Bhu-maṇḍala-varṇanam (Description of the Earth-Maṇḍala, the Seven Continents, and Meru)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ পৰাশৰ্যক উপদেশ দিয়ে। তেওঁ ভূ-মণ্ডলৰ গঠন ব্যাখ্যা কৰি, বিভিন্ন পদাৰ্থৰ সাত সাগৰে ঘেৰাও কৰা সাত দ্বীপৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু প্ৰযুক্তিগত বৰ্ণনা দিয়ে আৰু কেন্দ্ৰত জম্বুদ্বীপ স্থাপন কৰে। জম্বুদ্বীপত স্বৰ্ণময় অক্ষ-পৰ্বত মেৰুৰ যোজনামাপে উচ্চতা-প্ৰস্থ নিৰ্দিষ্ট কৰি বৰ্ণনা কৰা হয়; দক্ষিণে হিমৱান, হেমকূট, নিষধ আৰু উত্তৰে নীল, শ্বেত, শৃঙ্গী আদি পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উল্লেখ আছে। পাছত ভাৰত, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ, ৰম্যক, হিৰণ্ময়, উত্তৰকুরু আদি বৰ্ষ-অঞ্চলৰ নাম আৰু ক্ৰম দিয়া হয়, আৰু এই পুরাণীয় ভূগোলক ধৰ্ম, তীৰ্থ-ভাবনা আৰু শিৱভক্তিৰ পবিত্ৰ মানচিত্ৰৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । पाराशर्य्य सुसंक्षेपाच्छृणु त्वं वदतो मम । मण्डलं च भुवस्सम्यक् सप्तद्वीपादिसंयुतम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে পাৰাশৰ্য, মোৰ সংক্ষিপ্ত কথা মনোযোগেৰে শুনা। মই সপ্তদ্বীপ আদি-সংযুক্ত ভুৱঃমণ্ডল সঠিকভাৱে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 2
जंबू प्लक्षश्शाल्मलिश्च कुशः क्रौञ्चश्च शाककः । पुष्पकस्सप्तमस्सर्वे समुद्रैस्सप्तभिर्वृताः
জম্বূ, প্লক্ষ, শাল্মলি, কুশ, ক্রৌঞ্চ আৰু শাকদ্বীপ—আৰু সপ্তম পুষ্পক—এই সাতোটা দ্বীপ সাতটা সাগৰেৰে পৰিবেষ্টিত।
Verse 3
लवणेक्षुरसौ सर्पिर्दविदुग्धजलाशयाः । जम्बुद्वीपस्समस्तानामेतेषां मध्यतः स्थितः
চাৰিওফালৰ সাগৰসমূহ লৱণজল, ইক্ষুৰস, ঘিউ, দধি আৰু দুধৰ জলাশয়। এই সকলোৰে একেবাৰে মাজত জম্বূদ্বীপ অৱস্থিত।
Verse 4
तस्यापि मेरुः कालेयमध्ये कनकपर्वतः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः
সেই অঞ্চলত ‘কনকপৰ্বত’ নামে প্ৰসিদ্ধ মেরুপৰ্বত ষোল যোজন পৰ্যন্ত তললৈ প্ৰৱিষ্ট—ইয়াই তাৰ প্ৰোথিত গভীৰতাৰ পৰিমাপ।
Verse 5
चतुरशीतिमानैस्तैर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । भूमिपृष्ठस्थशैलोऽयं विस्तरस्तस्य सर्वतः
এই পৰ্বত চৌৰাশি (মাপ) বিস্তাৰযুক্ত আৰু শিখৰত বত্ৰিশ (মাপ) পৰ্যন্ত প্ৰসাৰিত। ই ভূ-পৃষ্ঠত স্থিত হৈ চাৰিওফালে বিস্তৃত।
Verse 6
मूले षोडशसाहस्रः कर्णिकाकार संस्थितः । हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे
ইয়াৰ মূলে ‘ষোড়শসাহস্ৰ’ নামৰ পৰ্বত পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ দৰে স্থিত। ইয়াৰ দক্ষিণে হিমবান, হেমকূট আৰু নিষধ পৰ্বত আছে।
Verse 7
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः । दशसाहस्रिकं ह्येते रत्नवंतोऽरुणप्रभाः
উত্তৰ দেশভাগত নীল, শ্বেত আৰু শৃঙ্গী নামৰ বৰ্ষ-পৰ্বত আছে। এইবোৰ দহ সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত, ৰত্নসমৃদ্ধ আৰু অৰুণ প্ৰভাৰে দীপ্তিমান।
Verse 8
सहस्रयोजनोत्सेधास्तावद्विस्तारिणश्च ते । भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्
সিহঁতৰ উচ্চতা সহস্ৰ যোজন আৰু বিস্তাৰো সহস্ৰ যোজন। প্ৰথম বৰ্ষ ‘ভাৰত’; তাৰ পিছত ‘কিংপুৰুষ’ বুলি স্মৃত।
Verse 9
हरिवर्षं ततो ऽन्यद्वै मेरोर्दक्षिणतो मुने । रम्यकं चोत्तरे पार्श्वे तस्यांशे तु हिरण्मयम्
হে মুনি, মেরুৰ দক্ষিণত ‘হৰিবৰ্ষ’ নামৰ আন এটা বৰ্ষ আছে। উত্তৰ পাৰ্শ্বত ‘ৰম্যক’, আৰু সেই বিভাগতেই ‘হিৰণ্ময়’ নামৰ দেশ।
Verse 10
उत्तरे कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा । नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, উত্তৰত কুৰুও আছে, যেনেকৈ ভাৰত আছে তেনেকৈ। এইসকলৰ প্ৰতিটোৰ পৰিমাপ নৱ সহস্ৰ যোজন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
इलावृतं तु तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः । मेरोश्चतुर्द्दिशं तत्र नवसाहस्रमुच्छ्रितम्
ইলাবৃতৰ মধ্যভাগত উচ্চ মেরু পৰ্বত অৱস্থিত। তাত মেরুৰ চাৰিও দিশে নৱ সহস্ৰ যোজন উচ্চতা পৰ্যন্ত (পৰিবেষ্টিত অঞ্চল) উত্থিত।
Verse 12
इलावृतमृषिश्रेष्ठ चत्वारश्चात्र पर्वताः । विष्कंभा रचिता मेरोर्योजिताः पुनरुच्छ्रिताः
হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ! ইলাবৃতত চাৰিটা পৰ্বত আছে। সিহঁত মেরুৰ সহায়ক স্তম্ভ (বিষ্কম্ভ) ৰূপে স্থাপিত, মেরুৰ সৈতে যুক্ত আৰু পুনৰ উচ্চতালৈ উঠি আছে।
Verse 13
पूर्वे हि मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः
পূবফালে মন্দৰ নামৰ পৰ্বত, দক্ষিণফালে গন্ধমাদন। পশ্চিম ভাগত বিপুল, আৰু উত্তৰত সুপাৰ্শ্ব অৱস্থিত।
Verse 14
कदंबो जंबुवृक्षश्च पिप्पलो वट एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः
কদম্ব, জাম্বুবৃক্ষ, পিপ্পল আৰু বটও—পৰ্বতধ্বজ সদৃশ এই বৃক্ষসমূহ এগাৰশ যোজন উচ্চ আছিল।
Verse 15
जम्बूद्वीपस्य नाम्नो वै हेतुं शृणु महामुने । विराजंते महावृक्षास्तत्स्वभावं वदामि ते
হে মহামুনি! ‘জম্বুদ্বীপ’ নামৰ সত্য কাৰণ শুনা। তাত মহাবৃক্ষসমূহ তেজেৰে বিরাজমান; সিহঁতৰ স্বভাৱ মই তোমাক কওঁ।
Verse 16
महागज प्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च । पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः
সেই জাম্বু গছৰ ফল মহাগজৰ সমান ডাঙৰ; পকি ফাটি গ’লে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত সকলো দিশে পৰি যায়।
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने जम्बूद्वीपवर्षवर्णनं नाम सप्तदशोध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাত, ব্ৰহ্মাণ্ডকথনৰ অন্তৰ্গত ‘জম্বুদ্বীপৰ বৰ্ষবৰ্ণন’ নামৰ সপ্তদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 18
न स्वेदो न च दौर्गंध्यं न जरा चेन्द्रियग्रहः । तस्यास्तटे स्थितानान्तु जनानां तन्न जायते
সেই পবিত্ৰ তীৰত অৱস্থান কৰা লোকসকলৰ ন ঘাম হয়, ন দুৰ্গন্ধ; ন জৰা আহে, ন ইন্দ্ৰিয়পীড়া জন্মে।
Verse 19
तीरमृत्स्नां च सम्प्राप्य मुखवायुविशोषिताम् । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
নদীৰ পাৰত থকা মাটি সংগ্ৰহ কৰি মুখৰ শ্বাস-বায়ুৰে শুকুৱালে সেয়া ‘জাম্বূনদ’ নামৰ সোণলৈ পৰিণত হয়—সিদ্ধজনৰ সিদ্ধ-ভূষণৰ যোগ্য।
Verse 20
भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! মেরুৰ পূবফালে ভদ্ৰাশ্ব আৰু পশ্চিমফালে কেতুমাল আছে। এই দুয়োটা বৰ্ষ; সিহঁতৰ মাজত ইলাবৃত অৱস্থিত।
Verse 21
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः । विभ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्
পূব দিশত চৈত্ৰৰথ বন, দক্ষিণত গন্ধমাদন। পশ্চিমত বিভ্ৰাজ, আৰু তেনেদৰে উত্তৰত নন্দন বুলি স্মৃত।
Verse 22
अरुणोदं महाभद्रं शीतोदं मानसं स्मृतम् । सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वशः
অৰুণোদ, মহাভদ্ৰ, শীতোদ আৰু মানস—এই চাৰিখন সৰোবৰ স্মৃত। সকলো দিশে ই দেৱতাসকলৰ ভোগ্য, দিব্য বিহাৰস্থান।
Verse 23
शीतांजनः कुरुंगश्च कुररो माल्यवांस्तथा । चैकैकप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः
মেৰু পৰ্বতৰ পূব দিশত কেশৰাচল নামৰ উপপৰ্বতশ্ৰেণী আছে; প্ৰতিটোৰ নিজস্ব প্ৰধান শিখৰ—শীতাঞ্জন, কুৰুঙ্গ, কুৰৰ আৰু মাল্যবান।
Verse 24
त्रिकूटश्शिशिरश्चैव पतंगो रुचकस्तथा । निषधः कपिलायाश्च दक्षिणे केसराचलाः
দক্ষিণ দিশত ত্ৰিকূট আৰু শিশিৰ, পতঙ্গ আৰু ৰুচক; লগতে নিষধ—আৰু দক্ষিণ অঞ্চলত কপিলাৰ কেশৰাচলসমূহো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 25
सिनी वासः कुसुंभश्च कपिलो नारदस्तथा । नागादयश्च गिरयः पश्चिमे केसराचलाः
পশ্চিম দিশত সিনীবাস, কুসুম্ভ, কপিল আৰু নাৰদ; লগতে নাগ আদি পৰ্বতসমূহ—সেই ঠাইতে কেশৰাচল শ্ৰেণীও অৱস্থিত।
Verse 26
शंखचूडोऽथ ऋषभो हंसो नाम महीधरः । कालंजराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः
শঙ্খচূড় নামে এটা পৰ্বত আছে; তাৰপিছত ঋষভ আৰু হংস নামে পৰ্বত। তেনেদৰে কালঞ্জৰ আদি পৰ্বতসমূহো আছে; আৰু উত্তৰত কেসৰাচল পৰ্বতসমূহ আছে।
Verse 27
मेरोरुपरि मध्ये हि शातकौंभं विधेः पुरम् । चतुर्द्दशसहस्राणि योजनानि च संख्यया
মেৰু পৰ্বতৰ শিখৰৰ মধ্যভাগত বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ ‘শাতকৌম্ভ’ নামৰ পুৰী অৱস্থিত; তাৰ পৰিমাপ সংখ্যা অনুসাৰে চৌদ্দ সহস্ৰ যোজন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 28
अष्टानां लोकपालानां परितस्तदनुक्रमात् । यथादिशं यथारूपं पुरोऽष्टावुपकल्पिताः
আঠ লোকপালৰ যথাযথ ক্ৰম অনুসাৰে, চাৰিওফালে তেওঁলোকৰ নিজ নিজ দিশত, সেই দিশৰ উপযুক্ত ৰূপ ধৰি, সন্মুখত আঠটা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হৈছিল।
Verse 29
तस्यां च ब्रह्मणः पुर्य्यां पातयित्वेन्दुमण्डलम् । विष्णुपादविनिष्क्रांता गंगा पतति वै नदी
আৰু সেই ব্ৰহ্মাৰ দিব্য পুৰীত, চন্দ্ৰমণ্ডলক স্পৰ্শ কৰি, বিষ্ণুৰ পদৰ পৰা নিৰ্গত গঙ্গা নদী সঁচাকৈয়ে তললৈ প্ৰবাহিত হৈ অৱতৰণ কৰে।
Verse 30
सीता चालकनंदा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात् । सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्द्धा प्रत्यपद्यत
ক্ৰম অনুসাৰে (প্ৰবাহ-শক্তি) সীতা, চালকানন্দা আৰু চক্ষুৰ্ভদ্ৰা; তেওঁ (গঙ্গা) তাত পতিত হৈ দিশসমূহত চাৰিধা ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 31
सीता पूर्वेण शैलं हि नन्दा चैव तु दक्षिणे । सा चक्षुः पश्चिमे चैव भद्रा चोत्तरतो व्रजेत्
সীতা পৰ্বতৰ পূব দিশলৈ যাওক; নন্দা নিশ্চয় দক্ষিণ দিশলৈ। সা-চক্ষুঃ পশ্চিম দিশলৈ যাওক; আৰু ভদ্ৰা উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়ক।
Verse 32
गिरीनतीत्य सकलांश्चतुर्द्दिक्षु महांबुधिम् । सा ययौ प्रयता सूता गंगा त्रिपथगामिनी
সকলো পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি, চাৰিও দিশে মহাসাগৰৰ ফালে, সেই পবিত্ৰ গংগা—শুদ্ধ আৰু সংযত—প্ৰবাহিত হৈ আগবাঢ়িল; ত্ৰিপথগামিনী।
Verse 33
सुनीलनिषधौ यौ तौ माल्यवद्गन्धमादनौ । तेषां मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
সুনীল-নিষধ আৰু মাল্যৱৎ-গন্ধমাদন—এই দুই পৰ্বতযুগলৰ মাজত, পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ দৰে কেন্দ্ৰত মেরু পৰ্বত স্থিত।
Verse 34
भारतः केतुमालश्च भद्राश्वः कुरवस्तथा । पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादालोकपर्वताः
ভাৰত, কেতুমাল, ভদ্ৰাশ্ব আৰু কুরু—এইবোৰ লোকপদ্মৰ পাঁহি; আৰু মৰ্যাদা-পৰ্বতসমূহেই লোকসমূহৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা পৰ্বত।
Verse 35
जठरं देवकूटश्च आयामे दक्षिणोत्तरे । गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चिमतो गतौ
উত্তৰ–দক্ষিণ বিস্তাৰত জঠৰ আৰু দেবকূট পৰ্বত অৱস্থিত; আৰু পূৰ্ব–পশ্চিম দিশত গন্ধমাদন আৰু কৈলাস প্ৰসাৰিত।
Verse 36
पूर्वपश्चिमतो मेरोर्निषधो नीलपर्वतः । दक्षिणोत्तरमायातौ कर्णिकांतर्व्यवस्थितौ
মেৰুৰ পূব আৰু পশ্চিমত নিষধ আৰু নীল পৰ্বত আছে। সিহঁত দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ বিস্তাৰিত হৈ (বিশ্ব-পদ্মৰ) কৰ্ণিকাৰ অন্তৰ্ভাগত অৱস্থিত।
Verse 37
जठराद्याः स्थिता मेरोर्येषां द्वौ द्वौ व्यवस्थितौ । केसराः पर्वता एते श्वेताद्याः सुमनोरमाः
জঠৰ আদি পৰ্বতসমূহ মেরুৰ চাৰিওফালে স্থিত আৰু সিহঁত দুটা-দুটা কৰি যুগলভাৱে বিন্যস্ত। শ্বেত আদি এই মনোৰম পৰ্বতশ্ৰেণীসমূহ ‘কেশৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 38
शैलानामुत्तरे द्रोण्यस्सिद्धचारणसेविताः । सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च
পৰ্বতসমূহৰ উত্তৰে সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে সেবন কৰা উপত্যকা আছে। তাত অতি সুৰম্য প্ৰাচীন কানন আৰু আদিকালীন অৰণ্যো আছে।
Verse 39
सर्वेषां चैव देवानां यक्षगंधर्वरक्षसाम् । क्रीडंति देवदैतेयाश्शैलप्रायेष्वहर्निशम्
সকলো দেৱ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু ৰাক্ষস—আৰু দেৱ-দৈত্যসকল—সেখানে দিন-ৰাতি, অধিকাংশই পৰ্বতশিখৰত, ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 40
धर्मिणामालया ह्येते भौमास्स्वर्गाः प्रकीर्तिताः । न तेषु पापकर्तारो यांति पश्यंति कुत्रचित्
এইবোৰ ধৰ্মিষ্ঠসকলৰ নিবাস, সেয়ে ‘ভৌম স্বৰ্গ’ বুলি কীৰ্তিত। তাত পাপকর্মীসকল নাযায়, আৰু কেতিয়াও ক’তো দেখা নাযায়।
Verse 41
यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने । न तेषु शोको नापत्त्यो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्
হে মহামুনে! কিম্পুৰুষ আদি যি আঠটা বৰ্ষ, তাত ন শোক, ন আপত্তি, ন উদ্বেগ; ক্ষুধা-ভয় আদি একো নাই।
Verse 42
स्वस्थाः प्रजा निरातंकास्सर्वदुःखविवर्जिताः । दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः
প্ৰজাসকল সুস্থ থাকে, ভয়‑উদ্বেগহীন আৰু সকলো দুখৰ পৰা মুক্ত। তেওঁলোকৰ আয়ু স্থিৰ আৰু দীঘল—দহ‑বাৰ বছৰৰ সহস্ৰকাললৈকে।
Verse 43
कृतत्रेतादिकाश्चैव भौमान्यंभांसि सर्वतः । न तेषु वर्षते देवस्तेषु स्थानेषु कल्पना
কৃত, ত্ৰেতা আদি যুগত পৃথিৱীৰ জল সৰ্বত্র আছে বুলি কোৱা হয়; তথাপি সেই অঞ্চলত দেৱে বৰষুণ নপঠায়—সেয়ে সেই স্থানসমূহ কল্পিত বুলিয়েই বুজিব লাগে।
Verse 44
सप्तस्वेतेषु नद्यश्च सुजातास्स्वर्णवा लुकाः । शतशस्संति क्षुद्राश्च तासु क्रीडारता जनाः
এই সাতটাৰ মাজত সুজাত নদী আছে; সিহঁতৰ বালুকা সোণৰ দৰে। শত শত সৰু স্ৰোতও আছে, আৰু মানুহ সিহঁতৰ তীৰত ক্ৰীড়াত ৰত থাকে।
Frequently Asked Questions
A compact cosmographic unit: the bhū-maṇḍala schema with seven dvīpas and seven encircling oceans, followed by the centrality of Jambūdvīpa, the axial Meru mountain, and the ordered varṣa divisions (including Bhārata and Uttara-Kuru).
Meru operates as an axis-mundi symbol of cosmic centrality and vertical hierarchy, while the concentric dvīpa–ocean pattern encodes an ordered universe where space is not neutral but value-laden—supporting Purāṇic ideas of sacred orientation, gradation of realms, and the intelligibility of dharma within a mapped cosmos.
No specific Śiva/Umā form is foregrounded in the sampled portion; the chapter’s emphasis is cosmology and sacred geography. Its Shaiva relevance is indirect: the ordered world-map serves as a doctrinal substrate for later tīrtha logic, ritual orientation, and the Purāṇic framing of Śiva as the ultimate ground of cosmic order.