৰাত শৌচভংগৰ ক্ষণ পাই ইন্দ্ৰ হস্তক্ষেপ কৰে। শিক্ষা—দীঘল সংযমে ব্ৰতশক্তি জন্মায়, কিন্তু সূক্ষ্ম ভংগতেও ক্ষয় হয়; শৌচ আৰু সতৰ্কতাৰ সূক্ষ্মতাতেই ফলসিদ্ধি নিৰ্ভৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एष मन्वन्तरे तात सर्गस्स्वारोचिषे स्मृतः । वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ
সূত ক’লে—হে তাত! এই সৃষ্টিক স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়; কিন্তু মহৎ বৈবস্বত মন্বন্তৰত, বিস্তৃত বাৰুণ যজ্ঞৰ সময়ত (বৃত্তান্ত আগবাঢ়ে)।
Verse 2
जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । पूर्वं यानथ ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान्सप्त मानसान्
ইয়াত যজ্ঞাহুতি দান কৰি থকা সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাৰ পৰা প্ৰজাসৰ্গৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰথমে তেওঁৰ সংকল্পৰ পৰা জন্ম লোৱা সাতজন মানস ব্ৰহ্মৰ্ষি প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 3
पुत्रान्वै कल्पयामास स्वयमेव पितामहः । तेषां विरोधो देवानां दानवानां महानृषे
পিতামহ ব্ৰহ্মাই স্বয়ং পুত্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে। হে মহান ঋষি, তেওঁলোকৰ পৰাই দেৱ আৰু দানৱৰ মাজত মহাবৈৰ জন্মিল।
Verse 4
दिति विनष्टपुत्रा तु कश्यपं समुपस्थिता । स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्गयगाराधितस्तया
পুত্ৰহাৰা দিতি কশ্যপৰ ওচৰলৈ আহিল। কশ্যপ—চিত্তে প্ৰসন্ন—তাই যথাবিধি প্ৰাৰ্থনা কৰি ভক্তিভাৱে সেৱা কৰাত সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 5
वरेणच्छंदयामास सा च वव्रे वरं तदा । पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्
বৰ পাই প্ৰীত হৈ তাই তেতিয়া বৰ বিচাৰিলে—ইন্দ্ৰবধৰ বাবে সমৰ্থ, অপৰিমেয় তেজ আৰু বলযুক্ত এক পুত্ৰ।
Verse 6
स तस्यै च वरं प्रादात्प्रार्थितं सुमहातपाः । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं प्राह चैव शतं समाः
সেই মহাতপস্বীয়ে তাই বিচৰা বৰ দান কৰিলে; লগতে ব্ৰহ্মচৰ্য আদি নিয়মো ক’লে—যেন তাই এশ বছৰ সেয়া পালন কৰে।
Verse 7
धारयामास गर्भं तु शुचिस्सा वरवर्णिनी । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं दितिर्दध्रे तथैव वै
সেই শুচি আৰু বৰবৰ্ণিনী দেৱীয়ে গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে; আৰু দিতীয়েও ব্ৰতানুসাৰে ব্ৰহ্মচৰ্য আদি নিয়ম পালন কৰিলে।
Verse 8
ततस्त्वाधाय सोऽदित्यां गर्भं तं शंसितव्रतः । जगाम कश्यपस्तप्तुं तपस्संहृष्टमानसः
তাৰ পাছত প্ৰশংসিত ব্ৰতত দৃঢ় কশ্যপে অদিতীৰ গৰ্ভত সেই ভ্ৰূণ স্থাপন কৰি, হর্ষিত মনে তপস্যা কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 9
तस्याश्चैवांतरं प्रेप्सुस्सोऽभवत्पाकशासनः । ऊनवर्षे शते चास्या ददर्शान्तरमेव सः
তাইত দোষ বিচাৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি পাকশাসন (ইন্দ্ৰ) উদ্যোগী হ’ল; কিন্তু প্ৰায় এশ বছৰ পাৰ হ’লেও তেওঁ তাত কেৱল নিৰ্দোষতা দেখিলে।
Verse 10
अकृत्वा पादयोः शौचं दितिरर्वाक्शिरास्तदा । निद्रामाहारयामास भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
পদশৌচ নকৰাকৈ দিতীয়ে তেতিয়া মূৰটো ভুল দিশে কৰি শুই পৰিল আৰু আগন্তুক বিষয়ৰ গম্ভীৰ ভাৰতে নিদ্ৰাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरे शक्रस्तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः । वज्रपाणिस्तु तं गर्भं सप्तधा हि न्यकृन्तत
এই সময়তে শক্র (ইন্দ্ৰ) তাইৰ কুক্ষিত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু বজ্ৰপাণিয়ে সেই গৰ্ভক সঁচাকৈয়ে সাত ভাগত কাটি পেলালে।
Verse 12
स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह । रुदन्तं सप्तधैकैकं मारोदीरिति तान्पुनः । चकर्त वज्रपाणिस्तान्नेव मम्रुस्तथापि ते
বজ্ৰে আঘাত পোৱা সেই গৰ্ভ উচ্চস্বৰে কান্দিলে। কান্দি থাকোঁতে সি একেক অংশ সাত সাত ভাগত বিভক্ত হ’ল। বজ্ৰপাণি ইন্দ্ৰে “কান্দিবা নে” বুলি কৈ পুনৰ পুনৰ কাটি দিলে, তথাপি সিহঁত ন মৰিল।
Verse 13
ते तमूचुः पात्यमानास्सर्वे प्रांजलयो मुने । नो जिघांससि किं शक्र भ्रातरो मरुतस्तव
হে মুনি, তেওঁলোক আঘাত পাই পৰি থাকোঁতে সকলোৱে অঞ্জলি জোৰি তাক ক’লে—“হে শক্ৰ! তুমি আমাক কিয় হত্যা কৰিব খোজা? আমি তোমাৰ ভ্ৰাতা—মৰুতগণ।”
Verse 14
इंद्रेण स्वीकृतास्ते हि भ्रातृत्वे सर्व एव च । तत्यजुर्द्दैत्यभावं ते विप्रर्षे शंकरेच्छया
হে বিপ্ৰর্ষি, ইন্দ্ৰে তেওঁলোক সকলোকে ভ্ৰাতৃত্বত গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু শংকৰৰ ইচ্ছাত তেওঁলোকে দৈত্যভাব ত্যাগ কৰিলে।
Verse 15
मरुतो नाम ते देवा बभूवुस्तु महाबलाः । खगा एकोनपंचाशत्सहाया वज्रपाणिनः
সেই দেৱসকল ‘মৰুত’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল—মহাবলৱান। খগৰূপে তেওঁলোক বজ্ৰপাণি ইন্দ্ৰৰ ঊনপঞ্চাশ (৪৯) সহায়ক হ’ল।
Verse 16
तेषामेव प्रवृद्धानां हरिः प्रादात्प्रजापतिः । क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वं शृणुष्व तत्
যেতিয়া তেওঁলোক (বংশজ) বৃদ্ধি পাই সমৃদ্ধ হ’ল, তেতিয়া হৰি—প্ৰজাপতি স্বৰূপ প্ৰভু—ক্ৰমে ক্ৰমে তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ ৰাজ্য দান কৰিলে। এতিয়া পৃথুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সেই ৰাজ্যসমূহ শুনা।
Verse 17
अरिष्टपुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः । पर्जन्यस्तु धनाध्यक्षस्तस्य सर्वमिदं जगत्
সেই অজেয় পুৰুষ, বীৰ, কৃষ্ণবৰ্ণ, বিজয়ী জিষ্ণু আৰু প্ৰজাপতি। সেইয়ে পৰ্জন্য—বৰষুণ দাতা—আৰু ধনৰ অধিপতি; এই সমগ্ৰ জগত তেওঁৰেই।
Verse 18
भूतसर्गमिमं सम्यगवोचं ते महामुने । विभागं शृणु राज्यानां क्रमशस्तं ब्रुवेऽधुना
হে মহামুনি, এই ভূতসৃষ্টিৰ বৰ্ণনা মই তোমাক সম্যকভাৱে কৈছোঁ। এতিয়া ৰাজ্যসমূহ আৰু অধিকারক্ষেত্ৰৰ ক্ৰমবদ্ধ বিভাগ শুনা; মই এতিয়া ক্ৰমে ক’ম।
Verse 19
अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः । ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे
পিতামহ ব্ৰহ্মাই বেনপুত্ৰ পৃথুক অধিৰাজ্যত অভিষিক্ত কৰিলে; তাৰ পিছত তেওঁ ক্ৰমে ৰাজ্যসমূহৰ শাসন-ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 20
द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा । यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्
তেওঁ সোমদেৱক ৰজা ৰূপে অভিষেক কৰিলে—দ্বিজসকলৰ ওপৰত, উদ্ভিদ-ঔষধিৰ ওপৰত, নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহৰ ওপৰত, আৰু যজ্ঞ-তপস্যাৰ ওপৰতও।
Verse 21
अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं प्रभुम् । आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम्
জলৰ অধিপতি ৰূপে বৰুণক, ৰজাসকলৰ মাজত প্ৰভু বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ)ক, আদিত্যসকলৰ মাজত বিষ্ণুক, আৰু বসুসকলৰ মাজত পাবক (অগ্নি)ক অধিপতি স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् । दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादममितौजसम्
প্ৰজাপতিসকলৰ মাজত দক্ষক, মৰুতসকলৰ মাজত বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ক, আৰু দৈত্য-দানৱসকলৰ মাজত অমিত তেজস্বী প্ৰহ্লাদক স্থাপন কৰিলে।
Verse 23
वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम्
তেওঁ পিতৃলোকৰ ৰাজ্যত বৈৱস্বত যমক অভিষিক্ত কৰিলে; আৰু মাতৃগণ, ব্ৰত-নিয়ম, মন্ত্ৰ আৰু গোৱঁসমূহৰ ওপৰতো অধিপত্য নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 24
यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम्
তেওঁ যক্ষ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ, লগতে পৃথিৱীৰ ৰজাসকলৰো প্ৰভু; আৰু সকলো ভূত-পিশাচৰো অধিপতি—তেওঁ গিৰীশ, শূলপাণি মহেশ্বৰ।
Verse 25
शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवामपि
পৰ্বতসমূহৰ মাজত হিমবান শ্ৰেষ্ঠ; নদীসমূহৰ মাজত সাগৰেই পৰম আশ্ৰয়। মৃগসমূহৰ মাজত ব্যাঘ্ৰ প্রধান; আৰু গোৱঁসমূহৰ মাজত বৃষভ সৰ্বোত্তম।
Verse 26
वनस्पतीनां वृक्षाणां वटं राज्येऽभ्यषेचयत् । इति दत्तं प्रजेशेन राज्यं सर्वत्र वै क्रमात्
উদ্ভিদ আৰু গছ-গছনিসকলৰ মাজত প্ৰজেশে বটগছক ৰাজ্যপদত অভিষিক্ত কৰিলে। এইদৰে প্ৰজাপতিয়ে ক্ৰমে ক্ৰমে সৰ্বত্ৰ ৰাজ্যাধিকার দান কৰিলে—প্ৰত্যেকেই নিজৰ নিৰ্ধাৰিত ক্ষেত্ৰ পালে।
Verse 27
पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः । स्थापयामास सर्वात्मा राज्ये विश्वपतिर्विभुः
পূব দিশাত সৰ্বাত্মা, বিশ্বপতি, বিভুৱে প্ৰজাপতি বৈৰাজৰ পুত্ৰক ৰাজ্যত স্থাপন কৰিলে।
Verse 28
तथैव मुनिशार्दूल कर्दमस्य प्रजापतेः । दक्षिणस्यां तथा पुत्रं सुधन्वानमचीक्लृपत्
হে মুনিশাৰ্দূল! তেনেদৰে প্ৰজাপতি কৰ্দমেও দক্ষিণাৰ দ্বাৰা ‘সুধন্বা’ নামৰ পুত্ৰ জন্ম কৰালে।
Verse 29
पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं व्यादिशत्प्रभुः
তেনেদৰে পশ্চিম দিশত প্ৰভুৱে ৰজসৰ পুত্ৰ অচ্যুত, মহাত্মা কেতুমানক ৰজা নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 30
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि राजानं दुर्धर्षं सोऽभ्यषेचयत्
তেনেদৰে তেওঁ প্ৰজাপতি পৰ্জন্যৰ হিৰণ্যৰোমাক উত্তৰ দিশত দুৰ্ধর্ষ ৰজা ৰূপে অভিষেক কৰিলে।
Verse 31
तस्य विस्तारमाख्यातं पृथोर्वेन्यस्य शौनक । महर्ध्ये तदधिष्ठानं पुराणे परिकीर्तितम्
হে শৌনক! বেনৰ পুত্ৰ পৃথুৰ প্ৰসঙ্গত তাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা পুৰাণত কোৱা হৈছে; আৰু তাৰ মহাৰ্ঘ, পৰম পূজ্য অধিষ্ঠানও তাতেই কীৰ্তিত।
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাত ‘সৰ্গবৰ্ণন’ নামৰ তেত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It presents the Diti–Kaśyapa boon narrative: Diti requests a son powerful enough to kill Indra; Kaśyapa grants it conditionally through a strict hundred-year regimen, while Indra searches for a breach—establishing the Purāṇic argument that boons and cosmic power are mediated by disciplined observance (vrata) rather than desire alone.
The episode encodes a ritual-metaphysical principle: tapas accumulates through sustained niyama, but its ‘seal’ depends on meticulous śauca and wakeful care. A minor lapse becomes an ontological ‘gap’ (antara) through which counter-forces can intervene, illustrating how purity rules operate as causal constraints in Purāṇic theology.
No distinct Śiva or Umā form is foregrounded in the sampled passage; the chapter operates primarily through Prajāpati and Deva–Dānava actors. Its Shaiva relevance is indirect: it models the efficacy of tapas/niyama—disciplines that the broader Umāsaṃhitā aligns with Śiva-tattva and Śakti-mediated cosmic order.