Strī-svabhāva-kathanam: Nārada–Pañcacūḍā-saṃvāda (Discourse on Dispassion via the Nārada–Pañcacūḍā Dialogue)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে পঞ্চচূড়া-সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ নীতিমূলক সতৰ্কবাণীৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ বিচাৰে। সনৎকুমাৰে ‘স্ত্ৰীসকলৰ স্বভাৱ’ বিষয়ত এনে উপদেশ আৰম্ভ কৰে, যাৰ কেৱল শ্ৰৱণেই তীব্ৰ বৈৰাগ্য জাগে। তাৰ পিছত প্ৰাচীন ইতিবৃত্ত—লোকলোকান্তৰে ভ্ৰমণ কৰা দেবর্ষি নাৰদে অপ্সৰা পঞ্চচূড়াক লগ পাই নিজৰ সংশয় নিৱাৰণৰ বাবে প্ৰশ্ন কৰে। পঞ্চচূড়াই প্ৰথমে যোগ্যতা আৰু উদ্দেশ্য পৰীক্ষা কৰি উত্তৰ দিব বুলি কয়; নাৰদে স্পষ্ট কৰে যে তেওঁ কোনো অনুচিত উদ্দেশ্যে তাইক ব্যৱহাৰ নকৰে, কেৱল বিবেকৰ বাবে আচৰণগত প্ৰবণতাৰ জ্ঞান বিচাৰে। সনৎকুমাৰে বুজায় যে এই বাণী আসক্তি চিনাক্ত কৰা, মোক্ষাৰ্থীক ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ জালৰ পৰা সাৱধান কৰা, আৰু কামৰ পৰা মুক্তিৰ দিশে মন ঘূৰাবলৈ ‘অপ্ৰমাদ’ তথা সজাগতা অনিবার্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । कुत्सितं योषिदर्थं यत्संप्रोक्तं पंचचूडया । तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने
ব্যাসে ক’লে—হে মুনি, আপুনি যদি মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন, তেন্তে নাৰীৰ সৈতে জড়িত সেই নিন্দনীয় বিষয়ত পঞ্চচূড়াই যি কৈছিল, সেয়া সংক্ষেপে মোক কওক।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् । यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে বিপ্ৰ, নাৰীৰ স্বভাৱ যিদৰে আছে, তেনেদৰেই মই ক’ম; শুনা। ইয়াক কেৱল শুনিলেই উত্তম বৈৰাগ্য জন্মে।
Verse 3
स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने । तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः
হে মুনি, নাৰীসকল সদা চঞ্চলচিত্ত হোৱাৰ বাবে বহু দোষৰ মূল বুলি কোৱা হয়; সেয়ে মোক্ষকামনা কৰা সজাগসকলৰ উচিত তেওঁলোকৰ প্ৰতি আসক্ত নহোৱা।
Verse 4
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पंचचूडया
ইয়াতো মই এক প্ৰাচীন ইতিহাসৰ দৃষ্টান্ত দিওঁ—নাৰদ আৰু গণিকা পঞ্চচূড়াৰ সংবাদ।
Verse 5
लोकान्परिचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा । ददर्शाप्सरसं बालां पंचचूडामनुत्तमाम्
এবাৰ ধীমন্ত দেৱৰ্ষি নাৰদ লোকসমূহত বিচৰণ কৰি থাকোঁতে পঞ্চচূড়া নাম্নী অনুত্তমা কিশোৰী অপ্সৰাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 6
पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः । संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे
মুনিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদে সেই সুন্দৰ ভ্ৰূবিশিষ্ট অপ্সৰাক সুধিলে—“মোৰ হৃদয়ত এটা সংশয় জাগিছে; হে সুমধ্যমে, তাৰ সত্য মোক কোৱা।”
Verse 7
एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा । विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्
এনেদৰে কোৱা হ’লে সেই শ্ৰেষ্ঠ অপ্সৰাই সেই বিপ্ৰক উত্তৰ দিলে—“বিষয়টো ক’বলগীয়া হ’লে মই ক’ম; যদি তুমি মোক সক্ষম বুলি মানা।”
Verse 8
नारद उवाच । न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे
নাৰদে ক’লে—“হে ভদ্ৰে, কোনো পৰিস্থিতিতেই মই তোমাক অনুচিত বিষয়ত নিয়োগ নকৰোঁ। হে সুমধ্যমে, মই স্ত্ৰীসকলৰ স্বভাব তোমাৰ পৰা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।”
Verse 9
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा । प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—সেই দেবর্ষিৰ বাক্য শুনি, শ্ৰেষ্ঠা অপ্সৰাই সেই মুনীশ্বৰ দেবর্ষি, মুনিসত্তমক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 10
पंचचूडोवाच । मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निंदितुं स्त्रिया । विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः
পঞ্চচূড়াই ক’লে—হে মুনি, শুনা; এগৰাকী নাৰীয়ে সতী নাৰীক নিন্দা কৰা উচিত নহয়। নাৰীৰ স্বভাৱ যেনেকুৱা, সেয়া তোমাৰ বিদিত।
Verse 11
न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् । इत्युक्त्वा साऽभवत्तूष्णीं पंचचूडाप्सरोवरा
অপ্সৰাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠা পঞ্চচূড়াই ক’লে—“হে দেবর্ষি, এনেকুৱা প্ৰশ্ন মোক জোৰ কৰি সুধা আপোনাৰ বাবে শোভন নহয়।” এইদৰে কৈ সি নীৰৱ হ’ল।
Verse 12
अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् । प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया
তাৰ পাছত দেবর্ষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠজনে সেই উত্তম বাক্য শুনি, লোকসমূহৰ হিত কামনাৰে, তাক পুনৰ উত্তৰ দিলে।
Verse 13
नारद उवाच । मृषावादे भवेद्दोषस्सत्ये दोषो न विद्यते । इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे
নাৰদে ক’লে—“মিছা কথা ক’লে নিশ্চয় দোষ হয়; সত্য ক’লে দোষ নাথাকে। সেয়ে এই কথা ভালদৰে জানি সত্যই কোৱা, হে সুমধ্যমে।”
Verse 14
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी । स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे
সনৎকুমাৰ ক’লে—এনেদৰে কোৱা হ’লে তাই দৃঢ়সংকল্প, তৎপৰ আৰু মধুৰ হাঁহিযুক্তা হৈ, নাৰীৰ আচৰণত শাশ্বত আৰু সত্য বুলি গণ্য দোষসমূহ ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 15
पञ्चचूडोवाच । कुलीना नाथवंत्यश्च रूपवंत्यश्च योषितः । मर्यादासु न तिष्ठंति स दोषः स्त्रीषु नारद
পঞ্চচূড় ক’লে—হে নাৰদ! কুলীনা, স্বামী-আশ্ৰিতা আৰু ৰূপৱতী নাৰীসকলেও বহু সময় মৰ্যাদাৰ সীমাত স্থিৰ নাথাকে; এই দোষ নাৰীৰ মাজত দেখা যায়।
Verse 16
न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि । स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह
নিশ্চয় (অসংযত আসক্তিৰ অৰ্থত) নাৰীৰ চেয়ে অধিক অধঃপতনকাৰী একো নাই; নাৰীকে পাপৰ মূল বুলি কোৱা হয়—এই কথা তুমিও জানো।
Verse 17
समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् । यतीनन्तरमासाद्य नालं नार्य्यः प्रतीक्षितुम्
ইচ্ছিত গুণৰ অনুৰূপ যোগ্য আৰু মান্য পুৰুষসকলক জানি, পাছত যতি-সন্ন্যাসীসকল অনুপলব্ধ বা বিলম্বিত হোৱাত, সেই নাৰীসকলে আৰু অপেক্ষা কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 18
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे
হে প্ৰভু, আমাৰ—স্ত্ৰীসকলৰ—বাবে এইটো নিঃসন্দেহে অধৰ্মৰ পথ হয়; কিয়নো আমি লাজ ত্যাগ কৰি পাপাচাৰী পুৰুষৰ সঙ্গ লওঁ।
Verse 19
स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति । ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छति योषितः
যি পুৰুষে নাৰীক অনুৰোধ কৰে, ওচৰলৈ যায় আৰু অলপো সেৱা কৰে—সেই পুৰুষকেই নাৰী আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 20
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
মানুহৰ উপদ্ৰৱ আৰু স্বামীৰ স্বজনৰ ভয়ৰ কাৰণে, স্বভাৱতে অমৰ্যাদা নাৰীসকলেও স্বামীৰ আশ্ৰয়ত থাকিলে মৰ্যাদাৰ ভিতৰত থাকে।
Verse 21
नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः । सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुंजते
তেওঁলোকৰ মাজত কোনো পুৰুষক অযোগ্য বুলি গণ্য কৰা নহয়, আৰু বয়সৰো কোনো স্থিৰ নিয়ম নাই। সুন্দৰ হওক বা কুৰূপ, তেওঁলোকে ভোগৰ বাবে পুৰুষ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 22
न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धास्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
স্ত্ৰীয়ে ভয়ৰ বাবে নহয়, কটু গালি-ধমকিৰ বাবে নহয়, কোনোভাবেই ধনৰ হেতু নহয়; আৰু কেৱল জ্ঞাতি-কুলৰ সম্পৰ্কৰ বাবেও নহয়—স্বামীৰ ওচৰত স্থিৰ থাকে।
Verse 23
यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् । नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः
যৌৱনত থকা, মনোহৰ অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰে সজ্জিত আৰু স্বেচ্ছামতে চলা নাৰীক দেখি সৎকুলৰ নাৰীসকলেও তেনে হ’বলৈ আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां स्त्रीस्वभाववर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাত ‘স্ত্ৰীস্বভাববৰ্ণন’ নামৰ চতুৰ্বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 25
पंगुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः । स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने
হে দেৱর্ষি, খোঁৰাসকলৰ মাজতো আৰু আন নিন্দিত পুৰুষসকলৰ মাজতো—হে মহামুনি, লোকসমূহত স্ত্ৰীৰ বাবে সঁচাকৈ অগম্য কোনো নাই।
Verse 26
यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन्कथंचिन्नोपपद्यते । अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु
হে ব্ৰাহ্মণ, যেতিয়া পুৰুষসকলৰ যথাযথ গতি আৰু পৰম লক্ষ্য কোনোভাৱেই স্থাপিত নহয়, তেতিয়া সিহঁতে অস্থিৰ হৈ পৰস্পৰৰ ফালে ধাৱিত হয় আৰু নিজৰ যথোচিত আশ্ৰয়—স্বামী/প্ৰভু—ত নিষ্ঠাৰে স্থিৰ নাথাকে।
Verse 27
अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः
পুৰুষ নাপাই, নিজৰ পৰিজনৰ ভয়ত, আৰু হত্যা বা বন্ধনৰ আশংকাত সেই নাৰীসকল সম্পূৰ্ণ আশাভঙ্গ হৈ নিৰাশ হৈ পৰিল।
Verse 28
चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भवतस्तथा । प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्
মন স্বভাৱতে চঞ্চল, তাৰ প্ৰবৃত্তি বিপথগামী আৰু তাক দমন কৰা কঠিন; তেনেদৰে এই জগতত ৰতি-আসক্তিয়ে আচ্ছন্ন কৰিলে প্ৰাজ্ঞ পুৰুষো নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো দুষ্কৰ হয়।
Verse 29
नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि । नान्तकस्सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
কাঠে অগ্নি কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়, নদীৰে মহাসাগৰ কেতিয়াও পূৰ্ণ নহয়; অন্তক সৰ্বভূত গ্ৰাস কৰিও তৃপ্ত নহয়—তেনেদৰে পুৰুষৰ বাবে বামলোচনা নাৰীৰ মোহ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নিঃশেষ নহয়। সেয়ে তৃষ্ণাৰ অনুসৰণে তা বাঢ়ে; সংযমে সন্তোষ জন্মে, আৰু মনক মোক্ষদাতা শিৱত নিবিষ্ট কৰা উচিত।
Verse 30
इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः
হে দেবর্ষি, সকলো নাৰীৰ আন এটা গোপন কথা—পুৰুষক দেখামাত্ৰে নাৰীৰ যোনি তৎক্ষণাৎ সিক্ত হয়।
Verse 31
सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् । योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्
ভালদৰে স্নান কৰা, সুগন্ধি আৰু মলমুক্ত পুৰুষক দেখি নাৰীৰ যোনি তেনেকৈ সিক্ত হয়, যেন চামৰাৰ পাত্ৰৰ পৰা পানী চুঁই পৰে।
Verse 32
कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसांत्वयोः । रक्षितारं न मृष्यंति भर्तारं परमं स्त्रियः
নাৰীসকলে কেৱল দেহ-পোষণ দাতা আৰু কথাৰে সান্ত্বনা দানকাৰীক স্বামী ৰূপে সহ্য নকৰে; সত্য ৰক্ষককেই পৰম ভৰ্তা মানে।
Verse 33
न कामभोगात्परमान्नालंकारार्थसंचयात् । तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्
তেওঁলোকে কামভোগত পৰম হিত নেদেখে, অলংকাৰ আৰু ধন-সঞ্চয়তো নহয়; ৰতিৰ অনুসৰণ আৰু অধিগ্ৰহণতেই কল্যাণ বুলি মানে।
Verse 34
अन्तकश्शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् । क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः
অন্তক, যম, মৃত্যু; পাতাল; বডবামুখ অগ্নি; ক্ষুৰধাৰা; বিষ; সাপ; আৰু অগ্নি—এফালে এই সকলো ভয়; আনফালে নাৰী (মন মোহাই বাঁধি পেলোৱাৰ শক্তিত তুল্য বুলি কোৱা হয়)।
Verse 35
यतश्च भूतानि महांति पंच यतश्च लोको विहितो विधात्रा । यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद
যাৰ পৰা পঞ্চ মহাভূত উৎপন্ন হয়, যাৰ বিধানে বিধাতাই এই জগত স্থাপন কৰিলে, আৰু যাৰ পৰা পুৰুষ আৰু নাৰী সৃষ্ট—তথাপি, হে নাৰদ, দোষ সদায় নাৰীৰ ওপৰতে আৰোপ কৰা হয়।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः । तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोभूद्धि तासु च
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে তাইৰ বাক্য শুনি নাৰদৰ মন সন্তুষ্ট হ’ল। তাক সত্য বুলি মানি, সি তেতিয়া সেই (আসক্তি/বিষয়) সম্বন্ধেও নিশ্চয় বৈৰাগী হ’ল।
Verse 37
इत्युक्तः स्त्री स्वभावस्ते पंचचूडोक्त आदरात् । वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि
এইদৰে আদৰসহ পঞ্চচূড়াই তোমাক নাৰীৰ স্বভাৱ বুজাই দিলে। হে ব্যাস, বৈৰাগ্যৰ কাৰণো কোৱা হ’ল—এতিয়া আৰু কি শুনিব খোজা?
Frequently Asked Questions
A framed exemplum is presented: Sanatkumāra recounts how Nārada questions the apsaras Pañcacūḍā, and her ensuing discourse is positioned as a rhetorical instrument to provoke vairāgya and warn liberation-seekers against attachment to sense-objects.
The “apsaras” functions symbolically as viṣaya (sense-allurement) and the dialogue as a diagnostic method: the text converts social/erotic imagery into a contemplative trigger for dispassion, teaching that mokṣa requires unwavering vigilance and the reorientation of attention away from kāma toward liberation.
No specific śiva-svarūpa or gaurī-svarūpa is foregrounded in the sampled passage; the chapter’s Śaiva contribution is primarily soteriological (vairāgya and restraint) rather than iconographic, functioning as preparatory instruction supportive of Śiva-centered practice.