पुराणविदः महिमा तथा अध्ययन-अध्यापन-दानफलम् (The Glory of the Purāṇa-Knower and the Fruits of Study, Teaching, and Giving)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে উপদেশ দিয়ে কয়—তপস্যা, বনবাস আদি কষ্টসাধ্য সাধনা প্ৰশংসনীয়; তথাপি এটা ঋক্ (বৈদিক মন্ত্র) পাঠ কৰিলেও ফল হয়, আৰু একান্ত স্বাধ্যায়তকৈ শাস্ত্ৰ অধ্যাপন দ্বিগুণ ফলদায়ক। পুৰাণ নাথাকিলে জগত সূৰ্য-চন্দ্ৰবিহীন আকাশৰ দৰে, সেয়ে পুৰাণ অধ্যয়ন সদায় কৰিব লাগে। পুৰাণবিদ/পুৰাণজ্ঞ সকলো পাত্ৰৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু পূজ্য, কিয়নো তেওঁ শাস্ত্ৰোপদেশে অজ্ঞানৰ ‘নৰক’ৰ পৰা লোকক উদ্ধাৰ কৰে। তেওঁক কেৱল মানুহ বুলি ভাবা দোষ; এনে গুৰু সৰ্বজ্ঞস্বৰূপ হৈ ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-হৰৰ সমতুল্য বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দানধৰ্ম—ধন, ধান্য, সোণ, বস্ত্ৰ, ভূমি, গৰু, বাহন, হাতী, ঘোঁৰা আদি ভক্তিসহ যোগ্য পুৰাণবিদক দান কৰিলে অক্ষয় ভোগ আৰু মহাযজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तपस्तपति योऽरण्ये वन्यमूलफलाशनः । योऽधीते ऋचमेकां हि फलं स्यात्तत्समं मुने
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মুনি, যি অৰণ্যত বন্য মূল-ফল আহাৰ কৰি তপস্যা কৰে, সি যি ফল পায়, একেটা বৈদিক ঋচাও যি অধ্যয়ন কৰে সিও সেই সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 2
श्रुतेरध्ययनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः । तदध्यापनतश्चापि द्विगुणं फलमश्नुते
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! শ্ৰুতি অধ্যয়নে যি পুণ্য লাভ হয়, সেই পুণ্যই অন্যক অধ্যাপন কৰিলে প্ৰত্যক্ষভাৱে দ্বিগুণ ফল হয়।
Verse 3
जगद्यथा निरालोकं जायतेऽशशिभास्करम् । विना तथा पुराणं ह्यध्येयमस्मान्मुने सदा
হে মুনি! চন্দ্ৰ-সূৰ্য নাথাকিলে যেন জগত আলোকহীন হ’লহেঁতেন, তেনেদৰে এই পুৰাণ আমাৰ সৈতে সদায় অধ্যয়নীয়; ইয়াৰ বিনা বোধ অন্ধকাৰসদৃশ থাকে।
Verse 4
तप्यमानं सदाज्ञानान्निरये योऽपि शास्त्रतः । सम्बोधयति लोकं तं तस्मात्पूज्यः पुराणगः
যি সদা অজ্ঞানৰ ফলত নৰকত তপিত হলেও, শাস্ত্ৰানুসাৰে লোকক জাগ্ৰত কৰি উপদেশ দিয়ে—সেই পুৰাণবিদ্ সেই কাৰণেই পূজ্য।
Verse 5
सर्वेषां चैव पात्राणां मध्ये श्रेष्ठः पुराणवित् । पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम्
সকলো পাত্ৰৰ মাজত পুৰাণবিদ্ শ্ৰেষ্ঠ; কিয়নো তেওঁ পতনৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে, সেয়ে তেওঁকেই সত্য ‘পাত্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
मर्त्यबुद्धिर्न कर्तव्या पुराणज्ञे कदाचन । पुराणज्ञस्सर्ववेत्ता ब्रह्मा विष्णुर्हरो गुरुः
পুৰাণজ্ঞক কেতিয়াও কেৱল মর্ত্য বুলি ভাবিব নালাগে। পুৰাণজ্ঞ সৰ্বজ্ঞ—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু হৰ (শিৱ) স্বৰূপ—আৰু গুৰু ৰূপে বন্দনীয়।
Verse 7
धनं धान्यं हिरण्यं च वासांसि विविधानि च । देयं पुराणविज्ञाय परत्रेह च शर्म्मणे
ইহলোক আৰু পৰলোকৰ মঙ্গল-শান্তিৰ বাবে পুৰাণজ্ঞক ধন, ধান্য, সোণ আৰু বিভিন্ন বস্ত্ৰ দান কৰা উচিত।
Verse 8
यो ददाति महाप्रीत्या पुराणज्ञाय सज्जनः । पात्राय शुभवस्तूनि स याति परमां गतिम्
যি সজ্জনে মহাপ্ৰীতিৰে পুৰাণজ্ঞ যোগ্য পাত্ৰক শুভ বস্তু দান কৰে, তেওঁ পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 9
महीं गां वा स्यंदनांश्च गजानश्वांश्च शोभनान् । यः प्रयच्छति पात्राय तस्य पुण्यफलं शृणु
যি যোগ্য পাত্ৰলৈ ভূমি, গাই, ৰথ আৰু সুন্দৰ হাতী-ঘোঁৰা দান কৰে, তাৰ পুণ্যফল শুনা।
Verse 10
अक्षयान्सर्वकामांश्च परत्रेह च जन्मनि । अश्वमेधमखस्यापि स फलं लभते पुमान्
সেই পুৰুষ ইহজন্মত আৰু পৰজন্মতো সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ অক্ষয় সিদ্ধি লাভ কৰে, আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল পায়।
Verse 11
मही ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् । स तारयति वै वंश्यान्दश पूर्वान्दशापरान्
যি যোগ্য পাত্ৰলৈ চাষ কৰা, ফলৱতী আৰু শুভ ভূমি দান কৰে, সি নিজৰ বংশক তাৰে—দহ পুৰ্বজ আৰু দহ উত্তৰজক।
Verse 12
इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते दिव्यशरीरवान् । विमानेन च दिव्येन शिवलोकं स गच्छति
ইহলোকে সকলো কামনা ভোগ কৰি, শেষত সি দিব্য দেহ লাভ কৰে; আৰু দিব্য বিমানে আৰূঢ় হৈ শিৱলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पुराणमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগৰ উমাসংহিতাত ‘পুৰাণমাহাত্ম্যবৰ্ণন’ নামৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 14
शंभोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम् । विष्णोरर्कस्य कस्यापि शृणु तस्यापि तत्फलम्
যি কোনোবাই শম্ভুৰ (ভগৱান শিৱৰ) মন্দিৰত ধৰ্মপুথি প্ৰস্তুত কৰাই স্থাপন কৰায়—বিষ্ণু, অর্ক (সূৰ্য) বা যিকোনো দেৱতাৰ মন্দিৰত তেনে কৰিলেও তাৰ ফল শুনা।
Verse 15
राजसूयाश्वमेधानां फलमाप्नोति मानवः । सूर्यलोकं च भित्त्वाशु ब्रह्मलोकं स गच्छति
মানৱে ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে। সি সূৰ্যলোকো শীঘ্ৰে অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 16
स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले । भुंक्ते निष्कंटकं भोगान्नात्र कार्या विचारणा
তাত শত শত কল্পকাল থাকি সি পৃথিৱীত ৰজা হয়। সি নিৰ্বিঘ্নে ভোগ উপভোগ কৰে—ইয়াত সন্দেহৰ অৱকাশ নাই।
Verse 17
अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् । तत्फलं समावाप्नोति देवाग्रे यो जपं चरेत्
সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ যি ফল ঘোষিত, দেৱতাৰ সন্মুখত যি জপ কৰে, সি সেই একে ফল লাভ কৰে।
Verse 18
इतिहासपुराणाभ्यां शम्भोरायतने शुभे । नान्यत्प्रीतिकरं शंभोस्तथान्येषां दिवौकसाम्
শম্ভুৰ শুভ মন্দিৰত ইতিহাস-পুৰাণ পাঠতকৈ শিৱৰ অধিক প্ৰীতিকৰ আন একো নাই; তেনেদৰে স্বৰ্গবাসী অন্য দেৱতাসকলৰো ইয়াতকৈ প্ৰিয় একো নাই।
Verse 19
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । तथास्य श्रवणं प्रेम्णा सर्वकामफलप्रदम्
সেয়ে সৰ্বপ্ৰযত্নে এই পুথিখন পাঠ কৰা উচিত। আৰু প্ৰেমভক্তিৰে ইয়াৰ শ্ৰৱণো সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 20
पुराणश्रवणाच्छंभोर्निष्पापो जायते नरः । भुक्त्वा भोगान्सुविपुलाञ्छिवलोकमवाप्नुयात्
শম্ভু (ভগৱান শিৱ)ৰ পুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিলে মানুহ পাপমুক্ত হয়। অতি প্ৰচুৰ আৰু উৎকৃষ্ট ভোগ উপভোগ কৰি শেষত শিৱলোক লাভ কৰে।
Verse 21
राजसूयेन यत्पुण्यमग्निष्टोमशतेन च । तत्पुण्यं लभते शंभोः कथाश्रवणमात्रतः
ৰাজসূয় যজ্ঞ আৰু শত অগ্নিষ্টোম যজ্ঞে যি পুণ্য লাভ হয়, শম্ভু (ভগৱান শিৱ)ৰ পবিত্ৰ কথা মাত্ৰ শ্ৰৱণ কৰিলেই সেই পুণ্যই লাভ হয়।
Verse 22
सर्वतीर्थावगाहेन गां कोटिप्रदानतः । तत् फलं लभते शंभोः कथाश्रवणतो मुने
হে মুনি! সকলো তীৰ্থত স্নান কৰা আৰু এক কোটি গাই দান কৰাৰ যি ফল, শম্ভু (শিৱ)ৰ কথা শ্ৰৱণ কৰিলেই সেই ফল লাভ হয়।
Verse 23
ये शृण्वंति कथां शंभोस्सदा भुवनपावनीम् । ते मनुष्या न मंतव्या रुद्रा एव न संशयः
যিসকলে সদায় ভুৱন-পাৱনী শম্ভু (শিৱ)ৰ কথা শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকক সাধাৰণ মানুহ বুলি নাভাবিবা; নিঃসন্দেহে তেওঁলোক ৰুদ্ৰই।
Verse 24
शृण्वतां शिवसत्कीर्तिं सतां कीर्तयतां च ताम् । पदाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः
শিৱৰ পৱিত্ৰ কীৰ্তি যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে আৰু সৎজন যিসকলে সেই কীৰ্তন কৰে, মুনিসকলে তেওঁলোকক তীৰ্থস্বৰূপ বুলি জানে—যেনে প্ৰভুৰ পদ্মচৰণৰ ৰজ নিজেই তীৰ্থ।
Verse 25
गंतुं निःश्रेयसं स्थानं येऽभिवांछन्ति देहिनः । कथां पौराणिकीं शैवीं भक्त्या शृण्वंतु ते सदा
যিসকল দেহধাৰী পৰম শ্ৰেয়সস্বৰূপ মোক্ষধামত উপনীত হ’ব বিচাৰে, তেওঁলোকে ভক্তিসহ সদায় শৈৱ পুৰাণ-কথা শ্ৰৱণ কৰক।
Verse 26
कथां पौराणिकीं श्रोतुं यद्यशक्तस्सदा भवेत् । नियतात्मा प्रतिदिनं शृणुयाद्वा मुहूर्तकम्
যদি কোনোবাই সদায় পুৰাণীয় পবিত্ৰ কথা শুনিবলৈ অক্ষম হয়, তেন্তে নিয়তচিত্তে প্ৰতিদিন অন্তত এটা মুহূর্তকাল শুনক।
Verse 27
यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो मानवो भवेत् । पुण्यमासादिषु मुने शृणुयाच्छांकरीं कथाम्
যদি মানুহে প্ৰতিদিন শুনিবলৈ অক্ষম হয়, তেন্তে হে মুনি, পুণ্যমাস আদি শুভ সময়ত শংকৰ-সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰ কথা শুনক।
Verse 28
शैवीं कथां हि शृण्वानः पुरुषो हि मुनीश्वर । स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्
হে মুনীশ্বৰ! যি পুৰুষে পবিত্ৰ শৈৱ কথা ভক্তিৰে শ্ৰৱণ কৰে, সি কৰ্মৰূপ মহাবন দগ্ধ কৰি সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়।
Verse 29
कथां शैवीं मुहूर्तं वा तदर्द्धं क्षणं च वा । ये शृण्वति नरा भक्त्या न तेषां दुर्गतिर्भवेत्
যিসকল নৰে ভক্তিৰে শিৱৰ শৈৱ কথা এক মুহূৰ্ত, তাৰ অর্ধেক বা এক ক্ষণো শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকৰ কেতিয়াও দুৰ্গতি নহয়।
Verse 30
यत्पुण्यं सर्वदानेषु सर्वयज्ञेषु वा मुने । शंभोः पुराणश्रवणात्तत्फलं निश्चलं भवेत्
হে মুনে! সকলো দান আৰু সকলো যজ্ঞত যি পুণ্য লাভ হয়, শম্ভুৰ পুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিলে সেই ফল নিশ্চলভাৱে স্থিৰ হয়।
Verse 31
विशेषतः कलौ व्यास पुराणश्रवणादृते । परो धर्मो न पुंसां हि मुक्तिध्यानपरः स्मृतः
বিশেষকৈ কলিযুগত, হে ব্যাস, পুৰাণ-শ্ৰৱণ ব্যতীত মানুহৰ বাবে পৰম ধৰ্ম বুলি একো স্মৰণত নাই; সেই ধৰ্ম মোক্ষ-ধ্যানত পৰায়ণ বুলি স্মৃত।
Verse 32
पुराणश्रवणं शम्भोर्नामसंकीर्तनं तथा । कल्पद्रुमफलं रम्यं मनुष्याणां न संशयः
পুৰাণ-শ্ৰৱণ আৰু শম্ভুৰ নাম-সংকীৰ্তন—এই দুয়োটাই মানুহক কল্পদ্ৰুমৰ মনোৰম ফল দান কৰে; তাত সন্দেহ নাই।
Verse 33
कलौ दुर्मेधसां पुंसां धर्माचारोझ्झितात्मनाम् । हिताय विदधे शम्भुः पुराणाख्यं सुधारसम्
কলিযুগত দুৰ্মেধা আৰু ধৰ্মাচাৰ-বিচ্যুত লোকৰ হিতৰ বাবে শম্ভুৱে ‘পুৰাণ’ নামৰ সুধাৰস (অমৃতসাৰ) বিধান কৰিলে।
Verse 34
एकोऽजरामरस्याद्वै पिबन्नेवामृतं पुमान् । शम्भोः कथामृतापानात्कुलमेवाजरामरम्
শম্ভুৰ কথামৃত পান কৰিলে মানুহ যেন অমৃত পান কৰে তেনেকৈ জৰা-মৰণৰ পৰা মুক্ত হয়; সেই অমৃতকথা আস্বাদনে কুলও জৰা-মৰণমুক্ত হয়।
Verse 35
या गतिः पुण्यशीलानां यज्वनां च तपस्विनाम् । सा गतिस्सहसा तात पुराणश्रवणात्खलु
হে তাত, পুণ্যশীল, যজ্ঞকাৰী আৰু তপস্বীয়ে যি গতি লাভ কৰে, সেই একে গতি পুৰাণ-শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা সহসাই লাভ হয়।
Verse 36
ज्ञानवाप्तिर्यदा न स्याद्योगशास्त्राणि यत्नतः । अध्येतव्यानि पौराणं शास्त्रं श्रोतव्यमेव च
যোগশাস্ত্ৰত যত্ন কৰিও যেতিয়া জ্ঞান লাভ নহয়, তেতিয়া পুৰাণশাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিব লাগে আৰু তাক শ্ৰৱণো নিশ্চয় কৰিব লাগে।
Verse 37
पापं संक्षीयते नित्यं धर्म्मश्चैव विवर्द्धते । पुराणश्रवणाज्ज्ञानी न संसारं प्रपद्यते
পুৰাণৰ নিত্য শ্ৰৱণে পাপ ক্ষয় হয় আৰু ধৰ্ম বৃদ্ধি পায়; এই পুৰাণ‑শ্ৰৱণত জ্ঞানী পুনৰ সংসাৰত নপৰে।
Verse 38
अतएव पुराणानि श्रोतव्यानि प्रयत्नतः । धर्मार्थकामलाभाय मोक्षमार्गाप्तये तथा
সেয়ে, পুৰাণসমূহ শ্ৰদ্ধা আৰু প্ৰচেষ্টাৰে শ্ৰৱণীয়—ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামলাভৰ বাবে, আৰু মোক্ষ-মাৰ্গ প্ৰাপ্তিৰ বাবেও।
Verse 39
यज्ञैर्दानैस्तपोभिस्तु यत्फलं तीर्थसेवया । तत्फलम समवाप्नोति पुराणश्रवणान्नरः
যজ্ঞ, দান, তপস্যা আৰু তীৰ্থসেৱাৰে যি ফল লাভ হয়, সেই একে ফল মানুহে পুৰাণ-শ্ৰৱণৰ দ্বাৰাই লাভ কৰে।
Verse 40
न भवेयुः पुराणानि धर्ममार्गे क्षणानि तु । यद्यत्र यद्व्रती स्थाता चात्र पारत्रकी कथाम्
যদি পুৰাণ নাথাকিলেহেঁতেন, ধৰ্মমাৰ্গত এক ক্ষণো স্থিৰ থাকিব নোৱাৰিলেহেঁতেন। য’তে য’তে ব্ৰতধাৰী থাকে, ত’তে পুৰাণোপদেশে পৰলোক-সম্পৰ্কীয় কথা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 41
षड्विंशतिपुराणानां मध्येऽप्येकं शृणोति यः । पठेद्वा भक्तियुक्तस्तु स मुक्तो नात्र संशयः
ছাব্বিশটা পুৰাণৰ মাজত যি কোনোবাই এটা হলেও শ্ৰদ্ধাৰে শুনে, বা ভক্তিসহ পঢ়ে, সি নিঃসন্দেহে মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 42
अन्यो न दृष्टस्सुखदो हि मार्गः पुराणमार्गो हि सदा वरिष्ठः । शास्त्रं विना सर्वमिदं न भाति सूर्य्येण हीना इव जीवलोकाः
সত্য সুখ দিয়া অন্য কোনো পথ দেখা নাযায়; পুৰাণমাৰ্গ সদায় শ্ৰেষ্ঠ। শাস্ত্ৰ নাথাকিলে এই সকলো দীপ্ত নহয়—যেন সূৰ্যহীন জীৱলোক।
Frequently Asked Questions
It argues for Purāṇa as an essential instrument of illumination and right knowledge—comparing a world without Purāṇa to a world without sun and moon—thereby asserting that Purāṇic study must be continuous and central to religious life.
The chapter sacralizes pedagogy: the teacher is not merely a transmitter of information but a salvific agent who rescues beings from ignorance. Reverence to the Purāṇa-knower encodes the idea that knowledge (jñāna) itself functions as a liberating power within Shaiva order.
No distinct iconographic form (svarūpa) is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva is invoked via the epithet Hara in a doctrinal comparison that elevates the Purāṇa-knower to a guru-status aligned with Brahmā, Viṣṇu, and Hara.