Dehāśucitā-vicāraḥ (Inquiry into the Impurity of the Body)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने । महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्

সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মহাবুদ্ধি ব্যাস, হে মুনে, শুনা। মই দেহৰ অশুচিতা আৰু স্বভাৱৰ মহান মহত্ত্ব সংক্ষেপে ক’ম।

Verse 2

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः

দেহ শুক্ৰ আৰু শোণিতৰ সংযোগৰ পৰা জন্মে আৰু সদায় বিষ্ঠা-মূত্ৰে পৰিপূৰ্ণ থাকে; সেয়ে ইয়াক অশুচি বুলি সোঁৱৰা হয়। শৈৱ জ্ঞানদৃষ্টিত এই বোধে বৈৰাগ্য জগায়, নশ্বৰ দেহাসক্তি আঁতৰাই সাধকক মোক্ষদাতা শুদ্ধ পতি ভগৱান শিৱলৈ ঘূৰাই নিয়ে।

Verse 3

यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः । शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः

যেনেকৈ বাহিৰে শুচি দেখা ঘটা ভিতৰে বিষ্ঠাৰে পূৰ্ণ হ’লে শুচি নহয়, তেনেকৈ বাৰে বাৰে শোধন কৰিবলগীয়া এই দেহ স্বভাৱতঃ অশুচি।

Verse 4

संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा । अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः

অতি পবিত্ৰকাৰী বস্তু—যেনে পঞ্চগব্য আৰু হৱনৰ পবিত্ৰ আহুতি—ৰ সংস্পৰ্শত অশুচিতা ক্ষণতে দূৰ হয়; তেন্তে তাৰ পিছত আৰু কোন অশুচিতা থাকিব?

Verse 5

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः

মনোহৰ অন্ন-পান আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যো তাক স্পৰ্শ কৰামাত্ৰেই শীঘ্ৰে অশুচি হৈ পৰে। তেন্তে সি অশুচি বুলিবলৈ আৰু কি প্ৰমাণ লাগে?

Verse 6

हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने । स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः

হে জনসকল, তোমালোকে কিয় নেদেখা—দিনে দিনে দেহৰ পৰা কি ওলাই যায়? নিজৰ দেহৰ পৰাই মলিনতা আৰু দুৰ্গন্ধ সদায় ওলাই থাকে; তেন্তে তাৰ আধাৰ এই দেহ কেনেকৈ শুচি?

Verse 7

देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति

দেহ পঞ্চগব্য আৰু কুশজলৰে শোধন কৰিলেও সি প্ৰকৃত নিৰ্মলতা নাপায়—যেনেকৈ অঙ্গাৰ ঘঁহিলেও দাগহীন নহয়।

Verse 8

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्

যি দেহৰ স্ৰোত পৰ্বতৰ ঝৰ্ণাৰ দৰে সদায় অবিৰত বয়—কফ, মূত্ৰ, বিষ্ঠা আদি ৰূপে—সেই দেহ কেনেকৈ শুদ্ধ হ’ব?

Verse 9

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

এই শৰীৰ সকলো অশুচিৰ ভঁৰাল; ইয়াত সঁচাকৈ শুচি একো ঠাই নাই—যেন মল-মূত্ৰে ভৰা চামৰাৰ থলি।

Verse 10

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः

দেহৰ স্ৰোত-ৰন্ধ্ৰ সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত হাত মাটি আৰু পানীৰে ধুব পাৰি; তথাপি অশুচি পাত্ৰ স্পৰ্শ কৰিলে কলুষতা হাতে নলাগে নে?

Verse 11

कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्

সুগন্ধি, ধূপ আদি দি যিমানেই যত্নে সজোৱা হওক, দেহে নিজৰ স্বভাৱ নাছাৰে—যেন দবাই সোজা কৰা কুকুৰৰ লেজ স্থিৰ নাথাকে।

Verse 12

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः । संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला

যেনেকৈ স্বভাৱতে ক’লা বস্তু কোনো উপায়ে বগা নহয়; তেনেকৈ স্বভাৱতে অশুদ্ধ মূৰ্তি বাৰে বাৰে শোধন কৰিলেও সঁচাকৈ নির্মল নহয়।

Verse 13

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् । न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्

নিজৰ দুৰ্গন্ধ শুঁকিলেও, নিজৰ মল-ময়লা দেখিলেও—যি নাকক পীড়া দিয়ে—এই জগত বৈৰাগ্য নধৰে; দেহ-মোহৰ বন্ধন এনেকুৱাই।

Verse 14

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् । शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते

আহা, মোহৰ কিমান মাহাত্ম্য! তাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ জগত আচ্ছন্ন। নিজৰ দোষ সোনকালে দেখিলেও দেহৰ প্ৰতি তৎক্ষণাৎ বৈৰাগ্য নহয়।

Verse 15

स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः । विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते

যি মানুহে নিজৰ দেহৰ দুৰ্গন্ধ আৰু অশুচিতা দেখিও বৈৰাগ্য নাপায়, তাক উপদেশেৰে আৰু কোন বৈৰাগ্যৰ কাৰণ শিকাব পাৰি?

Verse 16

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् । तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्

এই জগতত সকলোৰে বাবে দেহেই সঁচাকৈ অশুচি; দেহৰ মলিন অংগ আৰু স্ৰাৱৰ স্পৰ্শে শুচিও অশুচি হয়।

Verse 17

गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति

দেহৰ শৌচ বুলিলে সেই শুদ্ধিকৰণক বুজায়, যিয়ে দুৰ্গন্ধ আৰু মলিন লেপ আঁতৰায়। এই দুয়োটা আঁতৰি গ’লে শুদ্ধি জন্মে; আৰু শুদ্ধৰ স্পৰ্শে সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধতা লাভ হয়।

Verse 18

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

যদি কোনোবাই সমগ্ৰ গঙ্গাজলে স্নান কৰে আৰু পৰ্বতসম মাটিৰ ঢেঁকুৰে দেহ লেপন কৰে, আৰু মৃত্যুপৰ্যন্ত বাহ্য শৌচ আচৰে—তথাপি যাৰ ভাব দুষিত, সি শুদ্ধ নহয়।

Verse 19

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

তীৰ্থস্নান বা তপস্যাৰে দুষ্টাত্মা কেতিয়াও শুদ্ধ নহয়। তীৰ্থত কুকুৰৰ ছাল ধুলে সি কি শুদ্ধি লাভ কৰে?

Verse 20

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

যাৰ অন্তৰ্ভাৱ দুষিত, সি পবিত্ৰ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলেও ন স্বৰ্গ পায় ন মোক্ষ; কেৱল পৰম দহন—দেহৰ বিনাশ—হয়।

Verse 21

सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः । आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः

আমি কওঁ: যাৰ ভাব দুষিত, সি শুদ্ধ নহয়—সি সমগ্ৰ গঙ্গাজলে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰক, পবিত্ৰ পৰ্বতৰ শুদ্ধ মাটিও ব্যৱহাৰ কৰক, আৰু জন্মৰ পৰা স্নানপৰায়ণ থাকিলেও।

Verse 22

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् । प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत

ঘিউ আৰু তেলেৰে সিক্ত কৰি, সোঁফালে ঘূৰি উঠা শুভ শিখাযুক্ত মহা অগ্নি জ্বলাই তাত প্ৰৱেশ কৰি দগ্ধ হ’লেও—যদি অন্তৰ্ভাৱ দুষ্ট হয়, তেন্তে ন ধৰ্ম পায়, ন কোনো আধ্যাত্মিক ফল।

Verse 23

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां संसारचिकित्सायां देहा शुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাৰ ‘সংসাৰ-চিকিৎসা’ প্ৰকৰণত ‘দেহৰ শুচিতা-অশুচিতা আৰু বাল্যাদি অৱস্থাজনিত দুঃখৰ বৰ্ণনা’ নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 24

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु । अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा

ভাবশুদ্ধিয়েই পৰম শৌচ; সকলো কৰ্মত সেয়াই প্ৰকৃত প্ৰমাণ। নতুবা ভাবদোষে কোনোবাই প্ৰিয়াক কন্যা বুলি, বা কন্যাক প্ৰিয়া বুলি ভাবি আলিঙ্গন কৰি পেলাব পাৰে।

Verse 25

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु । अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्

বস্তু স্বৰূপে অভিন্ন হ’লেও মনৰ বৃত্তি ভিন্ন হয়। সেয়ে নাৰী পুত্ৰক একধৰণে, আৰু স্বামীক আনধৰণে চিন্তা কৰে।

Verse 26

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः । परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्

এই ভাবৰ মহাভাগ্য সম্পূৰ্ণৰূপে চাওক; আলিঙ্গিত হলেও নাৰী হৃদয়ভাৱহীন পুৰুষক কামনা নকৰে—ইমানেই আৱশ্যক সত্য ভাব।

Verse 27

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च । यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु

যদি চিত্ত কামাদি তিন দোষৰ চিন্তাত নিবদ্ধ থাকে, তেন্তে দুই প্ৰকাৰ অন্ন আৰু সুগন্ধি ৰসাল ভক্ষ্য-ভোজ্য গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়।

Verse 28

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते । भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

মানুহে যি ভাব গ্ৰহণ কৰে, সেই ভাবেই বন্ধন হয় আৰু সেই ভাবেই মুক্তি হয়; শুদ্ধ ভাবৰ দ্বাৰা অন্তৰাত্মা পবিত্ৰ হৈ স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ উভয় লাভ কৰে।

Verse 29

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः । ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्

ভাবভক্তিৰে একাগ্ৰ আৰু অন্তঃশুদ্ধ হৈ সি হোমত অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰে, আহুতি দিয়ে আৰু শিৱৰ স্তৱ কৰে; মৃত্যুৰ পাছতো সি শীঘ্ৰে জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ লক্ষ্য লাভ কৰি বহু যজ্ঞকাৰীৰ উত্তম লোকসমূহত উপনীত হয়।

Verse 30

ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः । अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्

দেহধাৰী প্ৰাণীৰ বাবে সত্যজ্ঞানৰ নিৰ্মল জল আৰু পুনৰ দৃঢ় বৈৰাগ্যৰ শোধনকাৰী মাটি—অবিদ্যা আৰু আসক্তিৰূপ মল-মূত্ৰৰ লেপ আৰু দুৰ্গন্ধ ধুই শুদ্ধ কৰে।

Verse 31

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्

এইদৰে এই দেহ স্বভাৱতে অশুচি বুলি স্মৃত। ইয়াৰ সাৰ যেন কেৱল ছালমাত্ৰ, প্ৰকৃততে নিঃসাৰ, আৰু কলগছৰ কাণ্ডৰ শাঁসৰ সদৃশ।

Verse 32

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् । देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः

এইদৰে দোষযুক্ত দেহ বুলি জানি যি প্ৰাজ্ঞ, সি আসক্তিৰ পৰা শিথিল হয়। দেহভোগৰ পৰাই ভাব উদ্ভৱ হয় বুলি দেখি সি শান্তচিত্ত আৰু প্ৰসন্নবুদ্ধি হয়।

Verse 33

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते । संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते

সি সংসাৰ অতিক্ৰম কৰি দেহতে থাকোঁতেই জীৱন্মুক্ত হয়। তাৰ দৃষ্টিত সংসাৰ কলাগছৰ কাণ্ডৰ শাঁসৰ দৰে—দৃঢ় যেন লাগিলেও সাৰহীন—ধৰিব পৰা যেন প্ৰতীয়মান হয়।

Verse 34

एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् । पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च

এইদৰে ‘জন্ম’ নামৰ মহাকষ্টদায়ক দুখ ঘোষণা কৰা হৈছে। দেহধাৰীৰ ক্ষেত্ৰত ই অজ্ঞতাৰ দোষে আৰু নানাবিধ কৰ্মৰ অধীনতাত উদ্ভৱ হয়।

Verse 35

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्

কোটি গ্ৰন্থে যি কোৱা হৈছে, সেয়া মই অর্ধশ্লোকত কওঁ—‘মোৰ’ বোধেই পৰম দুখ, আৰু ‘মোৰ নহয়’ বোধেই পৰম সুখ।

Verse 36

बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः । निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः

ইয়াত বহু ৰজাও পৰম লোকলৈ গ’ল; তথাপি নিৰ্মমত্বযুক্ত হৈও তেওঁলোক লক্ষ-লক্ষ বন্ধনত আবদ্ধ হৈ থাকে।

Verse 37

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति । संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्

গৰ্ভস্থ অৱস্থাত যি স্মৃতি আছিল, সেয়াও নষ্ট হয়; কিয়নো যোনিযন্ত্ৰৰ সংকোচ-চাপত তীব্ৰ দুখে সি মূৰ্ছিত হয়।

Verse 38

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते

দেহীৰ প্ৰাণবায়ু বাহ্য বায়ুৰ প্ৰভাৱত বিঘ্নিত হৈ মোহ-সংগত জড়ায়; আৰু সেই ভয়ংকৰ স্পৰ্শমাত্ৰতেই জ্বৰ উঠে।

Verse 39

तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते । सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः

সেই মহাজ্বৰ পৰা মোহ জন্মে; আৰু মোহগ্ৰস্তৰ স্মৃতিভ্ৰংশ শীঘ্ৰে পুনঃ পুনঃ হয়।

Verse 40

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः । रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि

তাৰপিছত স্মৃতিভ্ৰংশৰ ফলত পূৰ্বকৰ্মৰ স্মৃতি তাৰ নুঠে; কিন্তু সেই জন্মতেই জীৱৰ ভিতৰত ৰতি আৰু আসক্তি শীঘ্ৰে জন্মে।

Verse 41

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्

এই জগত ৰাগে আবদ্ধ আৰু মোহত মূঢ় হৈ কৰ্তব্যকাৰ্যত সম্যক প্ৰবৃত্ত নহয়। ই ন আত্মাক জানে, ন পৰম তত্ত্বক, ন দেৱত্বক।

Verse 42

न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने । न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे

হে সন্মুনি! কাণ থাকিলেও সি পৰম শ্ৰেয় শুনে নাপায়; আৰু সক্ষম চকু থাকিলেও সি সেই পৰম শ্ৰেয় দেখে নাপায়।

Verse 43

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

সম পথত ধীৰে ধীৰে চলিলেও সি যেন পদে পদে হোঁচট খায়। বুধসকলে বুজাই দিলেও, স্থিৰ বিবেকবুদ্ধি নথকাৰ বাবে সি সত্যক নাজানে।

Verse 44

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः । गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्

সেয়ে সংসাৰত সি পুৰুষ ক্লেশ ভোগে, যি গৰ্ভ-লোভৰ বশত চলে। গৰ্ভস্মৃতি নামৰ পাপে তাৰ মতি ত্যাগ হয় আৰু সি মোহগ্ৰস্ত হয়।

Verse 45

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु । तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्

এইদৰে পৰম মহান আৰু দিব্য শাস্ত্ৰখন স্বয়ং ভগৱান শিৱে তপস্যাৰ বিধান ব্যাখ্যা কৰিবলৈ কৈছিল; ই স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰেই সাধন।

Verse 46

ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने । न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

সত্য শিৱজ্ঞান—যি সকলো ধাৰ্মিক কামনা আৰু পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম—উপলব্ধ থাকিলেও যিসকলে নিজৰ পৰম শ্ৰেয় নাসাধে; ই ইয়াত মহা আশ্চৰ্য।

Verse 47

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्

শৈশৱত ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি অব্যক্ত থাকাৰ বাবে পুনৰ মহাদুখ হয়; ইচ্ছা থাকিলেও সি কথা ক’ব নোৱাৰে, প্ৰতিক্ৰিয়াও কৰিব নোৱাৰে।

Verse 48

दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि

দাঁত উঠাৰ সময়ত মহাদুখ হয়; অলপ ব্যাধিয়েও কষ্ট দিয়ে। বিভিন্ন শিশুৰোগ আৰু ‘বালগ্ৰহ’ নামে জনা গ্ৰহবাধাৰ দ্বাৰাও শিশু পীড়িত হয়।

Verse 49

क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्

কেতিয়াবা ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ দেহ লৈ ইফাল-সিফাল ঘূৰে, কেতিয়াবা তাতেই থিয় হৈ আৰ্তনাদ কৰে। মোহবশে বালবুদ্ধিৰ মানুহে মল-মূত্ৰ ভক্ষণ আদি ঘৃণিত কৰ্মও কৰি পেলায়।

Verse 50

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते

শৈশৱত কাণ ছিদ্ৰ কৰাৰ বেদনা, পিতৃ‑মাতৃৰ শাসন আৰু অক্ষৰ‑অধ্যয়ন আদি শিক্ষাৰ দ্বাৰা দেহীৰ নানাবিধ দুখ প্ৰৱৰ্তে।

Verse 51

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः । न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

শৈশৱৰ দুখ অতিক্ৰম কৰিও, সত্য দেখিও, মোহগ্ৰস্ত বুদ্ধিৰ মানুহে নিজৰ আত্মশ্ৰেয়ৰ কাম নকৰে—ইয়াই ইয়াত মহা আশ্চৰ্য।

Verse 52

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् । तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने

ইন্দ্ৰিয়সমূহ সদায় বাহিৰমুখী হৈ থকাৰ বাবে আৰু কামৰোগৰ পীড়নত, কাম্য বস্তু নাপালে সদায় অস্থিৰতা থাকে—তেন্তে যৌৱনত সুখ ক’ত?

Verse 53

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च । नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्

ঈৰ্ষ্যাৰ পৰা মহাদুখ জন্মে; আৰু মোহ-ৰাগে মলিন মন থকা লোকৰ বাবে ত্যাগো কেৱল যন্ত্ৰণা হয়—ক্ৰোধে জ্বলা চকুৰ দৰে।

Verse 54

न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः । दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

কামাগ্নিত দগ্ধ হৈ সি ৰাতি নিদ্ৰা নাপায়; আৰু দিনতো ধন উপাৰ্জনৰ চিন্তাই পীড়া দিলে সুখ ক’ৰ পৰা আহিব?

Verse 55

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः । ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा

যি পুৰুষৰ চিত্ত স্ত্ৰীসকলত আসক্ত, তাৰ পৰা উৎপন্ন শুক্ৰবিন্দু সত্য সুখৰ কাৰণ বুলি গণ্য নহয়; সেয়া স্বেদজ জীৱৰ দৰে নীচ আৰু ক্ষণভঙ্গুৰ।

Verse 56

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च । कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः

কৃমিয়ে কুটিকুটি খোৱা কুষ্ঠৰোগী বানৰৰ যি জ্বালা আৰু খুজলিৰ পৰা যন্ত্ৰণা হয়, তেনেকুৱা যন্ত্ৰণা নাৰীৰ মাজতো প্ৰকাশ পায়—এ কথা জ্ঞানীয়ে জানে।

Verse 57

यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् । तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते

গাঁঠৰ পৰা দুৰ্গন্ধযুক্ত পুঁজ ওলাই আহিলে যি সুখ বুলি মানুহে ভাবে, নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত কল্পিত সুখো তেনেকুৱাই বুজিবা; তাৰ অধিক তাত একো নাই।

Verse 58

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा

বিষ্ঠা-মূত্ৰ ত্যাগ কৰিলে যি সুখ হয়, নাৰীৰ সৈতে কামভোগতো তেনেকুৱাই সুখ বুলি জানিবা; ইয়াক বেলেগ বুলি ভাবা মূঢ়ৰ কল্পনা।

Verse 59

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा । नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया

পঞ্চচূড়াই ক’লে—“নাৰীসকল অসাৰ আৰু সৰ্বদোষৰ আশ্ৰয় বুলি কথিত; সিহঁতৰ মাজত অণুমাত্ৰও সত্য সুখ নাই।”

Verse 60

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

সম্মান-অপমানৰ আঘাতত, প্ৰিয়সঙ্গৰ বিচ্ছেদত, আৰু যৌৱনক জৰাই গ্ৰাস কৰিলে—এই জগতত নিৰ্বিঘ্ন সুখ ক’ত? সেয়ে অচল শৰণ শিৱচৰণতেই।

Verse 61

वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्

ভাঁজ, পকা চুলি আৰু টকলা পৰাত দেহ শিথিল হয়; আৰু জৰাৰ বাবে মানুহ সকলো কৰ্মত শক্তিহীন হৈ জীৰ্ণ হয়।

Verse 62

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा । तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्

পূৰ্বতে নাৰী-পুৰুষৰ যৌৱন হৃদয়গ্ৰাহী আছিল, আৰু তেওঁলোক পৰস্পৰৰ প্ৰিয় আছিল। সেই একে যৌৱন যেতিয়া জৰাত গ্ৰস্ত হয়, তেতিয়া দুয়োৰে বাবে অপ্রিয় হয়।

Verse 63

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

নিজৰেই আত্মাক জৰাই পৰিবৰ্তিত কৰি—আগৰ দৰে নথকা—দেখিও যি আসক্ত হয়, তাতকৈ অধিক অচেতন আৰু কোন?

Verse 64

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः । आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते

জৰাই অভিভূত পুৰুষক কন্যা, পুত্ৰ, পৌত্ৰ আদি বান্ধৱে তুচ্ছ কৰে; আৰু আসক্তিৰ বাবে আগতে দুৰাধর্ষ ভৃত্যসকলেও তাক অপমান কৰে।

Verse 65

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः । अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

অতি বৃদ্ধ আৰু ৰোগাক্ৰান্ত মানুহ ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম বা মোক্ষো সাধন কৰিবলৈ অক্ষম হয়। সেয়ে যুৱ অৱস্থাতেই যত্নসহকাৰে ধৰ্মাচৰণ কৰা উচিত।