Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Verse 1

देव्युवाच । वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो

দেৱী ক’লে—হে প্ৰভো! যোগাকাশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বায়ুৰ দ্বাৰা যি পদ (অৱস্থা) লাভ হয়, সেয়া কোৱা হয়। আপুনি প্ৰসন্ন হলে, সেই সকলো মোক সম্পূৰ্ণকৈ বুজাই দিয়ক।

Verse 2

शंकर उवाच । पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया । कालं जिगाय यस्सम्यग्वायोर्लिंगं यथा भवेत्

শংকৰ ক’লে—যোগীসকলৰ হিতকামনাৰে মই পূৰ্বেই সকলো কথা ব্যাখ্যা কৰিছোঁ: যি যোগত সম্যক স্থিত হৈ কালক জয় কৰে, আৰু বায়ুলিঙ্গৰ স্বৰূপ যিদৰে হ’ব লাগে (সেইদৰে জানি পূজা কৰিব লাগে)।

Verse 3

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः । स जयत्यागतं कालं मासार्द्धेनैव सुंदरि

সেই উপায়ে দিনৰ পৰিমাণ জানি যোগী প্ৰাণায়ামত পৰায়ণ হৈ স্থিৰ থাকে। হে সুন্দৰী! সি আগত কালক কেৱল ডেৰ মাহতেই জয় কৰে।

Verse 4

हृत्स्थो वायुस्सदा वह्नेर्दीपकस्सोऽनुपावकः । स बाह्याभ्यंतरो व्यापी वायुस्सर्वगतो महान्

হৃদয়স্থ বায়ুৱে সদায় অগ্নিক দীপকৰ দৰে প্ৰজ্বলিত কৰে; সেয়াই তাৰ সহচৰ শিখা। সেই বায়ু বাহ্য আৰু অন্তঃ—উভয়তে ব্যাপ্ত; সৰ্বত্ৰ গমনশীল সেই মহান তত্ত্ব।

Verse 5

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते । येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्

জ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু উদ্যম—সকলো প্ৰাণবায়ুৰ শক্তিৰে প্ৰবাহিত হয়। যিয়ে ইয়াত এই অন্তৰ্বায়ুক জয় কৰে, সিয়ে সমগ্ৰ জগতক বশ কৰে।

Verse 6

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया । योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः

জৰা আৰু মৃত্যুক জয় কৰাৰ অভিপ্ৰায়ে যোগীয়ে সদায় ধাৰণাত স্থিত থাকিব লাগে। যোগত ৰত হৈ সি ধাৰণা আৰু ধ্যানত সম্যক পৰায়ণ হওক।

Verse 7

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्य्य मुखतो मुने । साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्

হে মুনে, যেনেকৈ লোহাৰ কামাৰে মুখেৰে ভস্ত্ৰা ভৰি বায়ুৰ বলত কাম সম্পন্ন কৰে, তেনেকৈ যোগীয়ে প্ৰাণবায়ুৰ শাসন পুনঃপুনঃ অনুশীলন কৰি আয়ত্ত কৰিব লাগে।

Verse 8

देवस्सहस्रके नेत्रपादहस्तसहस्रकः । ग्रंथीन्हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशांगुलम्

অন্তৰ্নিহিত দেৱ—সহস্ৰ নয়ন, সহস্ৰ পদ আৰু হস্তেৰে যুত—সকলো গ্ৰন্থি আৱৃত কৰি, হৃদয়-প্ৰদেশৰ আগত দহ আঙুল দূৰত অৱস্থান কৰে; তেৱেঁই অন্তৰৰ পথপ্ৰদৰ্শক সন্নিধি।

Verse 9

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामस्स उच्यते

ব্যাহৃতি পূৰ্বক, শিৰস্-সহ গায়ত্ৰী জপ কৰিব লাগে। এইদৰে দীঘল শ্বাস স্থিৰ কৰি তিনিবাৰ কৰিলে তাকেই প্ৰাণায়াম বুলি কোৱা হয়।

Verse 10

गतागता निवर्तंते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते योगध्यानपरायणाः

চন্দ্ৰ, সূৰ্য আদি গ্ৰহসমূহ আহা-যোৱা চক্রত বাৰে বাৰে ঘূৰি আহে; কিন্তু যোগ আৰু ধ্যানত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ সাধকসকল আজিও সেই অন্তৰ্লীন অৱস্থাৰ পৰা উভতি নাহে।

Verse 11

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद्द्विजः । तदाप्नोति फलं देवि विप्राणां धारणैकया

হে দেবী! যি দ্বিজে শতবছৰ তপস্যা কৰি কুশাগ্ৰৰ পৰা লোৱা পানীহে পান কৰে, সি সেই একে ফল লাভ কৰে—যি ফল বিপ্ৰসকলে কেৱল একবাৰ ধাৰণা (অন্তঃস্থ স্থিৰ ধাৰণ) দ্বাৰাই পায়।

Verse 12

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् । सर्वं पापं निहंत्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

যি দ্বিজ শুভ প্ৰভাতে উঠি প্ৰাণায়াম একবাৰো আচৰে, সি শীঘ্ৰে সকলো পাপ নাশ কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 13

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् । जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

যি অতন্দ্ৰিত হৈ সদা একান্তত প্ৰাণায়ামত পৰায়ণ থাকে, সি জৰা-মৃত্যু জয় কৰি প্ৰাণবায়ুৰ অধিপতি হয়; তাকেই ‘খেচৰী’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 14

सिद्धस्य भजते रूपं कांतिं मेधां पराक्रमम् । शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्

সেয়ে সিদ্ধাৱস্থা লাভ কৰি মনোহৰ ৰূপ, কান্তি, মেধা আৰু মহাপৰাক্ৰমে বিভূষিত হয়। তাৰ শৌৰ্য দৃঢ় হয়, গতি বায়ুৰ ন্যায় তীব্ৰ হয়, আৰু সেয়ে প্ৰশংসনীয় কল্যাণ—অৰ্থাৎ পৰম সুখ—প্ৰাপ্ত কৰে।

Verse 15

एतत्कथितमशेषं वायोस्सिद्धिं यदाप्नुते योगी । यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि

এইদৰে যোগীয়ে বায়ু-তত্ত্বৰ সিদ্ধি যিদৰে লাভ কৰে, সেয়া মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ। এতিয়া, হে দেবেশি, সেয়ে যি তেজসৰ সিদ্ধিও লাভ কৰে, তাক মই তোমাক ক’ম।

Verse 16

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु । शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे

নিজৰ সুখাসনত স্থিত হৈ সেয়ে জনবচনহীন ঠাইত বিশ্ৰাম কৰিলে। চন্দ্ৰজ্যোতিৰ পৰা পৃথক নিজৰ তেজে সেয়ে মধ্যদেশ আলোকিত কৰিলে।

Verse 17

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतंद्रितो योगी । दीपहीनध्वांत पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके

যি অচেতন নহোৱা যোগীৰ ভ্ৰূমধ্যত অৱস্থিত অগ্নি প্ৰকাশিত হয়, সি এই লোকত দীপ নথাকিলেও অন্ধকাৰক যেন কম হোৱা দেখে—নিঃসন্দেহ।

Verse 18

नेत्रे करशाखाभिः किंचित्संपीड्य यत्नतो योगी । तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमेकभावोऽपि

আঙুলিৰ আগভাগেৰে চকু দুটা অলপ চেপি, যোগীয়ে যত্নসহ ‘তাৰ’ক দেখি অর্ধ-মুহূর্ত ধ্যান কৰিব; তেতিয়াও সি একভাব (একাগ্ৰ অৱস্থা) লাভ কৰে।

Verse 19

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यते ज्योतिरैश्वरम् । श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्

তেতিয়া সাধকে অন্তৰ্লীন তমসত ধ্যান কৰি প্ৰভুৰ ঐশ্বৰ্যময় জ্যোতিক দৰ্শন কৰে—সেয়া শ্বেত, ৰক্ত, পীত আৰু কৃষ্ণ বৰ্ণে ইন্দ্ৰধনুৰ দৰে দীপ্তিমান।

Verse 20

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् । तं विदित्वा तु कामांगी क्रीडते कामरूपधृक्

ভ্ৰূমধ্যৰ ললাটস্থ সেই দিৱ্য জ্যোতি উদীয়মান সূৰ্যৰ সমান তেজস্বী। তাক জানি সুন্দৰাঙ্গী (দেৱী) ইচ্ছামতে ৰূপ ধৰি দিৱ্য লীলাত ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 21

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् । अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्

কাৰণবৃত্তি শম হোৱা অৱস্থাত প্ৰৱেশ, পৰকায়া-প্ৰৱেশ, অণিমা আদি গুণলাভ, আৰু মনেদ্বাৰা (দূৰ/সূক্ষ্ম) দৰ্শন—এইবোৰেই ইয়াত কথিত যোগসিদ্ধি।

Verse 22

दूरश्रवण विज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् । सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते

সতত অভ্যাস-যোগে দূৰশ্ৰৱণ, সূক্ষ্ম বিজ্ঞান, অদৃশ্যতা, বহু ৰূপ ধাৰণ আৰু আকাশগমনৰ সিদ্ধি জন্মে।

Verse 23

श्रुताध्ययनसंपन्ना नानाशास्त्रविशारदाः । ज्ञानिनोऽपि विमुह्यंते पूर्वकर्मवशानुगाः

শ্ৰৱণ-অধ্যয়নত সম্পন্ন, নানা শাস্ত্ৰত পাৰদৰ্শী জ্ঞানীসকলেও—পূৰ্বকৰ্মৰ বশত চলি—মোহগ্ৰস্ত হয়।

Verse 24

पश्यंतोऽपि न पश्यंति शृण्वाना बधिरा यथा । यथांधा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः

চকু থাকিলেও সিহঁতে সঁচাকৈ নেদেখে; শুনিলেও বধিৰৰ দৰে। জগতত অন্ধ মানুহৰ ন্যায় পাপ-মোহে বিভ্ৰান্ত মূঢ় জন; সিহঁতে পতিক নাজানে, পাশ-চ্ছেদ পথো নাজানে।

Verse 25

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यते प्रायणायः

মই সেই মহান পৰম পুৰুষক জানো—সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, অজ্ঞান-তমসৰ ওপাৰে। তেওঁকেই জানিলে মৃত্যু অতিক্ৰম হয়; মুক্তিৰ বাবে আন কোনো পথ নাই।

Verse 26

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः । कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते

তেজস্‌-সম্পৰ্কীয় এই উত্তম বিধি মই তোমাক সম্যকভাৱে ক’লোঁ। যেনেকৈ যোগীয়ে কালক জয় কৰি অমৰত্বৰ অৱস্থা লাভ কৰে।

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनशिवप्राप्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ—উমাসংহিতাত ‘কালক বঞ্চনা কৰি শিৱপ্ৰাপ্তিৰ বৰ্ণনা’ নামৰ সপ্তবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 28

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा । सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः

হে দেৱী, চতুৰ্থ অৱস্থা যোগী আৰু ধ্যানীসকলৰ। নিয়ত মনৰ যোগী সুখাসনত নিজৰ সাধনাস্থানত যথাযথভাৱে বহে।

Verse 29

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसंपुटम् । चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैश्शनैः

সেই যোগীয়ে দেহ উঁচু আৰু স্থিৰ ৰাখি দুয়ো হাত জোৰ কৰি খোপা-খোপা গহ্বৰ বানায়। তাৰপাছত ঠোঁট চঞ্চুৰ দৰে কৰি ধীৰে ধীৰে প্ৰাণবায়ু পান কৰে।

Verse 31

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् । दिव्यकायो महातेजाः पिपासा क्षुद्विवर्जितः

এইদৰে প্ৰতিদিন পান কৰিলে যোগী মৃত্যু-বশত নপৰে। সি দিব্য দেহ আৰু মহাতেজ লাভ কৰে, আৰু তৃষ্ণা-ক্ষুধাৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 32

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णस्सुश्रुतिस्तु दूरात् । आकुंचिताकुंडलिकृष्णकेशो गंधर्वविद्याधरतुल्यवर्णः

বলে সেয়ে নাগৰ ন্যায়, বেগে তুৰগৰ ন্যায়, দৃষ্টিতে সুপৰ্ণ (গৰুড়)-সম, আৰু শ্রৱণে দূৰৰ পৰাও শুনিব পৰা আছিল। তাৰ কৃষ্ণকেশ কুঞ্চিত আৰু কুণ্ডলিত, আৰু তাৰ বৰ্ণ গন্ধৰ্ব-বিদ্যাধৰসদৃশ আছিল।

Verse 33

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् । एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितस्सदैव

এনেকুৱা নৰে দেৱবছৰৰ এশ বছৰ জীয়াই থাকে আৰু উৎকৃষ্ট মেধাৰ দ্বাৰা বাক্পতি (বাণীৰ অধিপতি) সমতা লাভ কৰে। এইদৰে আচৰণ কৰি সেয়ে ইচ্ছামতে আকাশত বিচৰণৰ শক্তি পায়, মনমতে ঘূৰে আৰু সদায় আনন্দিত থাকে।

Verse 34

पुनरन्यत्प्रवक्ष्णमि विधानं यत्सुरैरपि । गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने

মই পুনৰ এটা পৱিত্ৰ বিধান ক’ম, যাক দেৱতাসকলেও মহা যত্নে গোপন কৰি ৰাখে। হে সুন্দৰ-মুখিনী, মনোযোগেৰে শুনা।

Verse 35

समाकुंच्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति । किंचित्कालांतरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लंबिकाम्

জিভাখন সঙ্কুচিত কৰি তালুৰ ফালে বাৰে বাৰে অভ্যাস কৰিলে যোগী অলপ সময়ৰ পাছতে ক্ৰমে লম্বিকা (উভুলা)ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰে।

Verse 36

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् । पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति

তাৰ পাছত স্পৰ্শ হ’লে শীতল সুধা (অমৃত) প্ৰস্ৰৱিত হয়। সেই সুধা সদায় পান কৰি যোগী নিশ্চয়েই অমৰত্ব লাভ কৰে।

Verse 37

रेफाग्रं लंबकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दोस्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानंदकारी । सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लावितांगं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः

‘ৰেফ’ৰ অগ্ৰত আৰু লম্বক বিন্দুৰ অগ্ৰত, কৰতল স্থাপন কৰি শুভ্ৰ পদ্মৰ বিন্দুৰ পৰা অমৃত আকর্ষণ কৰা হয়; সেই সুধা পৰপদত পতিত হৈ দেবতাসকলক আনন্দ দিয়ে। ই সংসাৰ-তাৰক সাৰ, সঞ্চিত কলুষ হৰণকাৰী, কালক জয় কৰি পাৰ কৰোৱা। যাৰ দ্বাৰা এই দেহ প্লাবিত হয়, সি যেন মৃত্যুৰ অধীন নহয়—ক্ষুধা-পিপাসাহীন।

Verse 38

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय । स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

হে গিৰিধৰ-কন্যা! এই চাৰিটা আধাৰত যুক্ত যোগীসকলে ধৰাক ধৰি ৰাখিলে, ধৈৰ্যৰ বলত পৃথিৱীয়ে নিত্য সমগ্ৰ জগত ধাৰণ কৰে—প্ৰাণীৰ সুখপ্ৰাপ্তিৰ বাবে। যেনেকৈ স্বপ্নতো দেহধাৰী সকলো কল্পনা কৰি অনুভৱ কৰে আৰু দুখকো সত্য বুলি মানে, তেনেকৈ স্বৰ্গতো পৃথিৱী-স্বভাৱৰ শক্তিৰে সেই একে ধাৰা প্ৰকাশ পায়। সেয়ে এই চাৰিৰ বাহিৰে আন একো সত্যতে পৰ্যাপ্ত নহয়।

Verse 39

तस्मान्मंत्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण । भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्

সেয়ে মন্ত্ৰ, তপ, ব্ৰত-নিয়ম, ঔষধ-সহায় আৰু যোগসাধনা—নয়-ৱিনয়যুক্ত, ধৰ্মজ্ঞানী মানুহে ক্ৰমে ক্ৰমে অনুশীলন কৰিলে—ধাত্রীশক্তি সম্যকভাৱে অনুকূল হয়। সকলো ভূতৰ আদিদেৱ শিৱ চঞ্চল নহয়; তেওঁ এই চাৰিবিধ উপায়ে সংযুক্ত ৰূপেই উপাস্য। অতএব পৰম্পৰাগত উপদেশ অনুসাৰে ‘ছায়িকা’ নামৰ, ‘শিৱ’ বুলি খ্যাত সেই বিধি মই এতিয়া ক’ম।