छायापुरुषलक्षणवर्णनम् (Description of the Marks of the Shadow-Person)

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव महादेव कथितं कालवंचनम् । शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्

দেৱী ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ! কালবঞ্চন (কাল অতিক্ৰম), শব্দব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ আৰু যোগৰ উত্তম লক্ষণ অনুগ্ৰহ কৰি কওক।

Verse 2

कथितं ते समासेनच्छायिकं ज्ञानमुत्तमम् । विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया

আপুনি সংক্ষেপে ‘ছায়িক’ ৰূপৰ উত্তম জ্ঞান কৈছে; এতিয়া যোগীসকলৰ হিত কামনা কৰি দয়া কৰি তাক বিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰক।

Verse 3

शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामिच्छायापुरुषलक्षणम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते

শংকৰে ক’লে—হে দেবী, শুনা; মই ছায়া-পুরুষৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম। ইয়াক সম্যকভাৱে জানিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয়।

Verse 4

सूर्य्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि । शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी गंधधूपादिवासितः

হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, সূৰ্যক পিঠিৰ পিছত ৰাখি—অথবা চন্দ্ৰক—সেয়ে শুভ্ৰ বস্ত্ৰ পিন্ধিব, মালা ধাৰণ কৰিব আৰু গন্ধ, ধূপ আদি দিয়ে সুগন্ধিত হ’ব।

Verse 5

संस्मरेन्मे महामंत्रं सर्वकामफलप्रदम् । नवात्मकं पिंडभूतं स्वां छायां संनिरीक्षयेत्

সেয়ে মোৰ মহামন্ত্ৰ সোঁৱৰিব, যি সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ ফল দান কৰে। তাক নবাত্মক আৰু সূক্ষ্ম পিণ্ডৰূপ বুলি ধ্যান কৰি, নিজৰ ছায়াক স্থিৰচিত্তে নিৰীক্ষণ কৰিব।

Verse 6

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् । स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्

পুনৰায় আকাশত তেঁওক শুভ্ৰ দীপ্তিময় স্বৰূপিণী ৰূপে দেখি, সেয়ে একাগ্ৰভাৱে পৰম কাৰণ শিৱক দৰ্শন কৰে।

Verse 7

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

কালতত্ত্ব আৰু আচাৰবিধিৰ জ্ঞানীসকলে কয়—এনে ভক্তে ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তি লাভ কৰে। ব্ৰাহ্মণহত্যা আদি পাপৰ পৰা সি নিঃসন্দেহে মুক্ত হয়।

Verse 8

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः । समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा

যদি কোনোবাই শিৰোহীন ৰূপ দেখে, তেন্তে ছয় মাহৰ ভিতৰত ক্ষয় আৰু হানি হয়। তাৰ সমগ্ৰ বাঙ্ময়—সাধাৰণ হওক বা যোগী—কোনো নহয় কোনোভাৱে ক্ষীণ হয়।

Verse 9

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् । रक्ते बंधं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्

শ্বেত বৰ্ণত ধৰ্মৰ লক্ষণ বুজিব লাগে, কৃষ্ণ বৰ্ণত পাপৰ সংকেত নিৰ্দেশ কৰিব লাগে। ৰক্ত বৰ্ণত বন্ধন চিনিব লাগে, আৰু পীত বৰ্ণত বিদ্বেষৰ ইঙ্গিত ধৰিব লাগে।

Verse 10

विवाहो बंधुनाशस्स्याद्द्वितुंडे चैव क्षुद्भयम् । विकटौ नश्यते भार्य्या विजंघे धनमेव हि

দ্বিতুণ্ড নামৰ ৰূপত বিবাহৰ যোগ হয়, কিন্তু লগতে বন্ধুৰ নাশো কোৱা হৈছে; আৰু তাতেই ক্ষুধাৰ ভয়ো থাকে। বিকট ৰূপত পত্নী নষ্ট হয়, আৰু বিজঙ্ঘ ৰূপত কেৱল ধনেই নষ্ট হয়।

Verse 11

पादाभावे विदेशस्स्यादित्येतत्कथितं मया । तद्विचार्य्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि

হে মহেশ্বৰী, মই কৈছোঁ—যথোচিত আশ্ৰয় (পাদ) নাথাকিলে মানুহ যেন বিদেশত থকা মানুহৰ দৰে হয়। সেয়ে মানুহে এই বিষয়টো পৰিশ্ৰমসহ চিন্তা-ৱিচাৰ কৰা উচিত।

Verse 12

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा संनिवेश्यात्मनात्मनि । जपेन्नवात्मकं मंत्रं हृदयं मे महेश्वरि

সম্যকভাৱে পৰম পুৰুষক ধ্যান কৰি, আত্মাক আত্মাৰ ভিতৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, নবাত্মক মন্ত্ৰ জপ কৰিব—হে মহেশ্বৰী, এয়াই মোৰ হৃদয়সাৰ।

Verse 13

वत्सरे विगते मंत्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् । अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते

এটা বছৰ পাৰ হ’লে মন্ত্ৰসাধকৰ বাবে অসাধ্য একো নাথাকে। সি অণিমা আদি অষ্টগুণ (অষ্টসিদ্ধি) লাভ কৰে আৰু খেচৰত্ব—আকাশগমন—প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 14

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्

পুনৰায় মই আৰু কিছুমান কওঁ—শক্তিক জনা অতি দুৰূহ; তথাপি এই লোকত তেওঁ প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা দিয়ে, জ্ঞানীসকলৰ অগ্ৰত প্ৰকাশিত হৈ অৱস্থান কৰে।

Verse 15

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली । सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते

এই লোকত এটা অজ্ঞেয় লিপিচিহ্ন লিখা হয়, যি সাপৰ কুণ্ডলীৰ দৰে। সেই ‘মাত্রা’ যানসদৃশ আধাৰত স্থাপিত হৈ দেখা যায়, কিন্তু পঢ়া (উচ্চাৰ) নকৰা হয়।

Verse 16

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः । जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते

যি ব্রহ্মাণ্ডৰ শিৰোভাগত অধিষ্ঠিতা আৰু বেদসমূহে নিত্য স্তৱ কৰে—তেওঁৱেই সকলো বিদ্যাৰ জননী, ‘গুপ্তবিদ্যা’ বুলি গীত হয়।

Verse 17

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता । दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी

তেওঁ ‘খেচৰা’ বুলি নিৰ্দিষ্ট—অন্তঃখ (আকাশ)ত বিচৰণশীলা। তেওঁ সকলো প্ৰাণীত প্রতিষ্ঠিতা; দৃশ্য-অদৃশ্য, অচল, নিত্য, ব্যক্ত-অব্যক্ত—সনাতনী।

Verse 18

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिंदुमालिनी । तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते

যি বৰ্ণাতীত হৈও সকলো বৰ্ণৰ সৈতে যুক্ত, তেওঁ ‘বিন্দুমালিনী’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁক সদা দর্শন কৰা যোগী কৃতকৃত্য হয়।

Verse 19

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् । सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा

সকলো তীৰ্থত স্নান কৰি দানৰ যি ফল লাভ হয়, আৰু সকলো যজ্ঞৰ যি পুণ্যফল—সেয়া তেতিয়া কেৱল মালিনীৰ দর্শনতেই লাভ হয়।

Verse 20

प्राप्नोत्यत्र न संदेहस्सत्यं वै कथितं मया । सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः

ইয়াত নিঃসন্দেহে সেই পুণ্য লাভ হয়। মই যি কৈছোঁ সেয়া সত্য—সকলো তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু সকলো প্ৰকাৰ দান সম্পূৰ্ণভাৱে দিলে যি ফল, ইয়াতো সেই ফলেই।

Verse 21

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् । किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते

হে দেবি, সকলো যজ্ঞৰ যি ফল, মানুহে সেই ফলেই লাভ কৰে। হে মহেশানী, অধিক কি ক’ম—সেইজন সকলো কামনাৰ সিদ্ধি ভোগ কৰে।

Verse 22

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः । अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते

সেয়ে বুদ্ধিমান সাধকে যোগানুকূলভাৱে সদায় জ্ঞানৰ অভ্যাস কৰিব লাগে। অভ্যাসৰ পৰা সিদ্ধি জন্মে, আৰু অভ্যাসতেই যোগ বৃদ্ধি পাই দৃঢ় হয়।

Verse 23

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते । अभ्यासस्सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्

অভ্যাসৰ দ্বাৰাই সত্য সংবিত্তি (আত্মবোধ) লাভ হয়, আৰু সেই অভ্যাসতেই মোক্ষ প্ৰাপ্ত হয়। সেয়ে বিবেকী সাধকে সদায় অভ্যাস কৰিব লাগে; ইয়ে মোক্ষৰ কাৰণ।

Verse 24

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते

হে দেবী, ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ ফল দানকাৰী এই কথাই কোৱা হ’ল। আৰু কোন তত্ত্ব সুধিব খোজা? কোৱা; মই তোমাক সত্যই ক’ম।

Verse 25

सूत उवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् । प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्य्यो मुनीश्वराः

সূত ক’লে—ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পৰমাৰ্থদায়ক বচন এইদৰে শুনি, মুনিশ্ৰেষ্ঠ পাৰাশৰ্য ব্যাস অতিশয় প্ৰসন্ন হ’ল।

Verse 26

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् । व्यासः परमसंतुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुःष

পৰম সন্তুষ্ট ব্যাসে সৰ্বজ্ঞ, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, কৃপানিধি সনৎকুমাৰক বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 27

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयस्स मुनीश्वरः । सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्

তাৰপিছত মুনীশ্বৰ ব্যাস—পূজ্য কালেয়—মুনিসকলে যাক দিৱ্য জ্ঞানৰ সাগৰ বুলি জানিছিল, সেই সনৎকুমাৰক স্তৱ কৰিলে।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां छायापुरुषदर्शनवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ—উমাসংহিতা—ত ‘ছায়াপুৰুষ-দৰ্শন-বৰ্ণন’ নামৰ অষ্টাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 29

सूत उवाच । इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् । तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानंदनिर्भरः

সূতে ক’লে—এইদৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ মহামুনিক স্তৱ কৰি কালেয় নীৰৱ হ’ল; সি অতিশয় সন্তুষ্ট, পৰমানন্দত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন আছিল।

Verse 30

ब्रह्मपुत्रस्तमामंत्र्य पूजितस्तेन शौनकः । ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः

তেতিয়া ব্ৰহ্মপুত্ৰ শৌনকে তেওঁক বিদায় জনাই, তেওঁৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক পূজিত হৈ অতি প্ৰসন্নচিত্তে নিজৰ ধামলৈ গ’ল; আৰু ব্যাসো আনন্দভৰা মনে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 31

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् । सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्द्धनः

হে বিপ্ৰসকল! এইদৰে মই সনৎকুমাৰ আৰু কালেয়ৰ সংবাদ বৰ্ণনা কৰিলোঁ—ই সুখদায়ক, পৰমাৰ্থযুক্ত আৰু জ্ঞানবর্ধক।