Kālajñāna (Knowledge of Time) and Mṛtyu-cihna (Signs of Death): Śiva’s Instruction to Umā
এই অধ্যায়টো সংলাপৰ ভিতৰত সংলাপৰ ৰূপত গঠিত। স্ত্ৰীস্বভাৱৰ কথা শুনি ব্যাসে সনৎকুমাৰক কালজ্ঞানৰ উপদেশ বিচাৰে; সনৎকুমাৰে তেতিয়া পাৰ্বতী আৰু পৰমেশ্বৰৰ পূৰ্বৰ কথোপকথন বৰ্ণনা কৰে। পাৰ্বতীয়ে কয় যে শিৱাৰ্চনা-বিধি আৰু মন্ত্ৰসমূহ বুজিছে, কিন্তু কালচক্ৰত আয়ু কেনেকৈ মাপা হয় আৰু মৃত্যুৰ ওচৰলৈ অহাৰ লক্ষণ (মৃত্যুচিহ্ন) কি—এই সন্দেহ আছে। শিৱে ‘পৰম শাস্ত্ৰ’ দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দি দিন, পক্ষ, মাস, ঋতু, অয়ন, বছৰ আদি কালমান আৰু স্থূল-সূক্ষ্ম, অন্তৰংগ-বাহ্য লক্ষণৰ ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত দেহগত আগজাননী—হঠাৎ ফেঁকুৱা পৰি যোৱা, ওপৰফালে বৰ্ণবিকাৰ, ইন্দ্ৰিয়/অঙ্গৰ স্থবিৰতা—আদি নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা (যেনে ছয় মাহ) সহ মৃত্যুসূচক বুলি কোৱা হয়। এই শিক্ষা নিয়তিবাদ নহয়; অনিত্যতাৰ বোধ, লোকোপকাৰ আৰু বৈৰাগ্য জগাই সাধনা অধিক তীব্ৰ কৰিবলৈহে কাললক্ষণজ্ঞান দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने । स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे
ব্যাসে ক’লে—হে সৰ্বজ্ঞ সনৎকুমাৰ, হে মুনি, আপোনাৰ পৰা মই আনন্দেৰে নাৰীৰ স্বভাৱ শুনিলোঁ। এতিয়া অনুগ্ৰহ কৰি মোক কাল-জ্ঞান কওক।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् । श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—এই একে বিষয় আগতে পাৰ্বতীয়ে পৰমেশ্বৰক সুধিছিল। নানা দিৱ্য কাহিনী শুনি তেওঁ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু গভীৰ প্ৰণাম কৰি (পুনৰ সুধিলে)।
Verse 3
पार्वत्युवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् । यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि
পাৰ্বতীয়ে ক’লে—হে ভগৱান, আপোনাৰ প্ৰসাদে মই সমগ্ৰ উপদেশ জানিলোঁ। এতিয়া, হে দেৱ, কওক—কোন কোন মন্ত্ৰে আৰু কোন বিধি অনুসাৰে আপোনাৰ অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 4
अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो । मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः
হে প্ৰভু, কালচক্ৰ সম্পৰ্কে এতিয়াও মোৰ এটা সন্দেহ আছে। হে দেৱ, যিদৰে মৃত্যুৰ লক্ষণ থাকে, তেনেদৰে মানুহৰ নিৰ্ধাৰিত আয়ুৰ মাপ বা নিশ্চিত চিন কি?
Verse 5
तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा । इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः
“তেন্তে কওক, হে নাথ—যদি মই সঁচাকৈ আপোনাৰ প্ৰিয়া হওঁ।” এইদৰে দেৱীয়ে সুধিলে মহেশ্বৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 6
ईश्वर उवाच । सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये । येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते
ঈশ্বৰে ক’লে—প্ৰিয়ে, মই তোমাক সত্যই ক’ম; এইটো সৰ্বোত্তম শাস্ত্ৰোপদেশ। হে দেৱেশী, এই শাস্ত্ৰৰ দ্বাৰা মানুহে কালতত্ত্ব বুজি জাগ্ৰত হয়।
Verse 7
अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ । स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा
দিন, পক্ষ, মাহ, ঋতু, অয়ন-গতি আৰু বছৰ—এই ৰূপে কাল জনা যায়; আৰু তাৰ স্থূল-সূক্ষ্ম, বাহ্য-অন্তৰ্গত লক্ষণৰ দ্বাৰাও তাক চিনিব পাৰি।
Verse 8
तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि । लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना
হে সুন্দৰী, এতিয়া মই সেই তত্ত্ব তোমাক স্পষ্টকৈ ক’ম; তত্ত্ববোধেৰে শুনা। হে উমা, এই সময়ত মই লোকহিত আৰু বৈৰাগ্য জাগৰণৰ বাবে কৈছোঁ।
Verse 9
अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
প্ৰিয়ে, যদি কাৰোবাৰ দেহ হঠাতে ফেঁকুৰা-পাণ্ডুৰ হৈ পৰে আৰু অস্বাভাৱিক ঊৰ্ধ্বমুখী বৰ্ণবিকাৰ চাৰিওফালে বিয়পি পৰে, তেন্তে ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু সন্নিকট বুলি জানিব লাগে।
Verse 10
मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
প্ৰিয়ে, যেতিয়া মুখ, কাণ, চকু আৰু জিভাত স্তম্ভতা বা কাৰ্যক্ষমতা লোপ পায়, তেতিয়া ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু সন্নিকট বুলি জানিব লাগে।
Verse 11
रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः
হে ভদ্ৰ, যদি কাৰোবাৰ কাণত হঠাতে ৰৌৰৱ-সহ ভয়ংকৰ ধ্বনি শুনা যায়, তেন্তে কালৰ লক্ষণ জনা লোকসকলে ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু ঘটিব বুলি জানিব।
Verse 12
रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति । कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा
যেতিয়া সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নিৰ অশুভ সংযোগৰ বাবে আশা কৰা দীপ্তি দেখা নাযায় আৰু সকলো সম্পূৰ্ণ ক’লা যেন লাগে, তেতিয়া সেই অৱস্থাত জীৱনো মাত্ৰ ছয় মাহ বাকি বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
হে দেৱী, প্ৰিয়ে! যেতিয়া কাৰোবাৰ বাঁও হাত এক সপ্তাহ ধৰি নিৰন্তৰ কঁপে, তেতিয়া—হে প্ৰিয়ে—তাৰ জীৱন মাত্ৰ এক মাহহে অৱশিষ্ট থাকে; সন্দেহ নাই।
Verse 14
उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
যেতিয়া তাৰ অংগ-প্ৰত্যংগ ব্যাকুলতাত মেলি যায় আৰু তালু শুকাই যায়, তেতিয়া তাৰ জীৱন মাত্ৰ এক মাহহে অৱশিষ্ট থাকে; সন্দেহ নাই।
Verse 15
नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् । वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः
যাৰ নাক ত্ৰিদোষ-বিকাৰত স্ৰৱিত হয়, তাৰ অৱশিষ্ট জীৱন পাক্ষিক (পন্ধৰ দিন) মাত্ৰ বুলি কোৱা হয়। আৰু যদি মুখ আৰু কণ্ঠ শুকাই যায়, তেন্তে ছয় মাহৰ অন্তত আয়ু শেষ হয় বুলি বুজিব লাগে।
Verse 16
स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि । षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्
হে ভামিনী! যাৰ জিভা ডাঠ হয় আৰু দ্বিজসকল (বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ) শিথিল আৰু ক্ষীণ যেন লাগে, তাৰ ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু ঘটে; এই লক্ষণসমূহেৰে চিনিব লাগে।
Verse 17
अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि । न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च
হে বৰবৰ্ণিনী! দৰ্পণত পানী, তেল বা ঘৃত লাগি থাকিলে মানুহে নিজৰ প্ৰতিবিম্ব স্পষ্টকৈ নেদেখে; কেৱল বিকৃত আৰু ক্ষণস্থায়ী ৰূপহে দেখা যায়।
Verse 18
षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता । अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते
যি কালচক্ৰ জানে, সি বুজিব যে (ইয়াত কোৱা) আয়ু ছয় মাহ। আৰু হে দেৱেশী, আৰু শুনা—যাৰ দ্বাৰা মৃত্যুৰ সত্য স্পষ্টকৈ বোধ হয়।
Verse 19
शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् । अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति
যেতিয়া কোনোবাই নিজৰ ছাঁক শিৰোহীন দেখে, অথবা ছাঁহীন হৈ পৰে, তেতিয়া সি এক মাহো জীয়াই নাথাকে।
Verse 20
आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति । बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्
হে পাৰ্বতী, দেহগত মৃত্যুচিহ্নসমূহ মই আগতেই কৈছোঁ। এতিয়া, হে ভদ্ৰে, বাহ্য চিহ্নসমূহ কওঁ—এই লক্ষণসমূহ এতিয়াই শুনা।
Verse 21
रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् । दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते
হে দেবী, যেতিয়া চন্দ্ৰ বা সূৰ্যমণ্ডল ৰশ্মিহীন হৈ ফিকা ৰঙা আকাৰত দেখা যায়, সেয়া অমঙ্গল—অৰ্ধমাহৰ ভিতৰত বিপদ ঘটে।
Verse 22
अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् । अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति
যি অৰুন্ধতী নামৰ মহাদিব্য চিহ্ন দেখে—যি চন্দ্ৰলক্ষণবর্জিত আৰু য’ত তৰা দেখা নাযায়—সি আৰু এক মাহ জীয়াই থাকে।
Verse 23
दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् । उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्
অশুভভাৱে গ্ৰহ দেখা দিলে নিশ্চিতভাৱে ছয় মাহ দিশাভ্ৰম হয়। ধ্ৰুৱতৰা নাচাব, আৰু ৰৱিমণ্ডললৈও দৃষ্টি নকৰিব।
Verse 24
रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् । वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः
যদি ৰাতি ইন্দ্ৰধনু দেখা যায়, বা মধ্যাহ্নত উল্কাপাত দেখা যায়, আৰু গৃধ্ৰ-কাক ঘেৰ ধৰে, তেন্তে আয়ু ছয় মাহ—সন্দেহ নাই।
Verse 25
ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे । षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः
আকাশত ন ঋষিসকল দেখা যায়, ন স্বৰ্গৰ পথ। সেয়ে কালজ্ঞানী পুৰুষে বুজিব—আয়ু মাথোঁ ছয় মাহ।
Verse 26
अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च । दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्
যদি হঠাৎ সূৰ্য বা চন্দ্ৰ ৰাহুগ্ৰস্ত যেন দেখা যায়, আৰু দিশাচক্ৰ ভ্ৰান্তভাৱে ঘূৰি থকা যেন লাগে, তেন্তে সি স্পষ্টকৈ ছয় মাহৰ ভিতৰত মৰে।
Verse 27
नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् । मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः
যদি কোনো পুৰুষ হঠাতে নীলা মাখিৰে ঘেৰ খাই পৰে, তেন্তে পৰম সত্যত জানিবা—তেওঁৰ অৱশিষ্ট আয়ু মাত্ৰ এক মাহ।
Verse 28
गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति । शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः
যদি শগুণ, কাক বা কপৌত মূৰৰ ওপৰত ভৰি থৈ থিয় হয়, তেন্তে সেই প্ৰাণী সোনকালে মৰে—একমাহৰ ভিতৰতে, সন্দেহ নাই।
Verse 29
एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः । मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्
এইদৰে বাহ্যৰূপে থকা অৰিষ্ট-ভেদ, অৰ্থাৎ অশুভ নিমিত্তসমূহ, কোৱা হ’ল। মানুহৰ হিতাৰ্থে মই সেয়া সংক্ষিপ্তভাৱে কওঁ।
Verse 30
हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते । वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्
হে দেবী, যেনেকৈ দুয়োখন হাত চাই কাল জনা যায়, তেনেকৈ বাঁও আৰু সোঁৰ মাজত যি প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা যায়, তাকেই ‘প্ৰত্যক্ষ’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 31
एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि । शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः
এইদৰে, হে সুৰসুন্দৰী, যথাকাল দুয়োটা পক্ষ পাৰ হোৱাৰ পাছত সি শুচি হ’ল, ভালদৰে স্নান কৰিলে, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰিলে আৰু দেৱক স্মৰণ কৰি তাতেই নিবিষ্ট হৈ থাকিল।
Verse 32
हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् । गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्
দুধেৰে হাত ধুই, অলক্তক (লাক্ষাৰঙ) দি ঘঁহি মৰ্দন কৰিব; তাৰ পিছত সুগন্ধি আৰু পুষ্পেৰে হাত সজাই শুভ-অশুভ লক্ষণ পৰীক্ষা কৰিব।
Verse 33
कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये । पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि
হে প্ৰিয়ে, কনিষ্ঠা আঙুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠলৈকে, তিন-তিন পৰ্ব (গাঁঠ)ৰ ক্ৰমে—উভয় হাততে—গণনা কৰিব লাগে।
Verse 34
प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः । संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः
প্ৰতিপদাৰ পৰা তিথি বিন্যাস কৰি, প্ৰতিপদাৰ পৰাই আৰম্ভ কৰিব। হাত ‘সম্পুট’ মুদ্ৰাত ৰাখি, পূব দিশলৈ মুখ কৰি অৱস্থিত থাকিব।
Verse 35
स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् । निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः
নৱাক্ষৰ মন্ত্ৰটো মনতে নূৰ আঠ বাৰলৈকে স্মৰণ কৰিব। তাৰ পাছত দুয়োটা হাত প্ৰতিটো পৰ্বত (গাঁঠত) যত্নসহকাৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰিব।
Verse 36
तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा । तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये
সেই পৰ্বত (সন্ধিত) ভ্ৰমৰৰ দৰে এটা ৰেখা দেখা যায়। হে প্ৰিয়ে, সেই তিথিতেই মৃত্যুৰ সংকেত বুজিব লাগে—কৃষ্ণপক্ষ হওক বা শুক্লপক্ষ।
Verse 37
अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् । गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये
এতিয়া মই নাদৰ পৰা উৎপন্ন কাল-লক্ষণ সংক্ষেপে ক’ম। তাৰ গমন-আগমন জানি তাৰ পাছত কৰ্ম কৰিবা—হে প্ৰিয়ে, শুনা।
Verse 38
आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः । क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्
হে সুশ্ৰোণি! আত্মবিজ্ঞানৰ সত্য গতি যত্নসহকাৰে জানি, ক্ষণ, ত্ৰুটি, লৱ, নিমেষ আৰু কাষ্ঠা আদি কালমানো বুজিব লাগে।
Verse 39
मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् । अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च
(কালৰ গণনা) মুহূৰ্ত, অহোৰাত্ৰ, পক্ষ, মাস, ঋতু আৰু বছৰ; তদুপৰি অব্দ, যুগ, কল্প আৰু মহাকল্পো কোৱা হৈছে।
Verse 40
एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः । वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्
এইদৰে ক্ৰমে সদাশিৱে কালক আগুৱাই নিয়ে যায়; আৰু পথত বাম, দক্ষিণ আৰু মধ্য—এই ত্ৰিবিধ গতি স্মৃত।
Verse 41
दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि । वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव
পঞ্চম দিনৰ পৰা পঞ্চবিংশ দিনলৈ, সাধনাত বামাচাৰ-গতিত আগবাঢ়িলে যি নাদ উদয় হয়, সেয়াই তোমাৰ প্ৰগতিৰ প্ৰমাণ আৰু মাপ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 42
भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि । वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः
হে বৰবৰ্ণিনী, ভূত-ৰন্ধ্ৰে সূচিত দিশ, ধ্বজৰ চিহ্ন, আৰু বামমাৰ্গে গতি কৰোঁতে উঠা নাদ—এই সকলো কালের বিধান জনা লোকৰ বাবে প্ৰমাণ বুলি গণ্য।
Verse 43
ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि । प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः
হে ভামিনী, ঋতুৰ বিকাৰৰ পৰা উৎপন্ন গুণসমূহ তাতেই বিদ্যমান। দক্ষিণ দিশক প্ৰমাণ বুলি কোৱা হৈছে; প্ৰাণবিদ্যা জনা লোকসকলে ই বুজিব লাগে।
Verse 44
भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः । वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः
যেতিয়া ইড়া আদি নাড়ীত বোৱা প্ৰাণ ‘ভূত-সংখ্যা’ দেখুওৱা মাপলৈকে সীমিত থাকে, তেতিয়া নিঃসন্দেহে তাৰ জীৱন এক বছৰৰ ভিতৰতে শেষ হয়।
Verse 45
दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति । पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्
দশ প্ৰবাহৰ মাপে সি এক বছৰ জীয়াই থাকে; কিন্তু পঞ্চদশ প্ৰবাহৰ মাপে এক বছৰ যেন ইতিমধ্যে পাৰ হৈ যায়—আয়ুস ক্ষয় হয়।
Verse 46
विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा । पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका
বিশ দিনৰ প্ৰবাহ-মান অনুসাৰে তেতিয়া তাক ছয় মাহ বুলি গণনা কৰিব লাগে। বাম-নাড়িকা পঁচিশ দিনৰ পৰিমাণ বহন কৰে—এনে কোৱা হৈছে।
Verse 47
जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः । षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्
তেতিয়া যাৰ আয়ু প্ৰায় শেষ হৈছিল, তাৰ অৱশিষ্ট জীৱন তিন মাহ বুলি কোৱা হ’ল; আৰু মাহক ছাব্বিশ দিন ধৰি গণনা কৰিলে সেয়া দুমাহৰ সমান বুলি উদাহৃত হ’ল।
Verse 48
सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा । मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे
সাতাশ দিনৰ নিৰ্দিষ্ট সময়লৈকে তাক বহন কৰিলে সি অতিশয় ক্লান্ত হয়। বামগোচৰত (বাওঁ গতি) জীৱনকাল এক মাহ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 49
एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः । सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः
এই প্ৰমাণ বামবায়ুৰ মান অনুসাৰে জানিব লাগে। সব্য (সোঁ) আৰু অন্য (বাওঁ) পক্ষৰ দিনসমূহ ক্ৰমে চাৰি-চাৰি।
Verse 50
चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः । तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः
হে দেৱী, চাৰিটা স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত এই ষোলটা তত্ত্ব ঘোষণা কৰা হৈছে। এতিয়া মই সিহঁতৰ যথাৰ্থ প্ৰমাণ আৰু মান সত্যৰূপে ক’ম।
Verse 51
षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि । एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्
প্ৰথমৰ পৰা ছয় দিন বিধিমতে সংখ্যা-গণনা কৰি, এই সাধনা অন্তৰত স্থিত হ’লে ই বাম-ৰন্ধ্ৰত প্ৰকাশ পায়।
Verse 52
षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति । मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु
যেতিয়া ই ছয় দিনত দৃঢ়ভাবে ৰূঢ় হয়, তেতিয়া সি দুবছৰ জীয়াই থাকে। ইয়াক আঠ মাহ বুলি জানিবা, আৰু সিহঁতক আঠ দিন বুলিও বুজিবা।
Verse 53
प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः । सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः
সন্দেহ নকৰিবা—সপ্তদশ প্ৰাণ এক বছৰৰ সমান বুলি গণ্য। তদ্ৰূপ সন্দেহ নকৰিবা—সাত মাহ ছয় দিনৰ সমান হিচাপে ধৰা হয়।
Verse 54
अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति । चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः
‘অষ্টঘস্ৰ’ নামৰ বিভাজন অনুসাৰে সি নিশ্চয় দুবছৰ জীয়াই থাকে। জানিবা—চাৰি মাহ (প্ৰত্যেক) চব্বিশ দিনৰ সীমা বুলি গণ্য।
Verse 55
यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् । मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः
যেতিয়া প্ৰাণ নৱ দিন ধৰি ধাৰিত থাকে, তেতিয়া তাক ত্ৰিমাসৰ সমান বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়; আৰু যেতিয়া প্ৰাণ দুমাস ধৰি ধাৰিত থাকে, তেতিয়া তাক দ্বাদশ দিনৰ সমান বুলি ঘোষণা কৰা হয়।
Verse 56
पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् । अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते
পূৰ্বে কোৱা কাল-বিভাগসমূহ ইয়াতো সেই একে পূৰ্বক্ৰমে বুজিব লাগে; আৰু যি গণনা অৱান্তৰ (মধ্য/অধিক) দিনৰ দ্বাৰা হয়, সেয়া সেই একে মাহৰ অন্তৰ্গত বুলিয়েই কোৱা আৰু গণনা কৰা হয়।
Verse 57
एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि
এগাৰৰ প্ৰবাহ (ক্রম) দ্বাৰা সি এক বছৰ জীয়াই থাকে; আৰু (এই পৰিমাণ) নৱ মাহ আৰু তদ্ৰূপ অষ্ট দিন বুলিও কোৱা হৈছে।
Verse 58
द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्
দ্বাদশ প্ৰবাহে সি এক বছৰ জীয়াই থাকে। আৰু জানিবা, ইয়াক সাত মাহ বুলি গণে, আৰু গণনাত ইয়াক ছয় হাজাৰ একক বুলিও কোৱা হয়।
Verse 59
नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि । सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः
যেতিয়া নাড়ী-প্ৰৱাহ তেৰ দিনলৈকে বয়, তেতিয়া তাক তাৰ ‘সংৱৎসৰ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু তাৰ চাৰিমাস (চাতুৰ্মাস্য) এইদৰে প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 60
चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः । प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु
নিঃসন্দেহে কেৱল বিশ দিনৰ জীৱন শেষ থাকে; আৰু যেতিয়া প্ৰাণ-প্ৰৱাহ বাওঁ নাড়ীত বয়, তেতিয়া সি চৌদ্দ দিন (শেষ) সূচায়।
Verse 61
सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः । चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः
তেওঁৰ বাবে ‘সংৱৎসৰ’ কেৱল ছয় মাহৰ হয়; আৰু তেওঁৰ জীৱনকাল মাত্ৰ চব্বিশ দিন—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 62
पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः
পন্ধৰ প্ৰৱাহ-মান অনুসাৰে সি নৱ মাহ জীয়ে; আৰু অৱশিষ্ট কাল ঠিক চব্বিশ দিনেই—এয়া কাল-বিদসকলে কৈছে।
Verse 63
षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः
ষোড়শাহ প্ৰবাহ অনুসাৰে সি দহ মাহ জীয়াই থাকে; আৰু কালবেদীসকলে অতিৰিক্ত চব্বিশ দিনো কৈছে।
Verse 64
सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् । अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि
হে সাধকেশ্বৰী! সতৰ প্ৰৱাহে আয়ুষ্য নৱমাসলৈকে প্ৰবাহিত হয় বুলি ইয়াত কোৱা হৈছে; ইয়াতেই অষ্টাদশ দিনো ঘোষিত।
Verse 65
वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः । जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः
হে দেবী! যেতিয়া বামাচাৰ সাধনা কৰা হয়, তেতিয়া তাৰ নিৰ্দিষ্ট অৱধি অষ্টাদশ দিন বুলি কোৱা হৈছে। জীৱধাৰণকাল অষ্টমাস, আৰু ‘ঘস্ৰা’ দিন দ্বাদশ কীৰ্তিত।
Verse 66
चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय । प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः
হে দেবী! ইয়াত নিশ্চিতভাৱে ধাৰণ কৰা—চক্ৰ চতুৰ্বিংশ দিনৰ; আৰু প্ৰাণৱাহ বিবেচনা কৰিলে, হে দেবী, তাৰ অৱধি ত্ৰয়োবিংশ দিনলৈকে।
Verse 67
चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे । चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति
চাৰি মাস কোৱা হৈছে, তাৰ পিছত আৰু ছয় দিন। চতুৰ্বিংশ প্ৰৱাহৰ অবিৰত ধাৰাত সি আৰু তিন মাসো জীৱিত থাকে।
Verse 68
दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः । अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः
ইয়াত যথাক্ৰমে দিনৰ পৰিসৰো—দশ আৰু অষ্ট—যথাবিধি সংহৰিত (সংকুচিত) কৰা হয়। কিন্তু মধ্যৱৰ্তী দিনটো তোমাক কেৱল সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।
Verse 69
वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् । अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति
বামচাৰ বৰ্ণিত হ’ল। এতিয়া এই সময়তে দক্ষিণাচাৰ শুনা। ই আটাশৰ প্ৰবাহেৰে চলে আৰু তিথিৰ মান অনুসাৰে নিয়ন্ত্রিত থাকে।
Verse 70
प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते । त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते
নিৰন্তৰ প্ৰবাহে, সেই অৱস্থাত স্থিত থাকিলে, সি দহ দিনতে বিনষ্ট হয়; আৰু ত্ৰিশ হাজাৰৰ প্ৰবাহে সি পাঁচ দিনতে বিনষ্ট হয়।
Verse 71
एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् । दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः
হে দেৱী, যেতিয়া সি একত্ৰিশ (একক) ৰূপে নিৰবচ্ছিন্নভাৱে বয়, তেতিয়া তাৰ জীৱন মাত্ৰ তিন দিন—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 72
द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः । तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः
যেতিয়া ৰৱিয়ে বত্রিশ প্ৰাণৰ সংখ্যা বহন কৰে বুলি কোৱা হয়, তেতিয়া তাৰ জীৱন মাথোঁ দুদিন থাকে—সন্দেহ নাই।
Verse 73
दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते । एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले
সোঁফালৰ প্ৰবাহক ‘প্ৰাণ’ বুলি কোৱা হৈছে। এতিয়া মই তোমাক মধ্যস্থিত প্ৰবাহ কওঁ—মুখমণ্ডলত বায়ুৰ প্ৰবাহ একেটা ধাৰাতেই চলি থাকে।
Verse 74
धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति । चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्
দৌৰি যোৱা প্ৰবাহে টানি লৈ গ’লে সি মাত্ৰ এটা দিনহে জীয়াই থাকে। য’ত আয়ু ছিন্ন হয়, সেই অৱস্থাক পুৰাতন ঋষিসকলে ‘চক্ৰ’ত প্ৰৱেশ বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 75
एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः । लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
হে দেবী, আয়ুৰ অন্তলৈ লৈ যোৱা এই কালচক্ৰ মই তোমাক ক’লোঁ। লোককল্যাণৰ বাবেও মই এই কথা কৈছোঁ। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিব বিচাৰা?
Frequently Asked Questions
A theological instruction-scene: Pārvatī, after learning worship and mantras, requests clarification on the wheel of time (kālacakra) and the evidences of lifespan and death; Śiva responds by authorizing kālajñāna as a ‘supreme śāstra’ meant for human benefit and spiritual detachment.
The chapter treats the body and time as readable texts: ‘gross/subtle’ and ‘outer/inner’ signs become a semiotic system through which kāla is discerned, converting mortality-awareness into a disciplined contemplative tool that generates vairāgya and urgency for practice.
Rather than a distinct iconographic form, Śiva is highlighted functionally as Īśvara/Parameśvara—the sovereign knower and regulator of kāla—while Umā/Pārvatī appears as the paradigmatic inquirer whose questions elicit systematic doctrine for the welfare of beings.