स्वायम्भुव-मन्वन्तर-वंशवर्णनम् (Genealogy of Svāyambhuva Manu and the Dhruva Episode)
এই অধ্যায়ত সূতে স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰৰ বংশবিৱৰণ আৰু ধ্ৰুৱ-প্ৰসঙ্গ সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। ধৰ্ম আৰু তপস্যাৰ ফলত প্ৰজাপতি (আপৱ) আৰু শতৰূপাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ দেখুৱাই বুজোৱা হয় যে প্ৰজা আৰু বিশ্ব-ব্যৱস্থা কেৱল জৈৱিক জন্মৰ দ্বাৰা নহয়, শৃঙ্খলাবদ্ধ ধৰ্মাচৰণৰ দ্বাৰাই স্থাপিত হয়। স্বায়ম্ভুৱ মনুক এক নিৰ্দিষ্ট কালখণ্ড (মন্বন্তৰ) হিচাপে স্থাপন কৰি প্ৰিয়ব্ৰত, উত্তানপাদ আদি বংশধৰৰ কথা কোৱা হয়। সুনীতিক ধৰ্ম-সম্পৰ্কিতা বুলি উল্লেখ কৰি ধ্ৰুৱৰ নৈতিক অধিকাৰ সূচিত কৰা হৈছে। ধ্ৰুৱে অৰণ্যত তিন হাজাৰ দিব্যবছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰি ‘অব্যয় স্থান’ কামনা কৰে; ব্ৰহ্মাই সপ্তৰ্ষিৰ সন্মুখত তাক অচল, উৎকৃষ্ট পদ দান কৰে। শিক্ষাটি এই যে ধৰ্মযুত দীঘলীয়া তপস্যাই স্থায়ী লৌকিক-আধ্যাত্মিক সিদ্ধি দিয়ে, আৰু ধ্ৰুৱতাৰাৰ স্থিৰতা অন্তৰৰ যোগ-স্থৈৰ্যৰ প্ৰতীক।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्
সূতে ক’লে—এইদৰে প্ৰজাসমূহ সৃষ্ট হোৱাৰ পাছত, প্ৰজাপতি আপৱে সেই পুৰুষৰ বাবে তেওঁৰ নিজ পত্নী—বহুৰূপধাৰিণী শতৰূপা—ক লাভ কৰালে।
Verse 2
आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत
আপৱৰ মহিমাৰে তেওঁ স্বৰ্গকো আৱৰি স্থিত আছিল; আৰু কেৱল ধৰ্মবলে সেই মহাত্মা শতৰূপা ৰূপে (শত ৰূপে) পুনৰ জন্ম ল’লে।
Verse 3
सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
তেওঁ সম্পূৰ্ণ এশ বছৰ অতি দুৰূহ তপস্যা কৰি, তপোবলে দীপ্ত সেই পুৰুষ-স্বৰূপ প্ৰভুক স্বামী-ৰূপে শৰণ লৈ লাভ কৰিলে।
Verse 4
स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते
সেই স্বয়ম্ভূ পুৰুষ জন্মিল; তেওঁ ‘মনু’ বুলি খ্যাত। তেওঁৰ এক মন্বন্তৰ ইয়াত একাত্তৰ যুগৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 5
वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्
বৈরাজ পুৰুষৰ পৰা বীৰ্যৱতী শতৰূপা জন্মিল; আৰু বীৰকাৰ পৰা দুজন বীৰ পুত্ৰ—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—জন্মিল।
Verse 6
काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः
কর্দম প্ৰজাপতিৰ মহাভাগা পত্নীৰ নাম কাম্যা আছিল। কাম্যাৰ তিনিজন পুত্ৰ আছিল—সম্ৰাট, সাক্ষি আৰু অৱিট্প্ৰভু।
Verse 7
उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः । ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्
প্ৰভু উত্তানপাদে ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী পুত্ৰসকলক জন্ম দিলে; আৰু ধ্ৰুৱ নামৰ নিজৰ দিব্য পুত্ৰকো জন্ম দিলে, যাৰ কান্তি আত্মানন্দজাত দীপ্তিৰে উজ্জ্বল আছিল।
Verse 8
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता । उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा
ধৰ্মৰ পৰা সুশ্ৰোণী ‘সুনীতি’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ কন্যা জন্মিল; আৰু ধৰ্মৰ দ্বাৰাই জনিতা হৈ সেয়ে ধ্ৰুৱৰো জননী হ’ল।
Verse 9
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने । तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्
অৰণ্যত বালক ধ্ৰুৱে তিন হাজাৰ দিব্য বছৰ তপস্যা কৰিলে, অব্যয় পদৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰি।
Verse 10
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः
তাঁৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈ প্ৰভু প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই তেওঁক নিজৰ সমান পদ দিলে; আৰু সপ্তঋষিৰ সন্মুখত অচল মানাসনো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 11
तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् । पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्
সেয়েহে ধ্ৰুৱৰ পৰা পুষ্টি আৰু ধান্য—দুজন পুত্ৰ জন্মিল। আৰু পুষ্টিয়ে কালক্ৰমে পাঁচজন নিষ্কলঙ্ক পুত্ৰক জন্ম দিলে।
Verse 12
रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्
তেওঁ ‘ৰিপু’—অধৰ্মৰ শত্রু, ‘ৰিপুঞ্জয়’—শত্রুজয়ী, ‘বিপ্ৰ’—ব্ৰহ্মৰ্ষি; ‘বৃকল’—নেকুৰা সদৃশ পৰাক্ৰমী, ‘বৃষতেজস্’—ধৰ্মবৃষভৰ তেজে দীপ্ত। লগতে ‘ৰিপোৰেবা’—বৈৰী শক্তিকো দমনকাৰী, ‘মহিষী’—মহাবল, আৰু ‘চাক্ষুষ’—সৰ্বদিশে দৰ্শনশক্তিসম্পন্ন।
Verse 13
अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः । मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
পুষ্কৰিণীৰ পৰা চাক্ষুষ মনুৱে বৰুণক জন্ম দিলে। আৰু নড্বলাৰ পৰা ‘মনোৰজ’ নামধাৰী দহজন পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁলোক মহাতেজস্বী আৰু মহাশক্তিমান আছিল।
Verse 14
कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः । पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই কন্যাৰ পৰা বৈশ্যবৰ্ণত এক পুত্ৰ জন্মিল—পুরূর্মাস, যি শতদ্যুম্ন নামেও প্ৰসিদ্ধ; তেওঁ তপস্বী, সত্যজ্ঞ আৰু কবি-ঋষি আছিল।
Verse 15
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश । पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
অগ্নেয়ীৰ দ্বাৰা পুৰুৰ ছয় মহাপ্ৰভাৱশালী পুত্ৰ জন্মিল—অগ্নিষ্টোম, অতিৰাত্ৰ, অতিমন্যু আৰু সুয়শা আদি, নাম-যশত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 16
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् । अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत
ৰাজা অঙ্গৰ পৰা সুমনস, খ্যাতি, সৃতি, অঙ্গিৰস আৰু গয় জন্মিল। আৰু অঙ্গৰ পত্নী সুনীথাৰ পৰা সঁচাকৈ একমাত্ৰ পুত্ৰ—বেন—জন্মিল।
Verse 17
अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् । हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः
বেনৰ অপচাৰৰ বাবে সেই মুনিসকলৰ মাজত মহা ক্ৰোধ উঠিল। ধৰ্মতত্পৰ মুনিসকলে কেৱল ‘হুঁ’ ধ্বনিৰ হুঙ্কাৰেই তাক নিধন কৰিলে।
Verse 18
अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया । सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्
তাৰ পাছত প্ৰজাবৃদ্ধিৰ নিমিত্তে সুনীথাৰ প্ৰেৰণা পাই সাৰস্বত ঋষিসকলে সেই সময়ত তাৰ দক্ষিণ হাত মথন কৰিলে—সন্ততি-প্ৰবাহ স্থাপনৰ পবিত্ৰ কৰ্মৰূপে।
Verse 19
वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः । स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः
ৱেনৰ হাত মথন হোৱাত তাৰ পৰা পৃথু জন্মিল। তেওঁ ধনুৰ্ধৰ আৰু কবচধাৰী ৰূপে প্ৰকাশ পালে, সূৰ্যসম তেজস্বী।
Verse 20
अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे । धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे
নিশ্চয়েই ভগৱান বিষ্ণুৰ অৱতাৰ প্ৰজাপালন-শাসনৰ বাবে; ধৰ্ম সংৰক্ষণৰ বাবে আৰু দুষ্টসকলক দণ্ড দিবলৈ হয়।
Verse 21
पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः
তেতিয়া বেণপুত্ৰ পৃথু—ক্ষত্ৰিয় বংশজাত—পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰিলে। ৰাজসূয়ত অভিষিক্ত ৰজাসকলৰ মাজত তেওঁ প্ৰথম, আদ্য বসুধাপতি আছিল।
Verse 22
तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै
সেই উৎসৰ পৰাই দুজন নিপুণ ব্যক্তি উৎপন্ন হ’ল—সূত আৰু মাগধ। সেয়ে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এই গাই সত্যই সৰ্বৰ হিতৰ বাবে দোহা হৈছে।
Verse 23
सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् । मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः
তেওঁ দেৱর্ষি, দেৱতা আৰু ৰাক্ষসসকলসহ সকলোৰে জীৱিকা আৰু আচৰণৰ নিয়ামক হ’ল। আৰু মানুহৰ মাজত বিশেষকৈ সেই ৰজা শতযজ্ঞকৰ্তা হিচাপে খ্যাত হ’ল।
Verse 24
पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ । विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ
পৃথুৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল—পৃথিৱীত ধৰ্মজ্ঞ ৰজা—বিজিতাশ্ব আৰু হৰ্যক্ষ; দুয়ো মহাবীৰ আৰু সুপ্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 25
शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः
শিখণ্ডিনী প্ৰাচীনবৰ্হিষ নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে। তাৰ কুশাগ্ৰ প্ৰাচীন আছিল আৰু সি পৃথিৱীতলত বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 26
समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता । रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः
তাৰ পিছত সাগৰকন্যাৰ সৈতে তেওঁৰ ধৰ্মানুসাৰে শুভ বিবাহ সম্পন্ন হ’ল। বিধিপূৰ্বক পত্নী লাভ কৰি সেই মহাপ্ৰভু ৰজা অধিক দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 27
समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः । बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै
সাগৰকন্যাৰ পৰা বহু যজ্ঞকাৰী প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ দহজন দিব্য পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 28
सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः
তেওঁলোক সকলেই ‘প্ৰাচেতস’ নামে খ্যাত, ধনুৰ্বেদত পাৰদৰ্শী আছিল। একেলগে ধৰ্মাচৰণ কৰি তেওঁলোকে মহাতপস্যা কৰিলে।
Verse 29
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः । रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः
দশ সহস্ৰ বছৰ তেওঁলোকে সাগৰৰ জলত নিমগ্ন হৈ শয়ন কৰিলে। ‘ৰুদ্ৰগীত’ জপ কৰি শিৱধ্যানত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ থাকিল।
Verse 30
तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः । अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः
তপস্বীসকল পৃথিৱীত তপস্যা কৰোঁতে সকলোফালে গছ-লতা গজি উঠিল। কিন্তু পৃথিৱী অৰক্ষিত আৰু অনিয়ন্ত্রিত থাকাত প্ৰজাৰ ক্ষয় ঘটিল।
Verse 31
तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः । चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः
কিন্তু তেওঁলোকক দেখি, সংসাৰত্যাগী আৰু তপস্যাৰে উত্তম বৰ লাভ কৰা সেই তপস্বীসকল—হে মুনিশাৰ্দূল—ক্ৰোধিত হ’ল আৰু তপোবলেৰে তেওঁলোকক দগ্ধ কৰিব খুজিলে।
Verse 32
प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ । वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः
তেতিয়া সেই প্ৰাচেতসসকলৰ মুখৰ পৰা অগ্নি আৰু বায়ু ওলাই আহিল। বায়ুৱে গছবোৰ মূলসহ উভালি পেলালে, আৰু হব্যবাহন অগ্নিয়ে সিহঁতক দগ্ধ কৰিলে।
Verse 33
वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्
তাৰ পিছত গছৰ বিনাশ দেখি আৰু কিছুমান শাখাযুক্ত গছত অলপমান অৱশিষ্ট আছে বুলি লক্ষ্য কৰি, প্ৰতাপৱান ৰজা সোম তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 34
सोम उवाच । कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः । अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी
সোমে ক’লে—হে প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ বংশধৰ ৰাজাসকল, তোমালোক সকলোৱে ক্ৰোধ সংযম কৰা। এই শুভবৰ্ণা কন্যাই বৃক্ষসমূহৰ পৰা উদ্ভূত ফল ইতিমধ্যে ভোগ কৰিছে।
Verse 35
भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया । भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी
ভৱিষ্যৎ জানি মই নিজেই তাক গৰ্ভৱতী কৰিলোঁ। হে মহাভাগ্যবানসকল! সি তোমালোকৰ পত্নী হওক—যি সোমবংশ বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 36
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः । सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः
তাত ‘দক্ষ’ নামৰ জ্ঞানী প্ৰজাপতি জন্মিব—মহাতেজস্বী, পুৰাতন ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সৃষ্টিকাৰ্যৰ কৰ্তা।
Verse 37
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा । ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति
তোমালোকৰ তেজৰ অংশ আৰু মোৰ এই তেজেৰে সেই নৃপ ব্ৰহ্মতেজে দীপ্ত হৈ প্ৰজাসকলক পালন-পোষণ কৰি বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 38
ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्
তাৰ পাছত সোমৰ বাক্য অনুসৰি সেই প্ৰচেতাসকলে ধৰ্মানুসাৰে আৰু প্ৰীতিসহ বৃক্ষজাত, উত্তম বৰ্ণৱতী কন্যাটিক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 39
तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः । सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने
তেওঁলোকৰ পৰা দক্ষ নামৰ প্ৰজাপতি জন্মিল। হে মুনি, তেওঁও সোমৰ অংশে অতিশয় তেজস্বী হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 40
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्
অচৰ আৰু চৰ, দ্বিপদ আৰু চতুষ্পদ সকলো জীৱ মনতে সৃজন কৰি, দক্ষে তাৰ পিছত নৰ–নাৰী সংযোগে চলা ‘মৈথুনী’ সৃষ্টিৰ আৰম্ভণি কৰিলে।
Verse 41
वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः । उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्
প্ৰজাপতি বীৰণৰ কন্যা, পতিব্ৰতা বীৰণীক তেওঁ যথাবিধি আৰু ধৰ্মসম্মত ৰীতিত বিবাহ কৰিলে।
Verse 42
हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् । ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः
তাত তেওঁ ‘হৰ্যশ্ব’ নামে পুণ্য পুত্ৰসকলক জন্ম দিলে। কিন্তু নাৰদৰ উপদেশত তেওঁলোক বৈৰাগ্য লাভ কৰিলে।
Verse 43
तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् । नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया
এই কথা শুনি দক্ষে পুনৰ সুবলাৰ গৰ্ভত নাম-নামে পৰিচিত মুঠ এক হাজাৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 44
तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः । नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः
সেই মুনিৰ উপদেশ অনুসৰি তেওঁলোকেও ভাতৃপথে যাত্ৰা কৰিলে। বৈৰাগ্য ধৰি ভিক্ষু-মাৰ্গ গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে পিতাৰ সান্নিধ্যলৈ পুনৰ নাঘূৰিলে।
Verse 45
तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ । कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय
সেই শাপ শুনি কলহপ্ৰিয় জন ক্ৰুদ্ধ হৈ মুনিক দুৰ্সহ শাপ দিলে—“তুমি ক’তো স্থিৰ আশ্ৰয় নাপাবা।”
Verse 46
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः । महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः
তাৰপিছত বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ সান্ত্বনাৰে সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে পিছত নাৰীৰ সৃষ্টি কৰিলে—মহাজ্বালাৰ ন্যায় স্বভাৱযুক্ত আৰু নানা গুণে সমন্বিত।
Verse 47
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा
তেতিয়া তেওঁ দহ (কন্যা) ধৰ্মক দিলে, তেৰগৰাকী কশ্যপক; তদ্ৰূপ দুগৰাকী ব্ৰহ্মপুত্ৰক আৰু সেই সময় দুগৰাকী অঙ্গিৰসক দিলে।
Verse 48
द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम । शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰভু প্ৰজাপতি দক্ষে বিদ্বান মুনি কৃশাশ্বক দুজনী কন্যা দিলে; আৰু অৱশিষ্ট নক্ষত্ৰনামে খ্যাত কন্যাসকল সোম (চন্দ্ৰদেৱ)কো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 49
ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः । बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्
দক্ষৰ সেই কন্যাসকলৰ পৰা দেৱ, অসুৰ আদি নানা প্ৰজা জন্মিল। তেওঁলোকৰ বহু সন্ততি খ্যাত হ’ল, আৰু তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই জগত পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 50
ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते
সেই সময়ৰ পৰা, হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, প্ৰজা মৈথুনৰ পৰা উৎপন্ন হ’বলৈ ধৰিলে। কিন্তু পূৰ্বসকলৰ সৃষ্টি সংকল্প, দৰ্শন আৰু স্পৰ্শ মাত্ৰৰ পৰা হৈছিল বুলি কোৱা হয়।
Verse 51
शौनक उवाच । अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा । कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः
শৌনকে ক’লে—আপুনি আগতে কৈছিল যে দক্ষ ব্ৰহ্মাৰ অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা জন্মিছিল। তেন্তে সেই মহাতপস্বী পুনৰ প্ৰাচেতসত্ব (প্ৰচেতাসকলৰ পুত্ৰত্ব) কেনেকৈ লাভ কৰিলে?
Verse 52
एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि । चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
হে সূত, মোৰ এই সংশয় দূৰ কৰিবলৈ আপুনি অৰ্হ। ই সঁচাকৈয়ে আশ্চৰ্য—সোম কেনেকৈ শ্বশুৰত্ব লাভ কৰিলে?
Verse 53
सूत उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते । कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने
সূত ক’লে—সকলো জীৱৰ মাজত সৃষ্টি আৰু লয় নিত্যই চলি থাকে। হে মুনি, প্ৰত্যেক কল্পত দক্ষ আদি সকলেই পুনৰ প্ৰকাশ পায়।
Verse 54
इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् । प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते
দক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত এই সৃষ্টি—চৰ আৰু অচৰসহ—যি যথাৰ্থভাৱে জানে, সি সন্তানসমৃদ্ধ, পূৰ্ণায়ু হয় আৰু স্বৰ্গলোকত সন্মান পায়।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a compact cosmo-genealogical argument: dharma and tapas generate legitimate cosmic order (Śatarūpā’s emergence; Manu’s epoch), culminating in Dhruva’s austerity and Brahmā’s grant of an imperishable “sthāna,” demonstrating tapas as a lawful means to stable attainment.
“Sthāna” (station) and “acala” (immovable) function as symbols of yogic fixation: the mind made steady through tapas becomes ‘stellar’—i.e., established beyond fluctuation. The Manvantara frame adds the rahasya that inner discipline participates in cosmic time-order rather than opposing it.
No discrete iconographic manifestation (mūrti/avatāra) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva-tattva is indirectly taught through dharma–tapas causality and the doctrine that steadfast austerity yields an enduring spiritual-cosmic status.