ब्रह्माण्डदान-प्रशंसा तथा ब्रह्माण्ड-प्रमाण-वर्णनम् (Praise of the Gift of the Cosmic Egg and Description of the Brahmāṇḍa’s Measure)
অধ্যায় ১৫ উপদেশমূলক সংলাপৰূপে গঠিত। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—এনে কোন দান আছে যি একাই সকলো দানৰ ফল দিয়ে। সনৎকুমাৰে মোক্ষাৰ্থীৰ বাবে ব্ৰহ্মাণ্ড-দানক পৰম দান বুলি প্ৰশংসা কৰে; ইয়াৰ পুণ্য সকলো দানৰ সমান। তাৰ পিছত ব্যাসে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰিমাণ, স্বভাৱ, আধাৰ আৰু সত্য স্বৰূপ স্পষ্টকৈ জানিবলৈ অনুৰোধ কৰে, যাতে উপদেশ অতিশয়োক্তি নহয়। সনৎকুমাৰে সৃষ্টিক্ৰম সংক্ষেপে কয়—অব্যক্ত কাৰণ, নিৰ্মল শিৱ ব্যক্ত তত্ত্বৰূপে, আৰু কালভেদে ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ। ব্ৰহ্মাণ্ডক চতুৰ্দশ ভুবনৰ গঠন বুলি বৰ্ণনা কৰে—সাত পাতাল আৰু ঊৰ্ধ্বলোকসমূহ, উৰ্ধ্ব-অধো মাপসহ। গূঢ় শিক্ষা: ব্ৰহ্মাণ্ড-দান সম্পূৰ্ণ অৰ্ঘ্য আৰু অখণ্ড সংকল্পৰ প্ৰতীক; শৈৱ বিশ্বদৃষ্টিত কৰ্ম-মোক্ষৰ সম্পৰ্ক বুজায়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् । दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः
ব্যাসে ক’লে—যি একেটা দান দিয়া সকলো দানৰ পূৰ্ণ ফল লাভ হয়, মানুহৰ কল্যাণৰ বাবে মই এতিয়া সেই কথা ক’ম।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः । एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते
সনৎকুমাৰে ক’লে—শুনা; উপযুক্ত সময়ত দিয়া দানেই মানুহে সত্য ফল পায়। সকলো দানৰ মাজত একেটাৰ পৰাও যি ফল হয়, সেয়া মই তোমাক ক’ম।
Verse 3
दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः । दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै
সকলো দানৰ ভিতৰত উত্তম দান হৈছে ব্ৰহ্মাণ্ড-দান। সেয়ে মুক্তিকামীসকলে সংসাৰ পাৰ হ’বলৈ নিশ্চয় দান কৰিব লাগে।
Verse 4
ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः । तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत्
সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলো দান কৰি মানুহে যি ফল পায়, শিৱত একাগ্ৰ একভাৱ ভক্তিৰে সেই একে ফল লাভ হয়। সেই একনিষ্ঠাত সি সপ্তলোকৰ অধিপতি হয়।
Verse 5
यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी । तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि । सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते । पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम्
আকাশত চন্দ্ৰ-সূৰ্য যিমানদিন থাকে আৰু পৃথিৱী যিমানদিন স্থিৰ থাকে, তিমানদিন সেই ব্যক্তি নিজৰ আত্মীয়-স্বজনসহ নিজৰ স্বৰ্গলোকত ক্ৰীড়া কৰি, মোক্ষসদৃশ আনন্দ ভোগ কৰে। মনোমত সকলো দিশা-প্ৰদেশত ব্ৰহ্মাণ্ড-দানকাৰীৰ দৰে বাধাহীনভাৱে বিচৰণ কৰে। তাৰ পাছত দেবতাসকলৰ আনন্দৰ বাবে, সি অতি দুষ্প্ৰাপ্য পদ—মাধৱৰ পৰম ধাম—লাভ কৰে।
Verse 6
व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् । यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत्
ব্যাসে ক’লে—হে ভগৱান! ব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰিমাণ, তাৰ স্বৰূপ আৰু যি আধাৰত ই স্থিত—যথাৰ্থ ৰূপে যেনেকৈ আছে তেনেকৈ মোক কওক, যাতে মোৰ অন্তৰত দৃঢ় প্ৰত্যয় জন্মে।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् । ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে মুনি, শুনা; মই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উচ্চতা আৰু বিস্তাৰ বৰ্ণনা কৰিম। ইয়াৰ সংক্ষিপ্ত শ্ৰৱণেও পাপৰ পৰা মুক্তি দিয়ে।
Verse 8
यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् । तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः
যি অব্যক্ত কাৰণতত্ত্ব আৰু যি ব্যক্তৰূপে অনাময় শিৱ—সেই পৰমসত্যৰ পৰােই ব্ৰহ্মাৰ জন্ম হয়; কালের প্ৰভাৱত সেই এক তত্ত্ব দ্বিৰূপ হয়।
Verse 9
ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् । तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः
ব্ৰহ্মাই চতুৰ্দশ লোকসমন্বিত ব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি কৰে। হে প্ৰিয়, মই তাক ক্ৰমে সংক্ষেপে ক’ম; যত্নসহ মনোযোগে শুনা।
Verse 10
पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः । उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च
পাতাল নিশ্চয় সাতটা, আৰু ওপৰতো তেনেদৰে লোক আছে। জলৰ মাজত অৱস্থিত সেই অঞ্চলৰ উচ্ছ্ৰায় দ্বিগুণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः । ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम्
তাৰ আধাৰ মহা নাগ; সেয়াই বিষ্ণু বুলি কীৰ্তিত। ব্ৰহ্মাৰ বাক্যৰ প্ৰভাৱত তেওঁ এই সমগ্ৰ জগত ধাৰণ কৰে।
Verse 12
शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः । योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः
এই পৰমেশ্বৰৰ গুণ সম্পূৰ্ণকৈ ক’বলৈ দেৱ আৰু দানৱসকলেও সক্ষম নহয়। সিদ্ধসকলে তাঁক পঢ়ে—যাঁৰ আদি আৰু অন্ত অগম্য—আৰু দেৱঋষিগণে তাঁক পূজা কৰে।
Verse 13
शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः । फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः
তেওঁ সহস্ৰ শিৰেৰে যুক্ত হৈ সকলো দিশ আলোকিত কৰিছিল। ফণামণিৰ সহস্ৰ ৰত্নে শোভিত, মঙ্গল স্বস্তিক-চিহ্ন আৰু পদ্মসদৃশ ভূষণে বিভূষিত আছিল।
Verse 14
मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः । स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः
তাঁৰ চকু দিৱ্য মদৰ উল্লাসত ঘূৰ্ণিত আছিল; তেওঁ অগ্নিদীপ্ত শুভ্ৰ পৰ্বতৰ দৰে দেখা দিছিল। গলত মালা আৰু মূৰত কিৰীট ধৰি, তেওঁ সদায় একেটি কুণ্ডলৰে শোভিত হৈ দীপ্তিমান আছিল।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने पाताललोकवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাত, ব্ৰহ্মাণ্ডকথনৰ অন্তৰ্গত ‘পাতাললোক-বৰ্ণন’ নামৰ পঞ্চদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 16
लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम् । योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात्
যাঁৰ অগ্ৰহস্ত লাঙলত আসক্ত আৰু যিনি উত্তম মুষল ধাৰণ কৰে, তেওঁক স্বৰ্ণবৰ্ণা নাগকন্যাসকলে আদৰসহ ভক্তিভাৱে পূজা কৰে।
Verse 17
संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः । कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः । दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम
সংকৰ্ষণস্বৰূপ ৰুদ্ৰ বিষ আৰু অগ্নিশিখাৰে দীপ্ত। কল্পান্তে তেওঁৰ মুখসমূহৰ পৰা বাৰে বাৰে অগ্নিশিখা নিৰ্গত হয়; ত্ৰিলোক দগ্ধ কৰি সেই শিখাসকল পাছত শান্ত হয়—এমনেই আমি শুনিছোঁ।
Verse 18
आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् । बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः
পাতালৰ মূলত সেই শেষ অৱস্থান কৰে, যিয়ে নিজৰ পৃষ্ঠত সমগ্ৰ পৃথিৱীমণ্ডল ধাৰণ কৰে। সেই শেষ—ভূতেশ—অশেষ গুণে পূজিত।
Verse 19
तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि । न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा
তেওঁৰ বীৰ্য আৰু প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা অসম্ভৱ; জানিবলৈ আকাঙ্ক্ষী ত্ৰিদশ দেৱসকলেও তেওঁৰ স্বৰূপকো যথাৰ্থভাৱে জানিব নোৱাৰে।
Verse 20
आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा । यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति
নাগফণৰ মণিময় শিলাৰ ৰক্তিম আভাৰে যি অৰুণ, তেওঁৰ ওপৰতেই সমগ্ৰ পৃথিৱী যেন পুষ্পমালাৰ দৰে আশ্ৰয় লৈ আছে। তেনে মহাদেৱৰ বীৰ্য কিয়েই বা যথাৰ্থকৈ বৰ্ণনা কৰিব পাৰে?
Verse 21
यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः । तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना
যেতিয়া মদমত্তৰ দৰে ঘূৰণীয়া নয়নযুক্ত অনন্ত (শেষ) জঁভাই লৈ বিস্তাৰিত হয়, তেতিয়াই এই পৃথিৱী—পৰ্বত, জল আৰু বিস্তীর্ণ অৰণ্যসহ—কম্পিত হৈ চলিবলৈ ধৰে।
Verse 22
दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम । अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰতিটো পাতাল দহ সহস্ৰ (যোজন) বিস্তৃত—অতল, বিতল, সুতল আৰু ৰসাতল।
Verse 23
तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् । भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः
তল, তালাতল আৰু অন্যান্য শ্ৰেষ্ঠ অধোলোক; আৰু পাতালক সপ্তম বুলি ধৰা হয়। ভূমিৰ তলত থকা এই সাত লোকক বিচক্ষণসকলে জানিব লাগে।
Verse 24
उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः । रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः
তেওঁলোক সকলোৰে উচ্চতা দ্বিগুণ আছিল; ভূমি আছিল ৰত্নময়। প্ৰাসাদসমূহ ৰত্নে বিভূষিত, আৰু মেঝে আছিল স্বৰ্ণনির্মিত।
Verse 25
तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा । निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः
সেখানে দানৱ-দৈত্য আৰু নাগসকলৰ নানা জাতিও বাস কৰে। মহা নাগো থাকে, আৰু দৈত্যজাত ৰাক্ষসো তাতেই নিবাস কৰে।
Verse 26
प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः । स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि
স্বৰ্গসভাৰ মাজতে নাৰদে ক’লে—“পাতাললোকো আছে; সেয়া স্বৰ্লোকতকৈও অধিক ৰমণীয়।” এই কথা শুনি সি সেই লোকসমূহৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি দিৱ্য স্বৰ্গলৈ আহিল।
Verse 27
नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः । आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्
তাত নানাবিধ অলংকাৰৰে ভূষিত স্থানত সুপ্ৰভা মণিৰত্নসমূহ দীপ্তিময় হৈ জ্বলে। সেয়া আনন্দদায়ক আৰু উজ্জ্বল শুভ্ৰ—সেই পাতালৰ তুলনা আৰু কি হ’ব পাৰে?
Verse 28
पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् । देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते
পাতালত কাৰ প্ৰীতি নহ’ব? তাত মনো ইফালে-সিফালে আকৃষ্ট হৈ মোহিত হয়। দেৱ আৰু দানৱৰ কন্যাসকলৰ দ্বাৰা, সংযমমুক্ত লোকৰ ভিতৰতো আসক্তি জন্মে।
Verse 29
दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि । न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम्
সেই লোকত দিনত সূৰ্যৰ ৰশ্মি প্ৰচণ্ড নহয়, আৰু নিশাত চন্দ্ৰৰ পোহৰো নাই। তাত ন শীত ন তাপ; কেৱল মণিৰ নিৰ্মল তেজহে বিরাজ কৰে।
Verse 30
भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् । यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम
তাত আনন্দিত লোকসকলে ভক্ষ্য-ভোজ্য, অন্ন আৰু পানীয় অতি প্ৰচুৰভাৱে ভোগ কৰে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই স্থানত কালৰ উদয়েই নহয়—যদিও সি গতি লাভ কৰা যেন লাগে।
Verse 31
पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः । नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च
য’ত পুৰুষ কোকিলৰ মধুৰ কূজন ধ্বনিত হয় আৰু কমলাকৰত পদ্মফুল ফুলি থাকে। তাত মনোৰম নদী আৰু সৰোবৰ পৰস্পৰে মিলি অন্য়োন্যভাৱে প্ৰবাহিত হয়।
Verse 32
भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् । वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज
অতি উজ্জ্বল ভূষণ আছে আৰু সুগন্ধে ভৰপূৰ অনুলেপনো আছে। হে দ্বিজ, তাত বীণা, বেণু আৰু মৃদংগৰ নাদ আৰু গেয় গীতও আছে।
Verse 33
दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च । तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः
পাতালত দৈত্য আৰু উৰগসকলেও নিশ্চয় সুখ ভোগ কৰে। কিন্তু সেই একে প্ৰাপ্তি দানৱ আৰু সিদ্ধ-মানৱসকলে তপস্যাৰ দ্বাৰা লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
A theological argument about the hierarchy of gifts: Sanatkumāra asserts that brahmāṇḍa-dāna—an idealized total-gift—yields the aggregate fruit of all dānas, and then grounds that claim by defining what the brahmāṇḍa is (origin, structure, and measure).
Rahasya-wise, ‘giving the brahmāṇḍa’ functions as a symbol of complete relinquishment: the donor’s intention is trained toward totality rather than partial charity, aligning ethical action with cosmological wholeness and directing merit toward liberation rather than finite rewards.
No distinct iconographic manifestation (mūrti) of Śiva/Umā is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva is invoked as the anāmayam (stainless) manifest principle emerging from the unmanifest cause, serving as the metaphysical anchor for Brahmā’s cosmogenic activity.