सृष्टिविस्तारप्रश्नः (Sṛṣṭi-vistāra-praśnaḥ) — The Detailed Inquiry into Creation
এই অধ্যায়ত শৌনকে সূতক সৃষ্টিৰ বিস্তৃত বিৱৰণ সোধে—দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু ৰাক্ষস আদি সত্তাৰ উৎপত্তি-ভেদ কেনেকৈ হ’ল। সূতে প্ৰজাপতি দক্ষক কেন্দ্ৰ কৰি বংশানুক্ৰম আৰু ধৰ্মানুসাৰে মৈথুনৰ দ্বাৰা প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। দক্ষে বহু পুত্ৰ উৎপন্ন কৰোঁতে নাৰদে উপদেশ দিয়ে—জগতৰ ‘মান’ আৰু ‘দিশা-সীমা’ নাজানি সৃষ্টিকাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হোৱা উচিত নহয়। পুত্ৰসকলে বিশ্বৰ সীমা জানিবলৈ গৈ পুনৰ নুফুৰে, ফলত দক্ষৰ প্ৰকল্প ব্যাহত হয়। পাছত দক্ষে পাঁচশ পুত্ৰ পুনৰ সৃষ্টি কৰে; নাৰদে পুনৰ একে প্ৰশ্ন তুলি কেৱল প্ৰজনন-অভিমানৰ অপৰিপক্বতা দেখুৱায়। অন্তৰাৰ্থ—সৃষ্টি জ্ঞানপূৰ্বক; পৰিমাপ, ক্ৰম আৰু সীমাবোধ নাথাকিলে সিদ্ধ নহয়; নাৰদে জ্ঞান-বৈৰাগ্যৰ দিশে মন ঘূৰাই দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे
শৌনকে ক’লে—হে সূতপুত্ৰ! দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সৃষ্টিৰ বিৱৰণ মোক শীঘ্ৰে আৰু বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 2
सूत उवाच । यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः । सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्
সূতে ক’লে—যেতিয়া সি আৰু বৃদ্ধি নাপালে, তেতিয়া সৃষ্টিৰ ধাৰাবাহিকতাৰ কাৰণে প্ৰজাপতি বীৰণে উত্তম তপস্যাৰে যুক্ত নিজৰ কন্যাক আহ্বান কৰিলে।
Verse 3
स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः । ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः
তেওঁ বিধিসম্মত মৈথুন-ধৰ্মে নানা প্ৰকাৰৰ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলে। হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, শুনা—মই সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 4
तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पंच वीर्यवान् । आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः
সেই বীৰিণীত প্ৰজাপতি দক্ষে তাইক আশ্ৰয় কৰি সহস্ৰ পুত্ৰ আৰু আরও পাঁচজন মহাবলবান পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 5
एतान्सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः । सर्वं स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः
সৃষ্ট সেইসকলক দেখি মুনি নাৰদে ক’লে। পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)ৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে উৎপন্ন নাৰদেই তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 6
श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति । दक्षस्येव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः
“নচেৎ কশ্যপৰ পৰা মানুহৰ সৃষ্টি হ’ব, যেনেকৈ দক্ষৰ কন্যাসকলৰ দ্বাৰা হৈছিল।” সেয়ে তেওঁ তেওঁলোকক সেইদৰে ক’লে।
Verse 7
अजानतः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ । दिशं कांचिदजानंतस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्
হে বালিশসকল, অজ্ঞতাত থাকি তোমালোকে সৃষ্টি কেনেকৈ কৰিবা? দিশো নাজানি, প্ৰথমে এই ভুৱনৰ বিধি-ব্যৱস্থা বুজি লোৱা, তাৰ পাছত কৰ্ম কৰা।
Verse 8
इत्युक्ताः प्रययुस्सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा । तदंतं न हि संप्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्
এইদৰে কোৱা হ’লে, তেওঁলোকে সকলোৱে সেই দিশৰ অন্ত জানিবলৈ উদ্যমে যাত্ৰা কৰিলে। কিন্তু তাৰ শেষ নাপাই, পিতৃগৃহলৈ উভতি নাহিল।
Verse 9
तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पंचशतान्सुतान् । तानुवाच पुनस्सोऽपि नारदस्सर्वदर्शनः
সেয়া জানি তেওঁ পুনৰ পাঁচশ পুত্ৰ জন্ম দিলে। তেতিয়া সৰ্বদৰ্শনত পাৰদৰ্শী নাৰদেও তেওঁলোকক পুনৰ সম্বোধন কৰিলে।
Verse 10
नारद उवाच । भुवो मानमजानंतः कथं सृष्टिं करिष्यथ । सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः
নাৰদে ক’লে—“লোকসমূহৰ পৰিমাণ আৰু বিস্তাৰ নাজানি তোমালোকে কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিবা? তোমালোক সকলোৱে অনভিজ্ঞ; তেন্তে সৃষ্টিকৰ্তা হ’বলৈ কিয় উদ্যত?”
Verse 11
सूत उवाच । तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्यातास्सर्वतोदिशम् । सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा
সূত ক’লে—সেই বাক্য শুনি তেওঁলোকেও সকলো দিশলৈ ওলাই গ’ল—বলবান আৰু দ্ৰুতগামী, দক্ষৰ পুত্ৰসকল—যেনেকৈ পূৰ্বে হৰ্যশ্বসকল গৈছিল।
Verse 12
अनंतं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् । अद्यापि न निवर्तंते समुद्रेभ्य इवापगाः
অনন্ত পুষ্কৰলৈ গৈ তেওঁলোকেও পৰাভৱ পালে; আৰু আজিও তেওঁলোক উভতি নাহে—যেনেকৈ সাগৰত মিলি যোৱা নদী পুনৰ ঘূৰি নাহে।
Verse 13
तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्य्यं विपश्चिता
সেই সময়ৰ পৰা সেই ভায়েক ভায়েকৰ অনুসন্ধানতেই ৰত থাকিল। কিন্তু হে মুনি, এইদৰে ওলাই যোৱা জন নাশ হয়; সেয়ে বিবেকীসকলে এনে কাম নকৰিব।
Verse 14
तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः । स च क्रोधा द्ददौ शापं नारदाय महात्मने
সেই পুত্ৰসকলও অন্তৰ্হিত হোৱা বুলি জানি প্ৰজাপতি দক্ষ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ মহাত্মা নাৰদক শাপ দিলে।
Verse 15
कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय । तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहस्सदा
হে কলহপ্ৰিয়, তুমি ক’তোও স্থায়ী বাসস্থান নাপাবা; কিয়নো তোমাৰ সান্নিধ্যতেই লোকত সদায় কলহ উদ্ভৱ হয়।
Verse 16
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः । कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
তাৰ পিছত বিধাতা (ব্ৰহ্মা)-ৰ সান্ত্বনা পাই প্ৰজাপতি দক্ষে, বীৰিণীৰ গৰ্ভে পাছত ষাঠি কন্যা সৃষ্টি কৰিলে—এনেদৰে আমি শুনিছোঁ।
Verse 17
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने
তেওঁ দহ (কন্যা) ধৰ্মক, তেৰ কশ্যপক, সাতাইশ সোমক আৰু চাৰ অৰিষ্টনেমিক দিলে।
Verse 18
द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
এইদৰে দুটা ব্ৰহ্মপুত্ৰক, তেতিয়া দুটা অঙ্গিৰসক, আৰু দুটা বিদ্বান কৃশাশ্বক দিলে; এতিয়া সিহঁতৰ নাম মোৰ পৰা শুনা।
Verse 19
अरुंधती वसुर्य्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च संध्या विश्वा च वै मुने
হে মুনি! অৰুন্ধতী, বসুৰ্যামি, লম্বা, ভানু, মৰুত্বতী, সংকল্পা, মুহূর্তা, সন্ধ্যা আৰু বিশ্বা—এই নামসমূহো কোৱা হৈছে।
Verse 20
धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायास्साध्यान्साध्या व्यजायत
হে মুনি, এইসকল ধৰ্মৰ পত্নী; এতিয়া তেওঁলোকৰ পৰা জন্ম লোৱা সন্তানসমূহৰ কথা শুনা। বিশ্বাৰ পৰা বিশ্বদেৱসকল উৎপন্ন হ’ল, আৰু সাধ্যাৰ পৰা সাধ্য নামৰ দেৱগণ জন্মিল।
Verse 21
मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवस्सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः
মৰুত্বতীৰ পৰা মৰুত্বন্তসকল জন্মিল; আৰু বসুৰ পৰা তেনেদৰে বসুগণ। ভানুৰ পৰা সকলো ভানৱ জন্মিল; আৰু মুহূর্তাৰ পৰা মুহূর্তজ দেৱতা জন্মিল।
Verse 22
लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । पृथिवी विषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत
লম্বাৰ পৰা ঘোষ জন্মিল; লগতে নাগবীথী আৰু যামিজাও। অৰুন্ধতীৰ পৰা পৃথিৱী আৰু বিষম জন্মিল।
Verse 23
संकल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । अयादया वसोः पुत्रा अष्टौ ताञ्छृणु शौनक
সঙ্কল্পাৰ পৰা সত্যাত্মা—সঙ্কল্পেই জন্মিল। আৰু অয়া আদি পৰা বসুৰ আঠ পুত্ৰ জন্মিল; হে শৌনক, সিহঁতক শুনা।
Verse 24
अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टा च नामतः
অয়ো, ধ্ৰুৱ, সোম, ধৰ, অনিল, অনল, প্ৰত্যূষ আৰু প্ৰভাস—নামতঃ এইসকলেই অষ্ট বসু।
Verse 25
अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शांतो मुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकभावनः
অয়ৰ পুত্ৰ বৈতণ্ড; লগতে শ্ৰম, শান্ত আৰু মুনিও (উল্লিখিত)। ধ্ৰুৱৰ পুত্ৰ ভগৱান কাল—লোকসমূহৰ পালনকৰ্তা।
Verse 26
सोमस्य भगवान्वर्चा वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा
সোমৰ পৰা সেই দিৱ্য তেজ উদ্ভৱ হয়, যাৰ দ্বাৰা মানুহ তেজস্বী হয়; ধৰা পৰা দ্ৰবিণ নামৰ পুত্ৰ জন্মে, আৰু তদ্ৰূপ হুতহব্যবহ—যজ্ঞাহুতি বহনকাৰী।
Verse 27
मनोहरायाश्शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा । अनिलस्य शिवा भार्य्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः
মনোহৰাৰ পুত্ৰ আছিল শিশিৰ, প্ৰাণ আৰু ৰমণ। তেওঁ অনিল (বায়ুদেৱ)ৰ শিৱা—কল্যাণময়ী পত্নী হৈছিল; আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ পুৰোজৱসকল অতি দ্ৰুতগামী আছিল।
Verse 28
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु । अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते
বায়ুদেৱৰ দুজন পুত্ৰ সত্যই অগোচৰ গতিৰ আছিল। আৰু অগ্নিজ কুমাৰ শ্ৰী-শোভিত দীপ্তিমান শৰ-নলখাগড়াৰ গুচ্ছত প্ৰকট হৈছিল।
Verse 29
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः । अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः
তেওঁৰ পৰা শাখ আৰু বিশাখ জন্মিল, আৰু তেওঁলোকৰ পিছফালে নৈগমেয়ো জন্মিল। কিন্তু কৃত্তিকাসকলৰ সন্তান ‘কাৰ্ত্তিকেয়’ নামে স্মৃত।
Verse 30
प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ
প্ৰত্যূষৰ এজন পুত্ৰ হৈছিল—দেৱল নামৰ ঋষি। দেৱলৰো দুজন পুত্ৰ আছিল; দুয়ো প্ৰজাবান আৰু মনীষী।
Verse 31
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नामैकऽत्रिंशोध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম খণ্ড—উমাসংহিতা—ত “সৰ্গবৰ্ণন” নামৰ একত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 32
प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः
তেওঁ বসুসকলৰ অষ্টম প্ৰভাসৰ পত্নী হ’ল; আৰু সেই মহাভাগ্যবানৰ পৰা বিশ্বকৰ্মা নামৰ প্ৰজাপতি জন্মিল।
Verse 33
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः । भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः
তেওঁ সহস্ৰ শিল্পৰ কৰ্তা, দেৱসকলৰ দিব্য স্থপতি; সকলো ভূষণৰ স্ৰষ্টা—শিল্পীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 34
यस्सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः
সকলো দেৱতাৰ বিমান তেওঁয়েই নিৰ্মাণ কৰিছিল; আৰু সেই মহাত্মাৰ শিল্পৰ দ্বাৰাই মানুহেও জীৱিকা চলায়।
Verse 36
सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः । तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु
সেই স্ত্ৰীৰ সৰূপা গৰ্ভৰ পৰা অগণিত কোটি ৰুদ্ৰ জন্মিল; কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত এগাৰজন মুখ্য—হে মুনে, তেওঁলোকৰ নাম শুনা।
Verse 37
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः
অজৈকপাদ, অহিৰ্বুধ্ন্য, ত্বষ্টা আৰু বীৰ্যবান ৰুদ্ৰ; লগতে হৰ, বহুৰূপী আৰু অপৰাজিত ত্ৰ্যম্বক—এইবোৰ (শিৱৰ) পূজ্য প্ৰকাশ আৰু নাম।
Verse 38
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः
বৃষাকপি, শম্ভু, কপৰ্দী আৰু ৰৈৱত—এইসকলকেই একাদশ ৰুদ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁলোক ত্ৰিভুৱনৰ অধীশ্বৰ।
Verse 39
शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम
এইদৰে মই তোমাক অমিত তেজস্বী ৰুদ্ৰসকলৰ শত নাম ক’লোঁ। এতিয়া, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ নাম শুনা।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Dakṣa’s attempt to expand creation through numerous sons, countered by Nārada’s argument that they cannot ‘do creation’ without first understanding the world’s extent and directions. The mythic event is the departure (and non-return) of Dakṣa’s sons after Nārada’s instruction, which halts Dakṣa’s procreative program and reframes creation as knowledge-governed rather than purely generative.
‘Bhuvo māna’ functions as a symbol for epistemic prerequisite: action without comprehension of scope, limits, and order is immature (bāliśa) and destabilizing. In a Śaiva reading aligned with Yoga, it implies that true ‘creation’ (constructive participation in cosmic order) requires discernment, restraint, and orientation—anticipating vairāgya and the subordination of desire to insight.
This chapter’s sampled material is primarily genealogical-cosmogonic and does not foreground a distinct iconographic manifestation (svarūpa) of Śiva or Umā. Its Shaiva relevance is indirect: it situates cosmic order and prajā-sṛṣṭi within a Purāṇic framework that, across the Umāsaṃhitā, is ultimately grounded in Śiva-tattva and Śakti’s enabling power.