Lokapramāṇa–Grahamaṇḍala–Dhruvaloka-vyavasthā (Cosmic Measures and the Arrangement of the Heavenly Spheres)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि । तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते

সনৎকুমাৰে ক’লে—সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ কিৰণ যিমান দূৰলৈকে পোহৰ দিয়ে, সিমান দূৰলৈকে পৃথিৱীৰ পৰিমাপ; সেই অঞ্চলকেই ‘ভূলোক’ বুলি গোৱা হয়।

Verse 2

भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् । योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया

পৃথিৱীৰ পৰা এক লক্ষ যোজন দূৰত ৰবিমণ্ডল অৱস্থিত; তাৰ বিস্তাৰ সদায় সহস্ৰ সহস্ৰ যোজনৰ পৰিমাপে গণনা কৰা হয়।

Verse 3

शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते । रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया

তেওঁলোকে চন্দ্ৰক জগতৰ ক্ৰম-মাপৰ মানদণ্ড বুলি কয়; আৰু ৰবিৰ ওপৰত চন্দ্ৰ এক লক্ষ যোজন গণনাৰে অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 4

ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम् । सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि

চন্দ্ৰৰ ওপৰত সমগ্ৰ গ্ৰহমণ্ডল স্থিত; আৰু তাৰো ওপৰত চাৰিওফালে দশ সহস্ৰ নক্ষত্ৰসমূহ বিরাজমান।

Verse 5

बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम् । बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः

বুধৰ ওপৰত শুক্ৰ; শুক্ৰৰ ওপৰত ভৌম (মঙ্গল) মণ্ডল। তাৰ ওপৰত বৃহস্পতি, আৰু বৃহস্পতিৰ ওপৰত শনৈশ্চৰ স্থিত।

Verse 6

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् । ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः

সেই অঞ্চলৰ পৰা এক লক্ষ যোজন দূৰত সপ্তৰ্ষিমণ্ডল অৱস্থিত। ঋষিসকলৰ ওপৰত আৰু এক লক্ষ যোজন ঊৰ্ধ্বে ধ্ৰুৱ জগতৰ ধুৰিৰ দৰে অচল স্থিৰ থাকে।

Verse 7

मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्

সেই জ্যোতিচক্ৰৰ মেঢী (ধুৰিস্তম্ভ) হৈ উঠা যিটো, সেয়াই তাৰ স্থিৰ ধ্ৰুৱ। ইয়াক ভূঃ-ভুৱঃ-স্বঃ এই ত্ৰিলোক বুলি জানিব লাগে; ভুৱৰ্লোক ধ্ৰুৱৰ তলতো আৰু ওপৰতো বিন্যস্ত।

Verse 8

एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः

য’ত এক কোটি যোজন বিস্তাৰ, তাত কল্পকাল পৰ্যন্ত বাস কৰা সত্তাসকল থাকে। ধ্ৰুৱৰ ওপৰত মহৰ্লোক; তাত ব্ৰহ্মাৰ সাত পুত্ৰ নিবাস কৰে।

Verse 9

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः । कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा

সনক, সনন্দন, তৃতীয় সনৎকুমাৰ আৰু সনাতন; কপিল আৰু আসুৰি; লগতে ভোঢু আৰু পঞ্চশিখ—এইসকলেই এই উপদেশত স্মৰণীয় পূজ্য ঋষি।

Verse 10

उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः । द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः

তাৰ ওপৰত দু’লক্ষ যোজনৰ ভিতৰত শুক্ৰ অৱস্থিত। আৰু তাৰ পৰা দু’লক্ষ যোজন তলত সোমপুত্ৰ বুধ (গ্ৰহ) বুলি স্মৃত।

Verse 11

द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने । द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु

হে মুনি, তাৰ পৰা দু’লক্ষ যোজন ওপৰত ভৌম (মঙ্গল) অৱস্থিত। আৰু তাৰ পৰা দু’লক্ষ যোজন ওপৰত গুৰু জীৱ (বৃহস্পতি) স্থিত।

Verse 12

द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः । एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता

জীৱ (বৃহস্পতি) ৰ পৰা দু’লক্ষ যোজন ওপৰত সৌৰি (শনি) সুস্থিত। এইসকলক সপ্তগ্ৰহ বুলি কোৱা হৈছে; প্ৰত্যেকে নিজ নিজ ৰাশিত অৱস্থিত।

Verse 13

रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः । विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता

ৰুদ্ৰলক্ষ (এক লক্ষ) যোজন উচ্চতাত ওপৰত সপ্ত ঋষি অৱস্থিত। আৰু বিশ্বলক্ষ (দশ লক্ষ) যোজন উচ্চতাত ধ্ৰুৱৰ স্থিতি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 14

चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः

জনলোকতকৈ চাৰিগুণ ওপৰৰ ঊৰ্ধ্বাৰ্ধত তপোলোক বুলি কোৱা হয়। তাত বৈরাজ নামৰ দেবসকল দাহ-তাপৰ ক্লেশৰ পৰা মুক্ত হৈ স্থিত।

Verse 15

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः । ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः

তপোলোকতকৈ ছয়গুণ উৎকৰ্ষে সত্যলোক স্থিত। সেই লোকেই ব্ৰহ্মলোক বুলি জানিব লাগে; তাত অমলচিত্ত লোকসকল বাস কৰে।

Verse 16

सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः । यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः

ভূলোকত সেই মানুহসকল বাস কৰে, যিসকল সত্য আৰু ধৰ্মত ৰত—জ্ঞানী, ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত—আৰু যিসকলৰ জীৱনগতি সেই (উচ্চ) পথ-লক্ষ্যৰ অনুগামী।

Verse 17

भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः । स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ

ভুৱৰ্লোকত দেবৰূপী সংসিদ্ধ মুনিসকল বাস কৰে। স্বৰ্গলোকত দেবগণ—আদিত্য, মৰুত, বসু আৰু অশ্বিনীদ্বয়—অৱস্থান কৰে।

Verse 18

विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः । नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः

তাত বিশ্বেদেৱ, ৰুদ্ৰ, সাধ্য, নাগ, খগ আদি উপস্থিত আছিল। তাত নবগ্ৰহো আছিল, আৰু কল্মষমুক্ত ঋষিসকলেও সমবেত হৈ থিয় হৈ আছিল।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां लोकवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ—উমাসংহিতা—ত “লোকবৰ্ণন” নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 20

दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा । एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम्

দধিবৃক্ষৰ ফল যেনেকৈ গোল আৰু তাৰ বক্ৰতা ওপৰ-তললৈ বিস্তাৰিত, তেনেকৈ এই (লোকব্যৱস্থা) ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কটাহসদৃশ আৱৰণে চাৰিওফালে সম্পূৰ্ণৰূপে আবৃত।

Verse 21

दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् । वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा

সেই (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় বিস্তাৰ) দহগুণে বৃদ্ধি পোৱা জলে চাৰিওফালে আবৃত আছিল; তদ্ৰূপ অগ্নি, বায়ু, আকাশ আৰু তমস (অন্ধকাৰ) দ্বাৰাও আচ্ছাদিত আছিল।

Verse 22

भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः । महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः

ভূতাদি-মহত্তত্ত্ব আৰু দিশাগুণৰ উচ্চতৰ আৱৰণেৰে আৱৃত হৈ, পুৰুষে মহত্তকো আচ্ছাদিত কৰি, প্ৰধান (আদিপ্ৰকৃতি) ওপৰত স্থিত থাকে।

Verse 23

अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः । तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः

সেই পৰমাত্মাৰ কোনো সংখ্যা নাই, কোনো পৰিমাপো নাই। সেয়ে তেওঁ ‘অনন্ত’ বুলি খ্যাত; কিয়নো তেওঁক মাপিবলৈ কোনো প্ৰমাণ নাই।

Verse 24

हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

হে মুনি, সেই পৰা প্ৰকৃতি সমগ্ৰৰ কাৰণভূতা। তেঁওৰ পৰাই অগণিত অণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড) উৎপন্ন হয়—সহস্ৰে সহস্ৰে, আৰু অযুত সহস্ৰো।

Verse 25

ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः । दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम्

অব্যক্ত-উৎপত্তিযুক্ত সেই পৰম তত্ত্বৰ পৰা অসংখ্য প্ৰকাশ জন্মে—যেনে কাঠত অগ্নি নিহিত, তিলত তেল, আৰু গাখীৰত ঘিঁউ সুপ্ত থাকে।

Verse 26

तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः । आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः

এইদৰে সেই পৰমাত্মা—স্বপ্ৰকাশ চৈতন্যস্বৰূপ—সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত। আদিবীজৰ পৰা তেওঁ সৃষ্টিক প্ৰসৱ কৰে; আৰু তাতেই পৰা পৰৱৰ্তী উচ্চ অণ্ডজ জীৱ জন্মে।

Verse 27

तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः । महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः

তেওঁলোকৰ পৰা পুত্ৰ জন্মিল; আৰু তাৰ পিছত আনসকলৰ পৰা আৰু আন আন বীজ-তত্ত্ব উদ্ভৱ হ’ল। সেই উৎসৰ পৰাই মহৎ আদি পৰা বিশেষান্তলৈ বিকাৰসমূহ, আৰু দেৱগণ আদি সত্ত্বসমূহ প্ৰকাশ পায়।

Verse 28

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते

যেনেকৈ বীজৰ পৰা অঙ্কুৰ ওলাই আহিলেও গছৰ কোনো ক্ষয় নহয়, আৰু যেনেকৈ সূৰ্যকান্ত মণিৰ পৰা সূৰ্যকিৰণে অগ্নি জন্মায়; তেনেকৈ পৰমেশ্বৰ পৰা হোৱা প্ৰকাশে ভগৱান শিৱক একোতেই হ্ৰাস নকৰে।

Verse 29

तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् । शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि

সেইদৰে সৃষ্টি জন্মে; শিৱ একাই নিজে তাক কামনা নকৰে। শিৱ-শক্তিৰ সংযোগৰ দ্বাৰাই দেৱাদি সকলো সত্তা সত্যই উদ্ভৱ হয়।

Verse 30

तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते

তদ্ৰূপ, তেওঁৰ একমাত্ৰ স্বকৰ্মে তেওঁলোকে নিজ নিজ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰগণ; আৰু তেওঁকেই সেই শিৱ বুলি গোৱা হয়।

Verse 31

तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति । कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते

সেয়ে, যাৰ পৰা সকলো উদ্ভৱ হয় আৰু যাৰ মাজতেই শেষত লয় পায়। সকলো ক্ৰিয়াৰ কৰ্তা ৰূপে তেওঁক শিৱ বুলি পৰিগীত কৰা হয়।

Verse 32

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् । सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने

ব্যাসে ক’লে—হে সনৎকুমাৰ, হে সৰ্বজ্ঞ! মোৰ মহান সংশয় ছিন্ন কৰা। হে মুনি, ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ ওপৰত লোক আছে নে নাই?

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर । ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः

সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মুনীশ্বৰ, ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ওপৰতো নিশ্চয় লোক আছে। সিহঁতক বিশেষকৈ শুনা; তোমাক ক’বলৈয়ে মই ইয়ালৈ আহিছোঁ।

Verse 34

विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः । विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः

বিধিলোক (ব্ৰহ্মলোক)ৰ ওপৰে ‘বৈকুণ্ঠ’ নামে প্ৰসিদ্ধ লোক আছে। সি মহাদীপ্তিত উজ্জ্বল, য’ত ভগৱান বিষ্ণু প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 35

तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः । सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः

তাৰ ওপৰত কৌমাৰ লোক—অতি আশ্চৰ্য। তাত দেৱসেনাৰ সেনানী, শম্ভুৰ পুত্ৰ স্কন্দ, অতি প্ৰভাৰে বিরাজ কৰে।

Verse 36

ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते । यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा

তাৰ পিছত পৰম উমালোক মহাদিব্য ৰূপে দীপ্ত। তাত একমাত্ৰ শক্তিয়েই উজ্জ্বল—ত্রিদেৱজননী, মঙ্গলময়ী শিৱা।

Verse 37

परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी । निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका

প্ৰকৃতি নিশ্চয় পৰাত্পৰা, ৰজঃ-সত্ত্ব-তমোময়ী; তথাপি সেই দেৱী স্বস্বৰূপত নিৰ্গুণা, নিৰ্বিকাৰা আৰু শিৱাত্মিকা।

Verse 38

तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः । अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा

তাৰ ওপৰত সনাতন শিৱলোক জ্ঞেয়—সেয়া অবিনাশী, মহাদিব্য আৰু সদায় মহাশোভাৰে সমন্বিত।

Verse 39

विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः । त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः

য’ত পৰম ব্ৰহ্ম দীপ্তিময় হৈ বিৰাজে—সেই ঠাইতে শম্ভু মহেশ্বৰ। তেওঁ ত্ৰিদেৱৰ জনক-স্বামী আৰু সকলোৰে বাবে ত্ৰিগুণাতীত।

Verse 40

तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः । गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया

তাৰ ওপৰত আৰু কোনো লোক নাই; তাৰ ওচৰতে গ’লোক আছে। তাত ‘সুশীলা’ নামৰ গোমাতাসকল বাস কৰে, যিসকল শিৱৰ অতি প্ৰিয়।

Verse 41

तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया । प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा

তাৰ পালক ‘কৃষ্ণ’ নামে খ্যাত; শংকৰৰ আজ্ঞাত তেওঁ দীপ্তিমান। স্বয়ং শিৱে নিজৰ স্বচ্ছন্দচাৰিণী শক্তিৰে তেওঁক প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছে।

Verse 42

शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः । अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः

হে ব্যাস! শিৱলোক অদ্ভুত—স্বয়ংসিদ্ধ, নিৰাধাৰ আৰু পৰম মনোহৰ। বাক্যৰে সম্পূৰ্ণ অবৰ্ণনীয়; নানাবিধ দিৱ্য তত্ত্বে উজ্জ্বল।

Verse 43

शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः । विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः

সেই পৰম তত্ত্বৰ অধিষ্ঠাতা শিৱেই—সকল দেৱৰ শিৰোমণি। বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আদি যাঁক সেবা-আৰাধনা কৰে; তেওঁ নিৰঞ্জন পৰমাত্মা।

Verse 44

इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः । तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

হে তাত! এইদৰে মই তোমাক সকলো ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সম্পূৰ্ণ বিন্যাস ক’লোঁ। এতিয়া তাৰ ঊৰ্ধ্বৰ লোকসমূহৰ অৱস্থান বিষয়ে—আৰু কি শুনিব খোজা?