Garbha-sthiti, Deha-pariṇāma, and Vairāgya-upadeśa (Embryonic Condition, Bodily Transformation, and Instruction in Detachment)

Verse 1

व्यास उवाच । विधिं तात वदेदानीं जीव जन्मविधानतः । गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर

ব্যাসে ক’লে—হে তাত, হে মুনীশ্বৰ! এতিয়া জীৱে কেনেকৈ জন্ম গ্ৰহণ কৰে তাৰ বিধি কওক, আৰু গৰ্ভত থাকোঁতে তাৰ অৱস্থাও বৰ্ণনা কৰক, যাতে বৈৰাগ্য উদয় হয়।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः । वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबंधकृत्

সনৎকুমাৰে ক’লে—হে ব্যাস, সংক্ষেপে হলেও সম্পূৰ্ণভাবে শাস্ত্ৰসাৰ শুনা। মই মুমুক্ষুৰ বাবে ভববন্ধন ছেদনকাৰী সত্য সুৱৈৰাগ্য ঘোষণা কৰিম।

Verse 3

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि

ৰান্ধনি পাত্ৰৰ মাজত অন্ন আৰু জল পৃথককৈ ৰাখিব লাগে। অগ্নিৰ ওপৰত জল স্থাপন কৰি, সেই জলের ওপৰত অন্নটো ৰাখিব লাগে।

Verse 4

जलस्याधस्स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः । वायुनाधम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

নিশ্চয় জলের তলত অগ্নি অৱস্থিত, যি ধীৰে ধীৰে অগ্নিক প্ৰজ্বলিত কৰে। আৰু সেই অগ্নি বায়ুৰে অধিক ধমাই দিলে জলক অতিশয় উষ্ণ কৰে।

Verse 5

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः

সেই অন্ন উষ্ণ দ্ৰৱে চাৰিওফালে পুনৰ পকে। পচি গ’লে ই দ্বিধা হয়—এফালে কিট্ট (মল) পৃথক, আনফালে ৰস (পোষক সাৰ) পৃথক।

Verse 6

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत् । रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते

দ্বাদশ মল-তত্ত্বৰ দ্বাৰা কিট্ট (মলভাগ) পৃথক হৈ দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যায়। কিন্তু ৰস দেহত সৰি থাকে; তাৰেই পুষ্টি পাই দেহৰ বৃদ্ধি আৰু বল জন্মে।

Verse 7

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः । मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

কাণ, চকু, নাক, জিভা, দাঁত, শিশ্ন, গুদ আৰু নখ; লগতে মলাশ্ৰয়, কফ, স্বেদ, বিষ্ঠা আৰু মূত্ৰ—এইবোৰক দ্বাদশ মল-সম্বন্ধীয় তত্ত্ব বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 8

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यस्समंततः । ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने

হৃদয়-পদ্মত চাৰিওফালে সকলো নাড়ী আবদ্ধ; এই নাড়ীবোৰ দেহৰ প্ৰাণ-ৰসাদি সাৰ বহন কৰা প্ৰবাহিনী নলী বুলি জানিবা। হে মুনি, মই সিহঁতৰ বিন্যাস আৰু স্বভাৱ ক’ম।

Verse 9

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणस्स्थापयेत् रसम् । रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः

সেই সূক্ষ্ম নাড়ীবোৰৰ মুখত সূক্ষ্ম প্ৰাণ-ৰস স্থাপন কৰা উচিত। সেই ৰসৰ দ্বাৰাই নাড়ীবোৰ পুনৰ প্ৰাণবায়ুৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।

Verse 10

पुनः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततस्स नाडीमध्यस्थश्शरीरेणात्मना रसः

পুনৰায় যেতিয়া সিহঁত সম্পূৰ্ণ হয়, তেতিয়া চাৰিওফালে দেহজুৰি বিস্তাৰ লাভ কৰে। তেতিয়া নাড়ীৰ মধ্যস্থ প্ৰাণ-ৰস আত্মৰূপে দেহত ব্যাপি দেহধাৰীৰ অন্তঃসাৰ হৈ উঠে।

Verse 11

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः । त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते

পচি থাকোঁতে, সেই পৰিপাক-প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰাই পুনৰ দ্বিবিধ পৰিণাম হয়। প্ৰথমে ত্বক সৃষ্টি হৈ তাক আৱৰি লয়; তাৰ পিছত ৰুধিৰ (ৰক্ত) জন্মে।

Verse 12

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः । स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसंभवाः

ৰক্তৰ পৰা লোম আৰু মাংস উৎপন্ন হয়; মাংসৰ পৰা কেশ আৰু স্নায়ু জন্মে। স্নায়ুৰ পৰা অস্থি হয়, আৰু মজ্জা আৰু অস্থিৰ পৰা নখ উৎপন্ন হয়।

Verse 13

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम् । इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः

মজ্জাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পৰিণামৰ পৰাই শুক্ৰ উৎপন্ন হয়, যি প্ৰসৱ-স্বভাৱযুক্ত। এইদৰে অন্নৰ দ্বাদশবিধ পৰিণাম বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 14

शुक्रोऽन्नाज्जायते शुक्राद्दिव्यदेहस्य संभवः । ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम्

শুক্ৰ অন্নৰ পৰা জন্মে, আৰু শুক্ৰৰ পৰা দিব্য দেহৰ সম্ভাৱনা হয়। ঋতুকালত যেতিয়া নিৰ্দোষ শুক্ৰ যোনিত স্থিত হয়।

Verse 15

तद्वा तद्वायुसंस्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् । विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः

অথবা সেয়া (শুক্ৰ) সেই বায়ুৰ স্পৰ্শত স্ত্ৰীৰ ৰক্তৰ সৈতে একত্ব লাভ কৰে। শুক্ৰ বিসৰ্গৰ সময়ত কাৰণসমূহে যুক্ত জীৱ তাত প্ৰৱেশ কৰি সংযুক্ত হয়।

Verse 17

पंचरात्रेण कलिलं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् । बुद्बुदस्सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्पुनः

পাঁচ ৰাতিত কলিল বুদ্বুদাকাৰ হয়। তাৰ পিছত সাত ৰাতিত সেই বুদ্বুদ পুনৰ মাংসপেশী—মাংসপিণ্ড—হৈ উঠে।

Verse 18

ग्रीवा शिरश्च स्कंधौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम् । पाणिपादन्तथा पार्श्वे कटिर्गात्रं तथैव च

গ্ৰীৱা, শিৰ, স্কন্ধ; পৃষ্ঠবংশ (মেৰুদণ্ড) আৰু উদৰ; হাত‑ভৰি; পাৰ্শ্ব, কটি আৰু অন্যান্য অংগ—এইদৰে বুজিব লাগে।

Verse 19

द्विमासाभ्यन्तरेणैव क्रमशस्संभवेदिह । त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सर्वे ह्यंकुरसंधयः

ইয়াত মাত্ৰ দুমাহৰ ভিতৰতে ক্ৰমে ক্ৰমে বিকাশ প্ৰকাশ পায়; আৰু তিনিমাহত ভ্ৰূণৰ অংকুৰিত অংগসমূহৰ সকলো সন্ধি‑জোৰ জন্মে।

Verse 20

मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम् । मुखं नासा च कर्णौ मासैः पंचभिरेव च

চতুৰ্থ মাহত ক্ৰম অনুসাৰে আঙুলিবোৰ গঢ় লয়। পঞ্চম মাহত মুখ, নাসিকা আৰু দুয়োটা কাণো প্ৰকাশ পায়।

Verse 21

दन्तपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः । कर्णयोस्तु भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरेण तु

তাৰ পিছত দাঁতৰ শাৰী, গুহ্যেন্দ্ৰিয় (জননেন্দ্ৰিয়) আৰু পুনৰ নখ প্ৰকাশ পায়; আৰু ছয় মাহৰ ভিতৰত দুয়োটা কাণত ছিদ্ৰ গঢ় লয়।

Verse 22

पायुर्मेहमुपस्थं च नाभिश्चाभ्युपजायते । संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः

গুদ, মূত্ৰেন্দ্ৰিয়, উপস্থ (জননেন্দ্ৰিয়) আৰু নাভি প্ৰকাশ পায়; আৰু অঙ্গসমূহত থকা সন্ধিবোৰ সাত মাহত গঢ় লয়।

Verse 23

अंगप्रत्यंगसंपूर्णः परिपक्वस्स तिष्ठति । उदरे मातुराच्छन्नो जरायौ मुनि सत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! শিশু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত সম্পূৰ্ণ আৰু পৰিপক্ব হৈ তাতেই থাকে, মাতৃগৰ্ভত জৰায়ু-আৱৰণে আচ্ছন্ন।

Verse 24

मातुराहारचौर्य्येण षड्विधेन रसेन तु । नाभिनालनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

মাতৃৰ ছয়বিধ ৰসযুক্ত আহাৰ (একাৰ্থত) চুৰি কৰি আৰু নাভিৰজ্জুৰে বান্ধ খাই ভ্ৰূণটো দিনে দিনে বৃদ্ধি পায়।

Verse 25

ततस्मृतिं लभेज्जीवस्संपूर्णेऽस्मिञ्शरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम्

তাৰ পিছত এই শৰীৰত সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ জীৱই স্মৃতি ঘূৰাই পায়; আৰু ই সুখ-দুখৰ লগতে নিদ্ৰা আৰু স্বপ্নৰ বিষয়ে জানিব পাৰে—যিবোৰ ইয়াৰ পূৰ্বৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত অভিজ্ঞতা।

Verse 26

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि जायता

মই মৰিলোঁ, পুনৰ জন্মিলোঁ; জন্ম লৈ পুনৰ মৰিলোঁ। জন্মে জন্মে মই সহস্ৰ সহস্ৰ নানা যোনি আৰু বিভিন্ন অস্তিত্বৰ ৰূপ দেখিলোঁ।

Verse 27

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । श्रेयोऽमुना करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

এতিয়া মই সদ্য জন্ম লৈছোঁ আৰু শুদ্ধিকাৰক সংস্কাৰো লাভ কৰিছোঁ। এই উপায়ে মই পৰম শ্ৰেয় সাধন কৰিম, যাতে পুনৰ গৰ্ভপ্ৰৱেশ নঘটে।

Verse 28

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिस्सृतः । अन्वेष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

গৰ্ভস্থ সাধকে এইদৰে চিন্তা কৰে—‘মই গৰ্ভৰ পৰা মুক্ত হ’লে, সংসাৰ-নিবৃত্তিকাৰী শিৱজ্ঞান অন্বেষণ কৰিম।’

Verse 29

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन्

এনেদৰে গৰ্ভবাসৰ মহাদুখে অতিশয় পীড়িত সেই জীৱ, নিজৰ কৰ্মবশত তাতে অৱস্থান কৰি, মোক্ষৰ উপায় চিন্তা কৰি থাকে।

Verse 30

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः

যেনেকৈ মহাপৰ্বতৰ তলত চেপা পৰা কোনো ব্যক্তি দুখতেই থাকি যায়, তেনেকৈ জৰায়ুৰে বেষ্টিত দেহী জীৱ দুখতেই অৱস্থান কৰে।

Verse 31

संवृतः प्रविशेद्योनिं कर्मभिस्स्वैर्नियोजितः । तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कलिलं भवेत्

নিজ কৰ্মৰ দ্বাৰা নিয়োজিত হৈ, সূক্ষ্ম আৱৰণে আৱৃত জীৱ যোনিত প্ৰৱেশ কৰে। তাত শুক্ৰ আৰু ৰক্ত এক ঠাইত মিলি, এক দিনৰ ভিতৰতে ‘কলিল’ নামৰ ভ্ৰূণপিণ্ড হয়।

Verse 32

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

যেনেকৈ লোহাৰ কুম্ভত থোৱা বস্তু বাহ্য অগ্নিত পকে, তেনেকৈ গৰ্ভ-ৰূপ কুম্ভত নিক্ষিপ্ত জীৱ জঠৰাগ্নিত ‘পকি’ পৰিপক্ব হৈ আকাৰ লাভ কৰে।

Verse 33

सूचीभिरग्निवर्णाभिनिर्भिन्नस्य निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तत्र संस्थस्य चाधिकम्

অগ্নিবৰ্ণ সূচিৰে নিৰন্তৰ বিদ্ধ হোৱা জনৰ যি বেদনা জন্মে, সেই অৱস্থাতেই স্থিৰ থাকিব লাগিলে তাৰ দুখ অধিক হয়।

Verse 34

गर्भावासात्परं दुःखं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखबहुलं सुघोरमतिसंकटम्

গৰ্ভবাসৰ দুখতকৈ ডাঙৰ কষ্ট ক’তো নাই। দেহীৰ বাবে সেই অৱস্থা দুখবহুল, অতিভয়ংকৰ আৰু অত্যন্ত সংকুচিত।

Verse 35

इत्येतत्सुमहद्दुःखं पापिनां परिकीर्तितम् । केवलं धर्मबुदीनां सप्तमासैर्भवस्सदा

এইদৰে পাপীৰ অতি মহান দুখ বৰ্ণিত হ’ল। কিন্তু যিসকলৰ বুদ্ধি কেৱল ধৰ্মত স্থিত, তেওঁলোকৰ বাবে ভববন্ধন সদা মাত্ৰ সাত মাহলৈকে থাকে, তাৰ অধিক নহয়।

Verse 36

गर्भात्सुदुर्लभं दुःखं योनियंत्रनिपीडनात् । भवेत्पापात्मनां व्यास न हि धर्मयुतात्मनाम्

হে ব্যাস! গৰ্ভত যোনি‑যন্ত্ৰৰ নিপীড়নত উদ্ভৱ হোৱা অতি দুৰ্বহ দুখ পাপস্বভাবৰ লোকৰ হয়; ধৰ্মযুত আত্মাৰ নহয়।

Verse 37

इक्षुवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणैव समंततः । शिरसा ताड्यमानस्य पाप मुद्गरकेण च

সি আখ পেৰাৰ যন্ত্ৰত পিষ্ট হোৱাৰ দৰে চাৰিওফালে যন্ত্ৰেৰে চেপি ধৰা হয়; আৰু পাপৰ মুদ্গৰেৰে তাৰ মূৰ বাৰে বাৰে আঘাত পায়।

Verse 38

यंत्रेण पीडिता यद्वन्निस्सारा स्स्युस्तिलाः क्षणात् । तथा शरीरं निस्सारं योनियंत्रनिपीडनात्

যেনেকৈ যন্ত্ৰত পীড়িত তিল ক্ষণতে নিঃসাৰ হয়, তেনেকৈ যোনি‑যন্ত্ৰৰ নিপীড়নত এই শৰীৰো নিঃসাৰ হয়।

Verse 39

अस्थिपादतुलास्तंभं स्नायुबन्धेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

এই দেহ অস্থিৰ কাঠামো—পাদ, দণ্ড আৰু স্তম্ভ সদৃশ—স্নায়ু‑বন্ধনৰ ৰজ্জুৰে যন্ত্ৰিত; ৰক্ত‑মাংসৰ মৃদাৰে লিপ্ত, ই মল‑মূত্ৰ দ্ৰব্যৰ পাত্ৰমাত্ৰ।

Verse 40

केशरोमनखच्छन्नं रोगायतनमातुरम् । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम्

কেশ, ৰোম আৰু নখে আচ্ছাদিত এই দেহ ৰোগৰ আয়তন, সদা আতুৰ; ইয়াৰ এক মহাদ্বাৰ মুখ, আৰু আঠ গৱাক্ষ (ইন্দ্ৰিয়‑ছিদ্ৰ) দ্বাৰা ভূষিত।

Verse 41

ओष्ठद्वयकपाटं च तथा जिह्वार्गलान्वितम् । भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम्

দুটা ওঁঠ দুৱাৰ-পাট, জিভা তাৰ খিল; মোহগ্ৰস্ত দেহধাৰী জীৱ ভোগতৃষ্ণাত দগ্ধ হৈ ৰাগ-দ্বেষৰ বশত চলি যায়।

Verse 42

संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সঙ্কুচিত, জৰায়ু-ঝিল্লীত আৱৃত হৈ, সি সংকীৰ্ণ আৰু অপবিত্ৰ যোনিপথেৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহে।

Verse 43

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं विकोशिकसमुद्भवम् । अस्थिपञ्जरविख्यातमस्मिञ्ज्ञेयं कलेवरम्

এই দেহ মল-মূত্ৰ-ৰক্তে সিক্ত অঙ্গসমষ্টি; অশুচি ৰসৰ পৰা উৎপন্ন; আৰু কেৱল অস্থিৰ পিঞ্জৰা বুলি প্ৰসিদ্ধ—এনেদৰেই এই কলেৱৰ বুজিব লাগে।

Verse 44

शतत्रयं षष्ट्यधिकं पंचपेशीशतानि च । सार्द्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ইয়াত তিনিশ ষাঠি (অস্থি) আৰু পাঁচিশ পেশী আছে; আৰু সাড়ে তিন কোটি ৰোমে ই চাৰিওফালে আচ্ছাদিত।

Verse 45

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्याऽदृश्या हि तास्स्मृताः । एतावतीभिर्नाडीभिः कोटिभिस्तत्समंततः

শৰীৰ স্থূল আৰু সূক্ষ্ম—দৃশ্য আৰু অদৃশ্য—এনেকুৱা নাড়ীৰে ব্যাপ্ত বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; কোটি সংখ্যক নাড়ীয়ে ইয়াক চাৰিওফালে ঘেৰিছে।

Verse 46

अस्वेदमधुभिर्याभिरंतस्थः स्रवते बहिः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

যিসকল নাড়ী/ৰন্ধ্ৰৰ দ্বাৰা অন্তস্থ ৰস ঘাম আৰু মধু-সদৃশ স্ৰাৱসহ বাহিৰলৈ বয়, সিহঁতৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দাঁত বত্ৰিশ আৰু নখ বিশ স্মৃত।

Verse 47

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्याथाढकं स्मृतम् । वसायाश्च पलं विंशत्तदर्धं कपिलस्य च

পিত্তৰ পৰিমাণ কুডৱ বুলি জানিব লাগে, আৰু কফৰ পৰিমাণ আঢক বুলি স্মৃত। বসা (চৰ্বি) বিশ পল; আৰু তাৰ অর্ধ কাপিল (তাম্ৰবৰ্ণ)ৰ।

Verse 48

पंचार्द्धं तु तुला ज्ञेया पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जायाश्च चतुर्गुणम्

তুলা নামৰ মাপ পাঁচ অর্ধ বুলি জানিবা; মেদ দহ পাল। মহাৰক্ত তিন পাল, আৰু মজ্জা তাৰ চাৰিগুণ।

Verse 49

शुक्रोर्द्धं कुडवं ज्ञेयं तद्बीजं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकपिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

শুক্ৰৰ অর্ধ কুডৱ পৰিমাণ বুলি জানিবা; সেয়াই দেহধাৰীৰ বীজ আৰু বল। আৰু কোৱা হয়, মাংসৰ এক পিণ্ডৰ পৰা হাজাৰ পাল (ভাৰ) হয়।

Verse 50

रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं यत्प्रमाणत । अंजलयश्च चत्वारश्चत्वारो मुनिसत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ৰক্তৰ পৰিমাণ একশ পাল বুলি জানিবা; আৰু বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ মানক পৰিমাণ চাৰ অঞ্জলি (হাতভৰ) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 51

इति देहगृहं ह्येतन्नित्यस्यानित्यमात्मनः । अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधाद्विनिर्मितम्

এইদৰে এই ‘দেহ-গৃহ’ নিত্য আত্মাৰ হলেও, নিজে অনিত্য। আত্মা স্বভাৱত শুদ্ধ হলেও, কৰ্মবন্ধনৰ পৰা নিৰ্মিত হোৱাৰ বাবে এই দেহ অশুদ্ধ।