सृष्टिवर्णनम् (Cosmogony and the Roles of the Trimūrti)
অধ্যায় ২৯ পুৰাণীয় প্ৰশ্নোত্তৰ ধাৰাত গঠিত। পূৰ্বে শুনা মহাখ্যান (সনৎকুমাৰ–কালেয়স সংবাদ)ৰ পাছত শৌনকে ব্যাস-পরম্পৰাৰ মতে ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টি (সৰ্গ) কেনেকৈ উদ্ভৱ হয় তাৰ নিখুঁত বিৱৰণ বিচাৰে। সূতে ইয়াক দিৱ্যকথা বুলি কৈ, পুনঃপুনঃ শ্ৰৱণ/কীৰ্তনে পবিত্ৰতা, পুণ্য আৰু স্ববংশধাৰণৰ ফল লাভ হয় বুলি জনায়। তাৰ পাছত প্ৰধান আৰু পুৰুষ—সৎ/অসৎ-সমন্বিত তত্ত্বযুগলৰ পৰা জগত্-ৰচনাৰ আধাৰ ব্যাখ্যা কৰা হয়। ব্ৰহ্মা জীৱসৃষ্টিকৰ্তা আৰু নাৰায়ণ-পরায়ণ; ত্ৰিমূৰ্তিৰ কৰ্তব্য নিৰ্দিষ্ট—ব্ৰহ্মা সৃষ্টি কৰে, হৰি পালন কৰে, মহেশ্বৰ সংহাৰ কৰে; এই আবর্তিত কল্পচক্ৰত অন্য কোনো কৰ্তা নাই। সৃষ্টিক্ৰমৰ আৰম্ভণিতে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে আপঃ (জল) সৃষ্টি কৰি তাত বীজ/বীৰ্য স্থাপন কৰে, যাৰ পৰা পৰৱৰ্তী বিকাশ ঘটে।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् । सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्
শৌনকে ক’লে—আপুনি কীৰ্তন কৰা সেই মহৎ আখ্যান মই শুনিলোঁ; সনৎকুমাৰ আৰু কালেয়ৰ সেই সংবাদ পৰমাৰ্থদায়ক।
Verse 2
अतोहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः । समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्
সেয়ে মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—ব্ৰহ্মাৰ সৰ্গ কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল। আপুনি ব্যাসৰ পৰা যেনেকৈ শুনিছে, তেনেকৈয়ে মোক স্পষ্টকৈ কওক।
Verse 3
सूत उवाच । मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्
সূতে ক’লে—হে মুনি, সকলো পাপ নাশ কৰা এই দিব্য কাহিনী শুনা। মোৰ দ্বাৰা কোৱা এই কাহিনী আশ্চৰ্য, বহু অৰ্থে সমৃদ্ধ আৰু শ্রুতি-পরম্পৰাত বিস্তৃত।
Verse 4
यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
যি এই (পবিত্ৰ উপদেশ) পাঠ কৰায় আৰু যি ইয়াক বাৰে বাৰে শুনে—নিজ বংশধৰ্মৰ ধাৰা ধৰি ৰাখি—সেইজন স্বৰ্গলোকত সন্মানিত আৰু মহিমান্বিত হয়।
Verse 5
प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः
যাক ‘প্ৰধান’ আৰু যাক ‘পুৰুষ’ বুলি কোৱা হয়, সেয়া নিত্য আৰু প্ৰকাশিত-অপ্ৰকাশিত উভয় স্বভাৱযুক্ত। লোকভাবন প্ৰভু প্রধান-পুৰুষ এক হৈ সৃষ্টিৰ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 6
स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् । तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! জানিবা, অপৰিমেয় তেজস্বী ব্ৰহ্মা সকলো ভূতৰ স্ৰষ্টা, আৰু তেওঁ নাৰায়ণকেই পৰম আশ্ৰয় মানে।
Verse 7
यस्मादकल्पयत्कल्पान्तमग्राश्शुचयो यतः । भवंति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे
হে মুনিশাৰ্দূল! যাৰ পৰা কল্পান্ততো পৱিত্ৰ আৰু অগ্ৰগণ্য জন উদ্ভৱ হয়, সেই স্বয়ম্ভূ প্ৰভুক নমস্কাৰ; তেওঁৰ পৰাই ঋষিসকল জন্মে।
Verse 8
तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्
সেই হিৰণ্যগৰ্ভক—যি পৰম পুৰুষ আৰু ঈশ্বৰো—নমস্কাৰ কৰি মই পুনৰ অনুত্তম সৰ্গ (সৃষ্টিতত্ত্ব) বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 9
ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः । तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते
ব্ৰহ্মা স্ৰষ্টা, হৰি (বিষ্ণু) পালনকৰ্তা, আৰু মহেশ্বৰ (শিৱ) সংহাৰকৰ্তা। কালে কালে এই সৰ্গচক্ৰ ঘূৰি থাকিলেও, ইয়াত এদের বাহিৰে আন কোনো পৰম কৰ্তা নাই।
Verse 10
सोऽपि स्वयंभूर्भगवान्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्
সেই স্বয়ম্ভূ ভগৱানে নানাবিধ প্ৰজা সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে, প্ৰথমে জলসমূহ সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সেই জলত নিজৰ বীৰ্য-তেজ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 11
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
‘আপঃ’ক ‘নাৰা’ বুলি কোৱা হয়; জলসমূহ নৰাৰ সন্তান বুলিও কোৱা হৈছে। আদিতে সেই জলেই আছিল তেওঁৰ অয়ন (শয়নস্থান); সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত।
Verse 12
हिरण्यवर्णमभवत्तदंडमुदकेशयम् । तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः
সেই অণ্ড স্বৰ্ণবৰ্ণ হ’ল আৰু জলৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰ’ল। তাৰ ভিতৰতে স্বয়ং ব্ৰহ্মা জন্মিলে; সেয়ে তেওঁ ‘স্বয়ম্ভূ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 13
हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । तदंडमकरोद्द्वैधं दिवं भूमि च निर्ममे
ভগৱান হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা) সেই মহাণ্ডৰ ভিতৰত পূৰ্ণ এক বছৰ বাস কৰি, পাছত সেই অণ্ডক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিলে; আৰু তাৰ পৰাই স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱী সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 14
अधोऽथोर्द्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश । तयोश्शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः
তাৰপিছত প্ৰভুৱে তলত আৰু ওপৰত থকা চৌদটা ভুৱনক যথাস্থান স্থাপন কৰিলে; আৰু সেই দুটা ভাগৰ মাজত আকাশৰ বিস্তাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 15
अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दिवि । तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्
যেতিয়া পৃথিৱী পানীত প্লাৱিত আৰু আকাশত দিশসমূহ যেন দহধা বিভক্ত, তেতিয়া (যোগী) মন আৰু বাক্যক, লগতে কাম, ক্ৰোধ আৰু ৰতি-আসক্তিকো সংযম কৰিব।
Verse 16
मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम । वसिष्ठं तु महतेजास्सोऽसृजत्सप्त मानसान्
তেতিয়া সেই মহাতেজস্বী ব্ৰহ্মাই মনোবলে সাতজন মানস-ঋষি—মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু আৰু বশিষ্ঠ—সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 17
सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान्क्रोधसमुद्भवान्
পুৰাণত নিশ্চিতভাৱে কোৱা হৈছে—এওঁলোক সাত ব্ৰহ্মা। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ ক্ৰোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ৰুদ্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 18
सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् । सप्त चैते प्रजायंते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः
আৰু সকলোৰে আদিপূৰ্বজ ঋষি সনৎকুমাৰো উদ্ভৱ হ’ল। এই সাতজন প্ৰথমে জন্মিল; তাৰ পিছত ৰুদ্ৰসকল সকলো দিশতে প্ৰকাশ পালে।
Verse 19
अतस्सनत्कुमारस्तु तेजस्संक्षिप्य तिष्ठति । तेषां सप्तमहावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः
সেয়েহে সনৎকুমাৰে নিজৰ তেজ সংক্ষিপ্ত কৰি অন্তৰত সমাহৰ কৰি স্থিৰ হৈ থাকে। সেই পবিত্ৰ পৰম্পৰাৰ পৰা দেবর্ষিসকলেও পূজা কৰা সাত মহাদিব্য বংশ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 20
प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । विद्युतोऽशनि मेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च
তেতিয়া মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত, ক্ৰিয়াশীল আৰু মহাবলীয় শক্তিসমূহ উদ্ভৱ হয়; লগতে বিদ্যুৎ, অশনি(বজ্ৰ), মেঘ, ৰোহিত আভা আৰু ইন্দ্ৰধনুও প্ৰকাশ পায়।
Verse 21
पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
আদিতে তেওঁ জলসমূহ সৃষ্টি কৰিলে আৰু বৰষাৰ মেঘো ৰচনা কৰিলে। যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে তেওঁ ঋক্, যজুঃ আৰু সাম—এই বেদমন্ত্ৰসমূহ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 22
पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम । मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्
আমি এইদৰে শুনিছোঁ যে তেওঁলোকে দেৱসকলক পূজ্য বুলি মানি আৰাধনা কৰিছিল। তেওঁৰ মুখৰ পৰা দেৱ, বক্ষৰ পৰা পিতৃ; প্ৰজনশক্তিৰ পৰা মানুহ আৰু জঘনভাগৰ পৰা অসুৰ সৃষ্টি হ’ল।
Verse 23
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः
প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই যেতিয়া প্ৰজাসৃষ্টি কৰি আছিল, তেতিয়া তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰাই উচ্চ-নীচ ভেদে নানাবিধ জীৱ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 24
सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्द्धन्त यदा तदा । द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्
যেতিয়া সৃষ্ট প্ৰজাসকল বৃদ্ধি নাপালে, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ দেহক দ্বিধা কৰি নাৰী আৰু পুৰুষ—উভয় ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 25
ससृजेऽथ प्रजास्सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः । विराजमसृजद्विष्णुस्स सृष्टः पुरुषो विराट्
তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ মহিমাৰে সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপি সকলো প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিলে। বিষ্ণুৱে বিরাজক সৃষ্টি কৰিলে, আৰু সেই সৃষ্টিৰ পৰা বিশ্বৰূপ বিরাট পুৰুষ প্ৰকাশ পালে।
Verse 26
द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च । स वैराजः प्रजास्सर्वास्ससर्ज पुरुषः प्रभुः
তেওঁক দ্বিতীয় মনু বুলি জানিবা, আৰু মনুৰ অন্তৰকাল (মন্বন্তৰ) বুলিও। সেই বৈরাজ প্ৰভু-পুৰুষে সকলো প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 27
नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः
নাৰায়ণৰ সেই বিসৰ্গৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা প্ৰজাসকলৰ মাজতো এজন অযোনিজ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত তেওঁ দীঘলীয়া আয়ুস, কীৰ্তিমান, ধন্য আৰু প্ৰজাৱান হ’ল।
Verse 28
इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে তোমাক আদিসৰ্গৰ বৰ্ণনা কোৱা হ’ল। ইয়াক যথাৰ্থভাৱে জানিলে সাধকে নিজৰ ইষ্টগতি লাভ কৰে।
Verse 29
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामादिसर्गवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাত ‘আদিসৰ্গ-বৰ্ণন’ নামৰ ঊনত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It presents a cosmogonic argument: creation proceeds through Brahmā (Svayaṃbhū/Hiraṇyagarbha) operating within a pradhāna–puruṣa metaphysical frame, while the cosmic functions are distributed across the Trimūrti—Brahmā creates, Viṣṇu preserves, and Śiva dissolves—repeating across cycles of time.
The chapter’s key symbols—pradhāna/puruṣa and the primordial waters (āpas)—encode a layered cosmogony: undifferentiated potential (pradhāna) and conscious principle (puruṣa) precede manifest forms, while ‘waters’ function as a generative substrate into which creative potency (vīrya) is placed, signaling the transition from metaphysical principles to tangible emanation.
No distinct iconographic manifestation of Śiva or Umā/Gaurī is foregrounded in the provided verses; instead, Śiva appears chiefly as Maheśvara in his cosmic function as saṃhartā (dissolver), within a theological schema that coordinates Śiva with Brahmā and Hari.