तपसो महिमा (The Greatness and Typology of Tapas)
এই অধ্যায়ত ব্যাস আৰু সনৎকুমাৰৰ উপদেশমূলক সংলাপ আছে। ব্যাসে সোধে—শিৱভক্তসকলে যি শুভ অৱস্থা লাভ কৰে, য’ত গৈ পুনৰাগমন নাই (শিৱলোক-প্ৰাপ্তি), সেই অৱস্থা লাভৰ উপায় কি? সনৎকুমাৰে কয় যে ব্ৰত আৰু বিশেষকৈ তপস্যাই শিৱকৃপা লাভৰ নিৰ্ণায়ক সাধন; তপস্যাৰ বলত কঠিন, অসহনীয় বা অপ্রাপ্য যেন লগা কথাও সাধ্য হয়, আৰু দেৱ-ঋষিসকলৰ সিদ্ধিৰ আঁৰত লুকাই থকা শক্তিও তপস্যাই। তাৰ পাছত তপস্যাৰ ত্ৰিবিধ বিভাগ—সাত্ত্বিক, ৰাজস, তামস—বৰ্ণনা কৰা হৈছে: সাত্ত্বিক দেৱ আৰু তপস্বীসকলৰ, ৰাজস মানুহ আৰু দৈত্যসকলৰ, তামস ৰাক্ষস আৰু ক্ৰূৰ কৰ্মীৰ। উপদেশ এই যে তপস্যাৰ ফল সাধকৰ ভাবৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; তপস্যাৰ নৈতিক গুণেই তাৰ গতি আৰু ফল নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ तत्प्राप्तिं वद सत्तम । यद्गत्वा न निवर्तंते शिवभक्तियुता नराः
ব্যাসে ক’লে—হে সনৎকুমাৰ, হে সৰ্বজ্ঞ, হে সত্তম! সেই পৰম অৱস্থা লাভৰ উপায় কোৱা; য’ত গৈ শিৱভক্তিযুক্ত নৰ পুনৰ নুঘূৰে।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । पराशरसुत व्यास शृणु प्रीत्या शुभां गतिम् । व्रतं हि शुद्धभक्तानां तथा शुद्धं तपस्विनाम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে পৰাশৰপুত্ৰ ব্যাস! প্ৰীতিসহ শুভ গতি শুনা। এই ব্ৰত শুদ্ধ ভক্তসকলৰ বাবে; তপস্যাত স্থিৰ তপস্বীৰ বাবেও ই শুদ্ধ-পবিত্ৰ।
Verse 3
ये शिवं शुद्धकर्माणस्सुशुद्धतपसान्विताः । समर्चयन्ति तं नित्यं वन्द्यास्ते सर्वथान्वहम्
যিসকলে শুদ্ধ আচৰণত স্থিত আৰু পৰিশুদ্ধ তপস্যাৰে সংযুক্ত হৈ নিত্য ভক্তি-শ্ৰদ্ধাৰে ভগৱান শিৱক সমৰ্চনা কৰে, তেওঁলোক সৰ্বতোভাবে সৰ্বকাল বন্দনীয়।
Verse 4
नातप्ततपसो यांति शिवलोकमनामयम् । शिवानुग्रहसद्धेतुस्तप एव महामुने
যিসকলে তপস্যা নকৰে, তেওঁলোকে নিৰাময় শিৱলোক লাভ নকৰে। হে মহামুনে! শিৱানুগ্ৰহৰ সত্য আৰু নিশ্চিত হেতু একমাত্র তপস্যাই।
Verse 5
तपसा दिवि मोदन्ते प्रत्यक्षं देवतागणाः । ऋषयो मुनयश्चैव सत्यं जानीह मद्वचः
তপস্যাৰে স্বৰ্গত দেৱগণ প্ৰত্যক্ষ আনন্দিত হয়; ঋষি-মুনিসকলেও তেনেদৰে। মোৰ বাক্যক সত্য বুলি জানিবা।
Verse 6
सुदुर्द्धरं दुरासाध्यं सुधुरं दुरतिक्रमम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
যি অতি দুৰ্ধৰ, দুঃসাধ্য, গধুৰ আৰু অতিক্ৰম কৰাটো কঠিন—সেই সকলো তপস্যাৰে সাধ্য হয়; কিয়নো তপস্যাই নিজেই দুৰ্জেয় শক্তি।
Verse 7
सुस्थितस्तपसि ब्रह्मा नित्यं विष्णुर्हरस्तथा । देवा देव्योऽखिलाः प्राप्तास्तपसा दुर्लभं फलम्
ব্ৰহ্মা তপস্যাত সুদৃঢ়ভাবে স্থিত; বিষ্ণু আৰু হৰ (শিৱ)ও নিত্য তপত অৱস্থিত। সকলো দেৱ-দেৱীয়ে তপস্যাৰে দুৰ্লভ ফল লাভ কৰিছে।
Verse 8
येन येन हि भावेन स्थित्वा यत्क्रियते तपः । ततस्संप्राप्यतेऽसौ तैरिह लोके न संशयः
যি যি ভাৱত স্থিত হৈ যি তপ কৰা হয়, সেই ভাৱানুযায়ী ফল এই লোকতেই নিশ্চয় লাভ হয়—সন্দেহ নাই।
Verse 9
सात्त्विकं राजसं चैव तामसं त्रिविधं स्मृतम् । विज्ञेयं हि तपो व्यास सर्वसाधनसाधनम्
তপ তিন প্ৰকাৰ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে—সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস। সেয়ে হে ব্যাস, তপক যথাৰ্থভাৱে জানিব লাগে; কিয়নো ই সকলো সাধনৰেই সাধন।
Verse 10
सात्त्विकं दैवतानां हि यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । राजसं दानवानां हि मनुष्याणां तथैव च । तामसं राक्षसानां हि नराणां क्रूरकर्मणाम्
দেৱতাসকলৰ স্বভাৱ প্ৰধানকৈ সাত্ত্বিক; তেনেদৰে ব্ৰহ্মচৰ্যৰে বীৰ্য-সংযমী যতি সকলৰো। দানৱসকলৰ স্বভাৱ ৰাজস, আৰু সাধাৰণ মানুহৰো তদ্ৰূপ। ৰাক্ষসসকলৰ স্বভাৱ তামস; ক্ৰূৰ কৰ্মত ৰত নৰসকলৰো সেই।
Verse 11
त्रिविधं तत्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । जपो ध्यानं तु देवानामर्चनं भक्तितश्शुभम्
তত্ত্বদৰ্শী মুনিসকলে ইয়াৰ ফল ত্ৰিবিধ বুলি কৈছে—মন্ত্ৰজপ, দেৱধ্যান, আৰু ভক্তিসহ শుభ দেৱাৰ্চনা (পূজা)।
Verse 12
सात्त्विकं तद्धि निर्दिष्टमशेषफलसाधकम् । इह लोके परे चैव मनोभिप्रेतसाधनम्
সেইটোকেই সাত্ত্বিক বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, যি সকলো ফল সাধন কৰে। ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়তে—মন অভিপ্ৰেত পূৰ্ণ কৰে।
Verse 13
कामनाफलमुद्दिश्य राजसं तप उच्यते । निजदेहं सुसंपीड्य देहशोषकदुस्सहैः
কাম্য ফলৰ উদ্দেশ্যে যি তপস্যা কৰা হয়, তাক ‘ৰাজস’ তপ বোলা হয়। ইয়াত নিজৰ দেহক কঠোৰভাৱে দমন কৰি, দেহ শোষণ কৰা অসহ্য সাধনাৰে তপ কৰা হয়।
Verse 14
तपस्तामसमुद्दिष्टं मनोभिप्रेतसाधनम्
মনৰ অভিপ্ৰেত কাম সিদ্ধ কৰিবলৈ মাত্ৰ যি তপস্যা কৰা হয়, তাক ‘তামস’ তপ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 15
उत्तमं सात्त्विकं विद्याद्धर्मबुद्धिश्च निश्चला । स्नानं पूजा जपो होमः शुद्धशौचमहिंसनम्
উত্তম জীৱনক সাত্ত্বিক বুলি জানিবা—ধৰ্মবুদ্ধি অচল; লগতে স্নান, পূজা, জপ, হোম, শুদ্ধ শৌচ‑আচৰণ আৰু অহিংসা।
Verse 16
व्रतोपवासचर्या च मौनमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दानं क्षांतिर्दमो दया
ব্ৰত‑উপবাস আৰু ধৰ্মচৰ্যা, মৌন আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ; ধীৰ বুদ্ধি, বিদ্যা, সত্য আৰু অক্রোধ; দান, ক্ষমা, দম আৰু দয়া।
Verse 17
वापीकूपतडागादेः प्रसादस्य च कल्पना । कृच्छ्रं चांद्रायणं यज्ञस्सुतीर्थान्याश्रमाः पुनः
বাপী‑কূপ‑তড়াগ আদি নিৰ্মাণ আৰু প্ৰসাদ/মন্দিৰাদি স্থাপন; কৃচ্ছ্ৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত, যজ্ঞ; আৰু পুনৰায় সুতীৰ্থ আৰু আশ্ৰমৰ আশ্ৰয়।
Verse 18
धर्मस्थानानि चैतानि सुखदानि मनीषिणाम् । सुधर्मः परमो व्यासः शिवभक्तेश्च कारणम्
এইবোৰ নিশ্চয় ধৰ্মস্থান, যিয়ে মনীষীসকলক সুখ দিয়ে। হে ব্যাস! সুধৰ্ম (সৎ আচৰণ) পৰম; আৰু ই শিৱভক্তিৰ কাৰণ হয়।
Verse 19
संक्रातिविषुवद्योगो नादमुक्ते नियुज्यताम् । ध्यानं त्रिकालिकं ज्योतिरुन्मनीभावधारणा
সংক্রান্তি আৰু বিষুৱৰ যোগক নাদ-মুক্তিৰ সাধনাত নিয়োজিত কৰা হওক। ত্ৰিকাল ধ্যান কৰা হওক—অন্তৰ্জ্যোতিৰ ধ্যান আৰু উন্মনীভাবৰ স্থিৰ ধাৰণাসহ।
Verse 20
रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायामस्त्रिधा स्मृतः । नाडीसंचारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम्
প্ৰাণায়াম ত্ৰিবিধ বুলি স্মৃত—ৰেচক, পূৰক আৰু কুম্ভক। ইয়াৰ সৈতে নাড়ীত প্ৰাণসঞ্চাৰৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰত্যাহাৰ-নিৰোধে ইন্দ্ৰিয়সংযমো আছে।
Verse 21
तुरीयं तदधो बुद्धिरणिमाद्यष्टसंयुतम् । पूर्वोत्तमं समुद्दिष्टं परज्ञानप्रसाधनम्
সেই তুৰীয়ৰ অধঃস্থিত বুদ্ধি অণিমা আদি অষ্টসিদ্ধিৰে যুক্ত। পূৰ্ব অন্তঃতত্ত্বসমূহৰ মাজত ই শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষিত, আৰু পৰজ্ঞানসাধনৰ উপায় হয়।
Verse 22
काष्ठावस्था मृतावस्था हरितावेति कीर्तिताः । नानोपलब्धयो ह्येतास्सर्वपापप्रणाशनाः
ইয়াক ‘কাষ্ঠ-অৱস্থা’, ‘মৃত-অৱস্থা’ আৰু ‘হৰিত-অৱস্থা’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে। নানা ধৰণে লাভ হোৱা এই অৱস্থাসমূহেই নিশ্চয় সৰ্বপাপ নাশক।
Verse 23
नारी शय्या तथा पानं वस्त्रधूपविलेपनम् । ताम्बूलभक्षणं पंच राजैश्वर्य्यविभूतयः
নাৰীসঙ্গ, শয্যা, মদ্যপান, উত্তম বস্ত্ৰ, ধূপ আৰু লেপন, আৰু তাম্বূল ভক্ষণ—এই পাঁচক ৰাজঐশ্বৰ্য আৰু লৌকিক বিভূতিৰ ভোগ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 24
हेमभारस्तथा ताम्रं गृहाश्च रत्नधेनवः । पांडित्यं वेदशास्त्राणां गीतनृत्यविभूषणम्
তেওঁ সোণৰ ভাৰ আৰু তাম্ৰ, গৃহ আৰু ৰত্নসদৃশ কামধেনু গাই দান কৰিলে; বেদ-শাস্ত্ৰৰ পাণ্ডিত্য আৰু গীত-নৃত্যসিদ্ধিৰ ভূষণো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 25
शंखवीणामृदंगाश्च गजेन्द्रश्छत्रचामरे । भोगरूपाणि चैतानि एभिश्शक्तोऽनुरज्यते
শঙ্খ, বীণা আৰু মৃদঙ্গ; গজেন্দ্ৰ, ছত্ৰ আৰু চামৰ—এই সকলো ভোগৰ ৰূপ। এইবোৰে বদ্ধ জীৱক আসক্ত কৰি কামনালৈ টানি নিয়ে।
Verse 26
आदर्शवन्मुनेस्नेहैस्तिलवत्स निपीड्यते । अरं गच्छेति चाप्येनं कुरुते ज्ञानमोहितः
জ্ঞানমোহিত হৈ মুনি স্নেহবশে বাছুৰটোক তিলৰ দৰে চেপি ওচৰলৈ টানি ধৰে—যেন দৰ্পণৰ প্ৰতিবিম্ব আঁকুৰি ধৰিছে—তাৰ পাছত কয়, “যথেষ্ট, যোৱা”; এইদৰে বিভ্ৰান্ত বিচাৰ কৰে।
Verse 27
जानन्नपीह संसारे भ्रमते घटियंत्रवत् । सर्वयोनिषु दुःखार्तस्स्थावरेषु चरेषु च
জানিও সি এই সংসাৰত ঘটিযন্ত্ৰৰ দৰে ঘূৰি ফুৰে; স্থাৱৰ আৰু চৰ—সকলো যোনিত দুখে কাতৰ হয়।
Verse 28
एवं योनिषु सर्वासु प्रतिक्रम्य भ्रमेण त । कालांतरवशाद्याति मानुष्यमतिदुर्लभम्
এইদৰে ভ্ৰমবশত সি সকলো যোনিত পুনঃপুনঃ গমনাগমন কৰি ভ্ৰমে; দীৰ্ঘ কালান্তৰৰ পাছতহে অতি দুৰ্লভ মানৱ অৱস্থা লাভ কৰে।
Verse 29
व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् । विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात्
কেতিয়াবা ব্যুত্ক্ৰমেও পুণ্যৰ গৌৰৱভাৰৰ ফলত মানৱজন্ম লাভ হয়। কৰ্মৰ গুৰুতা-লঘুতাৰ অনুসাৰে জীৱৰ গতি বিচিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 30
मानुष्यं च समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधनम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयस्स मृतश्शोचते चिरम्
স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ সাধনৰ উপায় স্বৰূপ মানৱজন্ম লাভ কৰিও যি নিজৰ আত্মশ্ৰেয়ৰ হিতকাৰী ধৰ্মাচৰণ নকৰে, সি মৃত্যুৰ পিছত দীৰ্ঘকাল শোক কৰে।
Verse 31
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यं चाति दुर्लभं । तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा
দেৱ আৰু অসুৰসহ সকলোৰে বাবে মানৱজন্ম অতি দুষ্প্ৰাপ্য। সেয়া লাভ কৰি এনেদৰে জীৱন-আচৰণ কৰা উচিত, যাতে নৰকলৈ নাযায়।
Verse 32
स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यमः । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं वृथा तज्जन्म कीर्तितम्
যদি স্বৰ্গ আৰু তাৰো ওপৰত মোক্ষলাভৰ বাবে দৃঢ় প্ৰচেষ্টা নাথাকে, তেন্তে দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম লাভ কৰিও সেই জীৱন বৃথা বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
सर्वस्य मूलं मानुष्यं चतुर्वर्गस्य कीर्तितम् । संप्राप्य धर्मतो व्यास तद्यत्तादनुपालयेत्
হে ব্যাস! মানৱজন্মক সকলোৰে মূল বুলি কোৱা হয়, কিয়নো ই ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ এই চতুৰ্বৰ্গৰ আধাৰ। ধৰ্মৰ দ্বাৰা ইয়াক লাভ কৰি, সেই ধৰ্মমাৰ্গক যত্নেৰে পালন কৰা উচিত।
Verse 34
धर्ममूलं हि मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् । यदि लाभाय यत्नः स्यान्मूलं रक्षेत्स्वयं ततः
ধৰ্মমূলে স্থিত আৰু সকলো সাৰ্থক লক্ষ্য সাধনক্ষম মানৱজীৱন লাভ কৰি যদি লাভৰ বাবে চেষ্টা কৰে, তেন্তে প্ৰথমে সেই মূল—ধৰ্ম—নিজেই ৰক্ষা কৰা উচিত।
Verse 35
मानुष्येऽपि च विप्रत्वं यः प्राप्य खलु दुर्लभम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयः कोऽन्यस्तस्मादचेतनः
মানৱজন্মৰ মাজতো যি সঁচাকৈ দুষ্প্ৰাপ্য ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰি সত্ত্বেও আত্মশ্ৰেয়ৰ আচৰণ নকৰে, তাতকৈ অধিক অচেতন আৰু কোন?
Verse 36
द्वीपानामेव सर्वेषां कर्मभूमिरियमुच्यते । इतस्स्वर्गश्च मोक्षश्च प्राप्यते समुपार्जितः
সকলো দ্বীপৰ মাজত ইয়াকেই কৰ্মভূমি বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ পৰাই পুণ্যোপাৰ্জনে স্বৰ্গো লাভ হয় আৰু মোক্ষো অর্জিত হয়।
Verse 37
देशेऽस्मिन्भारते वर्षे प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् । न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा खलु वंचितः
এই ভাৰতবৰ্ষত অনিত্য মানৱজন্ম লাভ কৰিও যি আত্মকল্যাণ সাধন নকৰে, তাৰ আত্মা নিশ্চয়েই বঞ্চিত—প্ৰতাৰিত হয়।
Verse 38
कर्मभूमिरियं विप्र फलभूमिरसौ स्मृता । इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदनुभुज्यते
হে বিপ্ৰ! এই লোক কৰ্মভূমি, আৰু সেই (স্বৰ্গ) ফলভূমি বুলি স্মৃত; ইয়াত যি কৰ্ম কৰা হয়, তাৰ ফল স্বৰ্গত ভোগ কৰা হয়।
Verse 39
यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थश्चोदितोऽप्यन्यैर्न किंचित्कर्तुमुत्सहेत्
যেতিয়ালৈকে দেহ সুস্থ থাকে, তেতিয়ালৈকে ধৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত; কিন্তু অসুস্থ হ’লে, আনৰ তাগিদ থাকিলেও, কোনো কাম কৰিবলৈ অতিশয় চেষ্টা নকৰা উচিত।
Verse 40
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं यो न प्रसाधयेत् । ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च
যি এই অনিত্য দেহেৰে ধ্ৰুৱ—শিৱতত্ত্ব সাধিবলৈ চেষ্টা নকৰে, তাৰ ধ্ৰুৱো হাতছাড়া হয়, আৰু অনিত্য দেহো শেষত নষ্টই হয়।
Verse 41
आयुषः खंडखंडानि निपतंति तदग्रतः । अहोरात्रोपदेशेन किमर्थं नावबुध्यते
আয়ুষৰ খণ্ড খণ্ড চকুৰ সন্মুখতে ঝৰি পৰে; দিন-ৰাতি নিৰন্তৰ উপদেশ দিওঁতে থাকিলেও মানুহ কিয় নুজাগে?
Verse 42
यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति । आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदति कस्तथा
মৃত্যু কেতিয়া আৰু কাৰ হ’ব সেয়া যেতিয়া জনা নাযায়, তেতিয়া আকস্মিক মৰণ আহিলে সঁচাকৈ ধৈৰ্য কোনে ধাৰণ কৰিব পাৰে?
Verse 43
परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यति ध्रुवम् । न ददाति कदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम्
যেতিয়া মানুহে সকলো ত্যাগ কৰি নিশ্চিতভাৱে একাকী যাব লাগিব, তেতিয়া এই ধন কাক আৰু কিয়—যাত্ৰাৰ পাথেয় হিচাপেও—দান নকৰে?
Verse 44
गृहीतदानपाथेयः सुखं याति यमालयम् । अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहिते पथि
যি দানৰূপ পাথেয় সঞ্চয় কৰে, সি সুখে যমালয়লৈ যায়; নতুবা পাথেয়বিহীন পথিকৰ দৰে জীৱে পথত ক্লেশ ভোগ কৰে।
Verse 45
येषां कालेय पुण्यानि परिपूर्णानि सर्वतः । गच्छतां स्वर्गदेशं हि तेषां लाभः पदेपदे
যিসকলৰ পুণ্য সময়মতে সৰ্বতোভাবে পৰিপক্ব আৰু পৰিপূৰ্ণ হৈছে, তেওঁলোকে স্বৰ্গদেশলৈ গ’লে পদে পদে লাভ আৰু মঙ্গলফল লাভ কৰে।
Verse 46
इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वमपुण्यो नरकं व्रजेत्
এই কথা জানি মানুহে পুণ্যকৰ্ম কৰিব আৰু পাপ বর্জন কৰিব। পুণ্যৰে দেবত্ব লাভ হয়; পুণ্যহীন নৰকলৈ যায়।
Verse 47
ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाश्शरणं शिवम् । तेऽपि घोरं न पश्यंति यमं न नरकं तथा
যিসকলে অলপমাত্ৰেও দেৱেশ শিৱৰ শৰণ লয়, তেওঁলোকে ভয়ংকৰ যমক নেদেখে, নৰকো নাভোগে।
Verse 48
किंतु पापैर्महामोहैः किंचित्काले शिवाज्ञया । वसंति तत्र मानुष्यास्ततो यांति शिवास्पदम्
কিন্তু পাপ আৰু মহামোহৰ বাবে কিছুমান মানুহ শিৱৰ আজ্ঞাৰে তাত কিছু সময় বাস কৰে; তাৰ পাছত শিৱধামলৈ যায়।
Verse 49
ये पुनस्सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् । न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा
কিন্তু যিসকলে সৰ্বভাৱে মহেশ্বৰক শৰণ লয়, তেওঁলোক পাপে লিপ্ত নহয়—যেনে পদ্মপাত জলে নাভিজে।
Verse 50
उक्तं शिवेति यैर्नाम तथा हरहरेति च । न तेषां नरकाद्भीतिर्यमाद्धि मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, যিসকলে ‘শিৱ’ নাম আৰু ‘হৰ-হৰ’ উচ্চাৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ নৰকৰ ভয় নাই; যমৰো ভয় নাই।
Verse 51
परलोकस्य पाथेयं मोक्षोपायमनामयम् । पुण्यसंघैकनिलयं शिव इत्यक्षरद्वयम्
‘শিৱ’ এই দুটা অক্ষৰ পৰলোকযাত্ৰাৰ পাথেয়, মোক্ষৰ নিৰাময় উপায়, আৰু সকলো পুণ্যৰ একমাত্ৰ নিলয়।
Verse 52
शिवनामैव संसारमहारोगेकशामकम् । नान्यत्संसाररोगस्य शामकं दृश्यते मया
শিৱনামেই সংসাৰ-মহাৰোগৰ একমাত্ৰ শমন; সংসাৰ-ৰোগ শান্ত কৰা আন একো উপায় মই নেদেখোঁ।
Verse 53
ब्रह्महत्यासहस्राणि पुरा कृत्वा तु पुल्कसः । शिवेति नाम विमलं श्रुत्वा मोक्षं गतः पुरा
পূৰ্বকালত এজন পুল্কসে ব্রহ্মহত্যাৰ সহস্ৰ পাপ কৰিছিল; তথাপি ‘শিৱ’ এই বিমল নাম শুনি সি মোক্ষ লাভ কৰিছিল।
Verse 54
तस्माद्विवर्द्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः । शिवभक्त्या महाप्राज्ञ भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
গতিকে বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে সদায় ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তি বৃদ্ধি কৰা উচিত। হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, শিৱভক্তিৰ দ্বাৰা ভোগ আৰু মুক্তি দুয়োটাকে লাভ কৰিব পাৰি।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra argues that access to Śivaloka and the non-returning state sought by Śiva-bhaktas is reliably grounded in tapas: austerity is presented as the principal causal condition for Śiva’s grace (śivānugrahasya saddhetuḥ).
The triguṇa classification functions as an interpretive key: austerity is not inherently liberative; its spiritual value depends on its guṇa-quality and motivating bhāva. Thus the same ‘tapas’ can elevate (sāttvika), empower worldly aims (rājasa), or intensify destructive tendencies (tāmasa).
No specific iconographic form of Śiva or Umā is foregrounded in the sampled portion; the chapter emphasizes Śiva as the granter of grace (anugraha) and the destination Śivaloka, focusing on soteriology and discipline rather than a named mūrti or avatāra.