Varṇa-adhikāra, Karma, and the Protection of One’s Attained Spiritual Status (वर्णाधिकारः कर्म च स्वस्थानरक्षणम्)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত; ব্যাসে চাৰিবৰ্ণৰ উৎপত্তি আৰু অধিকাৰ-ব্যৱস্থাৰ যুক্তি সুধে। সনৎকুমাৰে জন্ম-গৌৰৱৰ সলনি কৰ্মকাৰণ, ধৰ্মাচৰণ আৰু নৈতিক স্থিতিকেই মুখ্য বুলি বুজাই দিয়ে। মুখ‑বাহু‑ঊৰু‑পদৰ পৰা বৰ্ণোৎপত্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যাখ্যা উল্লেখ কৰি কোৱা হয় যে দুষ্কৃত আৰু অধৰ্মসেৱনে উচ্চ অৱস্থাৰ পৰা পতন ঘটাই জন্মান্তৰত নিম্ন অৱস্থালৈ লৈ যায়। লাভ কৰা উৎকৃষ্ট স্থান সাৱধানতা, সংযম, শুদ্ধ বিবেক আৰু কৰ্তব্য‑অকৰ্তব্য জ্ঞানৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে। শূদ্ৰকৰ্ম, ত্ৰিবৰ্ণসেৱা, ধনাৰ্জন আৰু বিধিপূৰ্বক আচৰণে আচার অনুসাৰে উন্নতিৰ সম্ভাৱনাও দেখুৱায়। সাৰাংশত, শৈৱ নীতিত অধৰ্মে অৱনতি আৰু নিৰন্তৰ সদাচাৰে স্বস্থান-ৰক্ষণৰ উপদেশ এই অধ্যায়ে দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्राह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं निसर्गाद्ब्राह्मणो भवेत् । ईश्वरस्य मुखात्क्षत्रं बाहुभ्यामूरुतो विशः
ব্যাসে ক’লে: ব্ৰাহ্মণত্ব সঁচাকৈয়ে দুষ্প্ৰাপ্য; স্বভাৱৰ পৰাই কোনোবা ব্ৰাহ্মণ হয়। ঈশ্বৰৰ মুখৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়, বাহু আৰু উৰুৰ পৰা বৈশ্যৰ উৎপত্তি হৈছিল।
Verse 2
पद्भ्यां शूद्रस्समुत्पन्न इति तस्य मुखाच्छ्रुतिः । किमु स्थितिमधःस्थानादाप्नुवन्ति ह्यतो वद
শ্ৰুতিয়ে ঘোষণা কৰিছে যে শূদ্ৰ তেওঁৰ চৰণৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে। তেন্তে মোক এইটো কওক: তেওঁলোকৰ উৎপত্তি নিম্ন স্থানৰ (ভৰি) পৰা বুলি কোৱাৰ বাবেই তেওঁলোকে সঁচাকৈয়ে ‘নিম্ন’ স্থান লাভ কৰে নেকি?
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । दुष्कृतेन तु कालेय स्थानाद्भ्रश्यन्ति मानवाः । श्रेष्ठं स्थानं समासाद्य तस्माद्रक्षेत पण्डितः
সনৎকুমাৰ ক’লে—দুষ্কৃত্যৰে দুষ্কাল আহিলে মানুহে নিজৰ যথাস্থানৰ পৰা খসিব লাগে; সেয়ে শ্ৰেষ্ঠ স্থান লাভ কৰি পণ্ডিতে তাক ৰক্ষা কৰিব।
Verse 4
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षत्रयोन्यां प्रसूयते । ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रियत्वं निषेवते
যি বিপ্ৰত্ব ত্যাগ কৰি ক্ষত্ৰিয় যোনিত জন্ম লয়, সি ব্ৰাহ্মণ্যৰ পৰা পতিত হৈ ক্ষত্ৰিয়ত্বৰ স্থান-ধৰ্ম পালন কৰে।
Verse 5
अधर्मसेवनान्मूढस्तथैव परिवर्तते । जन्मान्तरसहस्राणि तमस्याविशते यतः
অধৰ্ম সেৱনৰ ফলত মূঢ় জন তেনেকৈয়ে ঘূৰি থাকে; সেই কাৰণেই সি হাজাৰ হাজাৰ জন্ম অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 6
तस्मात्प्राप्य परं स्थानं प्रमाद्यन्न तु नाशयेत् । स्वस्थानं सर्वदा रक्षेत्प्राप्यापि विपदो नरः
সেয়ে পৰম স্থান লাভ কৰি অসাৱধানতাৰে তাক নষ্ট নকৰিব। বিপদ আহিলেও মানুহে সদায় নিজৰ স্বস্থান—শিৱমাৰ্গৰ দৃঢ়তা—ৰক্ষা কৰিব।
Verse 7
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य ब्राह्मण्यं योऽवमन्यते । भोज्याभोज्यं न जानाति स पुमान्क्षत्रियो भवेत्
শুভ ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰি যি ব্ৰাহ্মণ্যক অৱমাননা কৰে আৰু ভোজ্য-অভোজ্যৰ বিবেক নাজানে, সেই পুৰুষ ক্ষত্ৰিয় বুলি গণ্য হয়।
Verse 8
कर्मणा येन मेधावी शूद्रो वैश्यो हि जायते । तत्ते वक्ष्यामि निखिलं येन वर्णोत्तमो भवेत्
যি কৰ্ম-নিয়মে বুদ্ধিমান শূদ্ৰো বৈশ্য-অৱস্থাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়, সেই সকলো মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ ক’ম; যাৰ দ্বাৰা মানুহ বৰ্ণসমূহৰ মাজত উত্তম হ’ব পাৰে।
Verse 9
शूद्रकर्म यथोद्दिष्टं शूद्रो भूत्वा समाचरेत् । यथावत्परिचर्य्यां तु त्रिषु वर्णेषु नित्यदा
শূদ্ৰ-অৱস্থাত থাকি শূদ্ৰৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কৰ্মসমূহ যথাবিধি পালন কৰিব; আৰু তিন উচ্চ বৰ্ণৰ প্ৰতিও বিধিমতে নিত্য পৰিচৰ্যা কৰিব।
Verse 10
कुरुते कामयानस्तु शूद्रोऽपि वैश्यतां व्रजेत् । यो योजयेद्धनैर्वैश्यो जुह्वानश्च यथाविधि
ধৰ্মময় কৰ্ম কৰিবলৈ আন্তৰিক ইচ্ছাৰে শূদ্ৰেও বিধিমতে কৰ্ম কৰি বৈশ্য-অৱস্থালৈ যাব পাৰে; আৰু যি বৈশ্য নিজৰ ধন যজ্ঞ-হোমত যথাবিধি নিয়োজিত কৰি আহুতি দিয়ে, সি নিজৰ স্বধৰ্ম সঠিককৈ পূৰ্ণ কৰে।
Verse 11
अग्निहोत्रमुपादाय शेषान्न कृतभोजनः । स वैश्यः क्षत्रियकुले जायते नात्र संशयः
অগ্নিহোত্ৰ গ্ৰহণ কৰি আৰু তাৰ পাছত অৱশিষ্ট পবিত্ৰ অন্নেই ভোজন কৰা সেই বৈশ্য ক্ষত্ৰিয়-কুলত জন্ম লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 12
क्षत्त्रियो जायते यज्ञैसंस्कृतैरात्तदक्षिणैः । अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणं सदा
বিধিমতে সংস্কৃত আৰু দক্ষিণাসহ সম্পন্ন যজ্ঞসমূহে ক্ষত্ৰিয় গঢ়ি তোলে; স্বৰ্গকামনাৰে সি বেদ অধ্যয়ন কৰে আৰু সদায় ত্ৰেতাগ্নিৰ শৰণ লয়।
Verse 13
आर्द्रहस्तपदो नित्यं क्षितिं धर्मेण पालयेत् । ऋतुकालाभिगामी च स्वभार्य्याधर्मतत्परः
হাত-ভৰি সদায় কৰুণাসেৱাৰ বাবে সাজু ৰাখি, সি ধৰ্মমতে পৃথিৱী পালন কৰিব। সি যথাযথ ঋতুকালতেহে পত্নীৰ ওচৰলৈ যাব আৰু নিজ পত্নীৰ প্ৰতি বিশ্বস্ততাৰ ধৰ্মত তৎপৰ থাকিব।
Verse 14
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य भूतेभ्यो दीयतामिति । गोब्राह्मणात्मनोऽर्थं हि संग्रामाभिहतो भवेत्
“ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম এই ত্ৰিবৰ্গক পোষণ কৰা পূৰ্ণ আতিথ্য সকলো জীৱক দিয়া হওক”—এয়াই বিধান। গোৰক্ষা, ব্ৰাহ্মণৰক্ষা আৰু স্ব-আত্মধৰ্মৰ হিতৰ বাবে প্ৰয়োজনে সি যুদ্ধত আঘাতো সহিব পাৰে।
Verse 15
तेनाग्निमन्त्रपूतात्मा क्षत्त्रियो ब्राह्मणो भवेत् । विधितो ब्राह्मणो भूत्वा याजकस्तु प्रजायते
সেই বিধিৰে—অগ্নিমন্ত্ৰে পবিত্ৰ আত্মা হোৱা—ক্ষত্ৰিয়ো ব্ৰাহ্মণ হয়। বিধিমতে ব্ৰাহ্মণ্য লাভ কৰি পাছত সি যাজক (যজ্ঞ সম্পাদনকাৰী পুৰোহিত) ৰূপে স্বীকৃত হয়।
Verse 16
स्वकर्मनिरतो नित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्राप्यते विपुलस्स्वर्गो देवानामपि वल्लभः
যি সদায় নিজৰ স্বধৰ্ম-কর্মত নিৰত, সত্যভাষী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী, সি বিস্তৃত স্বৰ্গ লাভ কৰে—যি দেৱতাসকলৰো প্ৰিয়।
Verse 17
ब्रह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं कृच्छ्रेण साध्यते नरैः । ब्राह्मण्यात्सकलं प्राप्य मोक्षश्चापि मुनीश्वर
ব্ৰাহ্মণত্ব সঁচাকৈ দুৰ্লভ; মানুহে তাক কঠোৰ সাধনাৰে হে সাধে। ব্ৰাহ্মণ্যৰ পৰা সকলো ফল লাভ কৰি, হে মুনীশ্বৰ, মোক্ষো লাভ হয়।
Verse 18
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो धर्मतत्परः । साधनं सर्ववर्गस्य रक्षेद्ब्राह्मण्यमुत्तमम्
সেয়ে ধৰ্মতৎপৰ ব্ৰাহ্মণে সৰ্বপ্ৰযত্নে উত্তম ব্ৰাহ্মণ্য (ব্ৰাহ্মণত্ব) ৰক্ষা কৰিব লাগে; কিয়নো ই সকলো বৰ্গৰ সাধনৰ উপায়।
Verse 19
व्यास उवाच । संग्रामस्येह माहात्म्यं त्वयोक्तं मुनिसत्तम । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं ब्रूहि त्वं वदतां वर
ব্যাসে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! আপুনি ইয়াত এই সংগ্ৰামৰ মাহাত্ম্য কৈছে। মই ইয়াক বিস্তাৰে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; সেয়ে হে বাক্যশ্ৰেষ্ঠ, মোক কওক।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति संग्रामे यदवाप्नुयात्
সনৎকুমাৰে ক’লে—অগ্নিষ্টোম আদি যজ্ঞ বহু দাক্ষিণাসহ সম্পন্ন কৰিলেও, সংগ্ৰামত যি ফল লাভ হয়, সেই ফল তাতে লাভ নহয়।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां रणफलवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
এইদৰে পবিত্ৰ শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম—উমাসংহিতাত ‘ৰণফলবৰ্ণন’ নামৰ একবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 22
धर्मलाभोऽर्थलाभश्च यशोलाभस्तथैव च । यश्शूरो वांछते युद्धं विमृन्दन्परवाहिनीम्
ধৰ্মলাভ, অৰ্থলাভ আৰু যশোলাভো হয়; যি সত্য শূৰ, সি শত্রুসেনা মর্দন কৰি যুদ্ধ কামনা কৰে।
Verse 23
तस्य धर्मार्थ कामाश्च यज्ञश्चैव सदक्षिणः । परं ह्यभिमुखं दत्त्वा तद्यानं योऽधिरोहति
তাৰ বাবে ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু বিধিসন্মত কাম সিদ্ধ হয়, আৰু যজ্ঞসমূহো যথোচিত দক্ষিণাসহ সম্পূৰ্ণ হয়; শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰেষ্ঠ দান কৰি যি সেই পবিত্ৰ যানত আৰোহণ কৰে, সি পৰম শ্ৰেয় লাভ কৰে।
Verse 24
विष्णुलोके स जायेत यश्च युद्धेऽपराजितः । अश्वमेधानवाप्नोति चतुरो न मृतस्स चेत्
যি যুদ্ধত অপৰাজিত থাকে, সি বিষ্ণুলোকত জন্ম লাভ কৰে; আৰু সি যদি নুমৰে, তেন্তে চাৰিটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল পায়।
Verse 25
यस्तु शस्त्रमनुत्सृज्य म्रियते वाहिनी मुखे । सम्मुखो वर्तते शूरस्स स्वर्गान्न निवर्तते
যি বীৰে অস্ত্ৰ নাছাড়ি ৰণবাহিনীৰ অগ্ৰভাগত শত্ৰুৰ সন্মুখে মুখামুখি হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি স্বৰ্গৰ পৰা পুনৰ নুফুৰে।
Verse 26
राजा वा राजपुत्रो वा सेनापतिरथापि वा । हतक्षात्रेण यः शूरस्तस्य लोकोऽक्षयो भवेत्
সি ৰজা হওক, ৰাজপুত্ৰ হওক বা সেনাপতি—যি শূৰে ক্ষাত্ৰধৰ্মে ৰণত নিহত হয়, তাৰ লোক অক্ষয় হয়।
Verse 27
यावंति तस्य रोमाणि भिद्यन्तेऽस्त्रैर्महाहवे । तावतो लभते लोकान्सर्वकामदुघाऽक्षयान्
সেই মহাযুদ্ধত তেওঁৰ দেহৰ যিমান ৰোম অস্ত্ৰে বিদীৰ্ণ হৈ ফাটি যায়, সিমান সংখ্যক অক্ষয়, সৰ্বকাম-ফলদায়ক লোক তেওঁ লাভ কৰে।
Verse 28
वीरासनं वीरशय्या वीरस्थानस्थितिस्स्थिरा । सर्वदा भवति व्यास इह लोके परत्र च
হে ব্যাস! বীৰাসন, বীৰশয্যা আৰু বীৰস্থানত দৃঢ় অৱস্থান—ই সদায় ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে মঙ্গলময় স্থিৰতা দিয়ে।
Verse 29
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्थानस्वाम्यर्थमेव च । ये मृतास्ते सुखं यांति यथा सुकृतिनस्तथा
গোৰ হিতৰ বাবে, ব্ৰাহ্মণহিতৰ বাবে আৰু নিজৰ স্থানৰ ধৰ্মসন্মত অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে যিসকলে প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকে সুকৃতিসকলৰ দৰে পৰলোকে সুখ পায়।
Verse 30
यः कश्चिद्ब्राह्मणं हत्वा पश्चात्प्राणान्परित्यजेत् । तत्रासौ स्वपतेर्युद्धे स स्वर्गान्न निवर्तते
যি কোনোবাই ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰি পাছত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি তাত নিজৰ স্বামীৰ যুদ্ধত (মৃত হৈ) স্বৰ্গৰ পৰা পুনৰ নুফুৰে।
Verse 31
क्रव्यादैर्दतिभिश्चैव हतस्य गतिरुत्तमा । द्विजगोस्वामिनामर्थे भवेद्विपुलदाक्षया
মাংসভোজী জন্তু বা হাতীৰ দ্বাৰা নিহত হলেও তেওঁৰ গতি উত্তম হয়; আৰু দ্বিজ আৰু গোৰক্ষকৰ হিতাৰ্থে কৰা কৰ্ম বিপুল দাক্ষিণ্য-ফলদায়ক মহাপুণ্য হয়।
Verse 32
शक्नोत्विह समर्थश्च यष्टुं क्रतुशतैरपि । आत्मदेहपरित्यागः कर्तुं युधि सुदुष्करः
ইয়াত কোনো সমৰ্থ ব্যক্তি শত শত ক্ৰতুযজ্ঞো কৰিব পাৰে; কিন্তু যুঁজত নিজৰ দেহ ইচ্ছাকৃতভাৱে ত্যাগ কৰা অতি দুষ্কৰ।
Verse 33
युद्धं पुण्यतमं स्वर्ग्यं रूपज्ञं सर्वतोमुखम् । सर्वेषामेव वर्णानां क्षत्रियस्य विशेषतः
যুদ্ধক সৰ্বাধিক পুণ্যতম আৰু স্বৰ্গপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে; ই মানুহৰ সত্য স্বৰূপ (বীৰ্য আৰু চৰিত্ৰ) প্ৰকাশ কৰে আৰু সকলো দিশৰ মুখামুখি হয়। এই উপদেশ সকলো বৰ্ণৰ বাবে, কিন্তু বিশেষকৈ ক্ষত্ৰিয়ৰ স্বধৰ্ম।
Verse 34
भृशं चैव प्रवक्ष्यामि युद्धधर्मं सनातनम् । यादृशाय प्रहर्तव्यं यादृशं परिवर्जयेत्
এতিয়া মই সম্পূৰ্ণভাৱে সনাতন যুদ্ধধৰ্ম ঘোষণা কৰোঁ—কাৰ ওপৰত আঘাত কৰিব লাগে আৰু কাক আঘাত নকৰাকৈ বিৰত থাকিব লাগে।
Verse 35
आततायिनमायांतमपि वेदांतगं द्विजम् । जिघांसंतं जिघांसेत्तु न तेन ब्रह्महा भवेत्
যদি কোনো আততায়ী আগবাঢ়ি আহে—সেইজন বেদান্তত পাৰদৰ্শী দ্বিজ ব্রাহ্মণ হলেও—হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত হৈ আহিলে, তাক প্ৰতিহত কৰি হত্যা কৰিব পাৰি; তাতে ব্রহ্মহত্যাৰ পাপ নালাগে।
Verse 36
हंतव्योऽपि न हंतव्यः पानीयं यश्च याचते । रणे हत्वातुरान्व्यास स नरो ब्रह्महा भवेत्
যি বধযোগ্য হলেও, যদি সি পানী বিচাৰে তেন্তে তাক হত্যা কৰিব নালাগে। হে ব্যাস, ৰণত আহত আৰু ব্যাকুল লোকক হত্যা কৰা মানুহ ব্রহ্মহত্যাৰ পাপী হয়।
Verse 37
व्याधितं दुर्बलं बालं स्त्र्यनाथौ कृपणं ध्रुवम् । धनुर्भग्नं छिन्नगुणं हत्वा वै ब्रह्महा भवेत्
যি ৰোগাক্ৰান্ত, দুৰ্বল, শিশু, আশ্ৰয়হীন নাৰী বা অনাথ, দীন-দৰিদ্ৰ, আৰু যাৰ ধনু ভঙা আৰু ধনুৰ্জ্যা ছিন্ন—এনে নিৰস্ত্ৰ অসহায়ক হত্যা কৰে, সি নিশ্চয়েই ব্ৰহ্মহত্যাসম মহাপাপত পতিত হয়।
Verse 38
एवं विचार्य्य सद्धीमान्भवेत्प्रीत्याः रणप्रियः । सजन्मनः फलं प्राप्य परत्रेह प्रमोदते
এইদৰে বিবেচনা কৰি সৎবুদ্ধিমান আনন্দসহ ধৰ্মযুদ্ধত অনুৰক্ত হয়। তেনে জন্মৰ ফল লাভ কৰি সি ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো প্ৰমোদিত থাকে।
Frequently Asked Questions
It argues that while varṇa is described through a cosmic-origin schema (Īśvara’s mouth/arms/thighs/feet), the decisive mechanism governing rise or fall is karma: adharma and duṣkṛta lead to degradation across births, whereas disciplined duty supports stability and improvement.
The rahasya is a soteriological reading of status: ‘sthāna’ is not merely social rank but a fragile achievement shaped by saṃskāra and conduct. Vigilance (apramāda) becomes a spiritual technology—preserving purity, discernment, and eligibility for higher practice.
No specific iconic manifestation (svarūpa) is foregrounded in the sampled material; Śiva appears primarily as Īśvara, the cosmic source invoked to anchor the traditional varṇa-origin model while the teaching emphasizes ethical causality rather than form-theology.