पानीयदान-प्रपादान-वापीकूपतडाग-निर्माण-प्रशंसा (Praise of Water-Gift and the Construction of Wells and Tanks)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा । सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्

সনৎকুমাৰে ক’লে—পানীয় জল দান পৰম, সদায় দানসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ। সকলো জীৱসমষ্টিৰ তৃপ্তি জলেই; সেয়াই জীৱন বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 2

प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् । जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्

সেয়ে স্নেহভৰা ভক্তিৰে, কোনো বাধা বা সংকোচ নথাকৈ, জলস্থানত পাদপীঠ নিৰ্মাণ কৰা উচিত। জলাশ্ৰয় (জলাশয়/পানীয়স্থল) নিৰ্মাণ মহা আনন্দ আৰু পুণ্যদায়ক হয়।

Verse 3

इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः । तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः

এই লোকতেই হওক বা পৰলোকত—ই সঁচা, সঁচাই; কোনো সন্দেহ নাই। সেয়ে মানুহে বাওলী (ৱাপী), কূপ আৰু পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰাব লাগে।

Verse 4

अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः । कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः

যি পুৰুষ বিকৰ্মত পতিত, তাৰ পাপৰ অর্ধেক প্ৰবাহমান পানীয়জল দিয়া কূপে হৰণ কৰে; আৰু যি সদা ধৰ্মত স্থিৰ, তাৰ বাবে সেই কূপ নিত্য পুণ্যকাৰক হয়।

Verse 5

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा

যাৰ খনন কৰা জলাশয়ত সদায় গাভী, বিপ্ৰ, সাধু আৰু মানুহে পানী পান কৰে, সি নিজৰ সমগ্ৰ বংশক তাৰে।

Verse 6

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते

নিদাঘকালত যাৰ ওচৰত পানীয় জল বাধাহীনভাৱে থাকে, সি কেতিয়াও অতি দুৰ্গম, বিষম আৰু ক্লেশকৰ দুঃখমাৰ্গ লাভ নকৰে।

Verse 7

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्

এতিয়া মই নিৰ্মিত পুখুৰীসমূহৰ বিষয়ে স্মৃতিত কোৱা গুণসমূহ বৰ্ণনা কৰিম। যিয়ে ধৰ্মাৰ্থে পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰে, সি ত্ৰিলোকত সৰ্বত্ৰ পূজিত হয়।

Verse 8

अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् । कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्

অথবা মিত্ৰৰ গৃহত মিত্ৰক দুখ নেদিয়া মৈত্ৰী স্থাপন কৰা উচিত। তথাপি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ হৈছে পুখুৰী স্থাপন; ই শ্ৰেষ্ঠ কীৰ্তি জন্মায়।

Verse 9

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः । तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्

মনীষিসকলে কয় যে পুখুৰী ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামৰ ফলদায়ক। যি সুকৃত্যৰে পুখুৰী খনন কৰে, তাৰ পুণ্য অনন্ত হয়।

Verse 10

चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः । तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्

চাৰিধৰণৰ জীৱৰ বাবে পুখুৰী পৰম আশ্ৰয়। পুখুৰী আদি জলকাৰ্যই উত্তম শ্ৰী আৰু মঙ্গল প্ৰদান কৰে।

Verse 11

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः । स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्

দেৱ, মানুহ, গন্ধৰ্ব, পিতৃগণ, নাগ আৰু ৰাক্ষস—আৰু স্থাৱৰ জীৱো—জলাশয়ৰ আশ্ৰয় লয়।

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां तपोमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ উমাসংহিতাত ‘তপোমাহাত্ম্য-বৰ্ণন’ নামৰ দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 13

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः

শৰৎকালত যাৰ পুখুৰীত পানী স্থিৰ থাকে, সি সহস্ৰ গোধনৰ সম পুণ্য লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 14

हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति । स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्

হেমন্ত আৰু শিশিৰ ঋতুত যাৰ ওচৰত পানী সঞ্চিত থাকে, সি বহুসুৱৰ্ণে সম্পন্ন যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 15

वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति । अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः

বসন্ত আৰু গ্ৰীষ্মতো যাৰ জলাশয়ত পানী থাকে, মনীষীসকলে কয় যে সি অতিরাত্ৰ আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 16

मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु । प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्

হে মুনি ব্যাস! এতিয়া বৃক্ষৰোপণৰ গুণো শুনা। কোৱা হৈছে, জলাশয় নিৰ্মাণৰ ফল পৰম শ্ৰেষ্ঠ; কিয়নো ই সকলো জীৱক উত্তমভাৱে তৃপ্ত কৰি পোষণ কৰে।

Verse 17

अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् । कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्

যি জনে নিৰ্জন কান্তাৰত গছ ৰোপণ কৰে, তেওঁ অতীত আৰু আগন্তুক—সকলো পিতৃবংশক তাৰণ কৰে; সেয়ে নিশ্চয় গছ ৰোপণ কৰা উচিত।

Verse 18

तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः । परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्

তাত এই গছবোৰেই তাৰ পুত্ৰ হৈ পৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু তেওঁ পৰলোকলৈ গ’লেও অক্ষয় লোকসমূহ লাভ কৰে।

Verse 19

पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् । छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः

নিজৰ ফুলেৰে মহাগছবোৰে সকলো দেৱগণক, ফলৰে পিতৃসকলক, আৰু ছাঁয়ে সকলো অতিথিক পূজা কৰে—এইদৰে সিহঁতে দানৰূপে নিত্য যজ্ঞ সম্পাদন কৰে।

Verse 20

किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः । तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्

কিন্নৰ, নাগ আৰু ৰাক্ষস; তদ্ৰূপ দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু মানৱ—আৰু ঋষিগণো—মহাবৃক্ষসমূহৰ আশ্ৰয় লয়।

Verse 21

पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् । इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः

যি ধৰ্মকৰ্ম পুষ্পিত হৈ ফলৱন্ত হয় আৰু এই লোকত মানুহক তৃপ্ত কৰে, ধৰ্মবিধি অনুসাৰে সেয়া ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে ‘পুত্ৰ’ৰূপে স্মৰণীয়।

Verse 22

तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः । एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः

যি দ্বিজে পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰে, গছ ৰোপণ কৰে আৰু শ্ৰদ্ধাৰে যজ্ঞকৰ্ম সম্পাদন কৰে—সিহঁত স্বৰ্গৰ পৰা হীন নহয়; আৰু অন্য সত্যবাদীসকলও নহয়।

Verse 23

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्

সত্যই পৰম ব্ৰহ্ম, সত্যই পৰম তপস্যা; সত্যই শ্ৰেষ্ঠ যজ্ঞ, আৰু সত্যই পৰম শ্ৰুতি (বেদবাণী)।

Verse 24

सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् । सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

সত্য নিদ্ৰিতসকলৰ মাজতো জাগ্ৰত থাকে, আৰু সত্যই পৰম পদ; সত্যৰ দ্বাৰাই পৃথিৱী ধাৰিত, আৰু সত্যতেই সকলো প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 25

ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने । आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

সত্যৰ পৰাই যজ্ঞ আৰু পুণ্য উদ্ভৱ হয়, যি দেৱ-ঋষি-পিতৃ পূজাত প্ৰকাশ পায়; জল আৰু বিদ্যাও—এই সকলো, আৰু প্ৰকৃততে সকলো বস্তু—সত্যতেই প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 26

सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती । ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च

সত্যই যজ্ঞ, সত্যই তপ, সত্যই দান। সত্যই মন্ত্ৰ, আৰু সত্যই দেৱী সৰস্বতী। ব্ৰহ্মচৰ্যও সত্য; পৱিত্ৰ ওঁকাৰো নিশ্চয় সত্যই।

Verse 27

सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति

সত্যৰ দ্বাৰা বায়ু চলি থাকে, সত্যৰ দ্বাৰা সূৰ্য তপে। সত্যৰ দ্বাৰা অগ্নি জ্বলি দহে; আৰু স্বৰ্গও সত্যৰ দ্বাৰাই স্থিৰ থাকে।

Verse 28

पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्

সত্যপালনেই সকলো বেদৰ সাৰ ৰক্ষা হয় আৰু ই সকলো তীৰ্থত স্নান কৰাৰ সমান। সত্যৰ দ্বাৰাই লোক-ব্যৱস্থা চলে; সত্যে মানুহে নিঃসন্দেহে সকলো লাভ কৰে।

Verse 29

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते

সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ আৰু সত্যক তুলাত ধৰি তোলিলে—লাখ লাখ ক্ৰতুৰ তুলনাতো সত্যই অধিক শ্ৰেষ্ঠ আৰু ভাৰী প্ৰমাণিত হয়।

Verse 30

सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः । प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः

সত্যৰ দ্বাৰা দেৱতা, পিতৃগণ, মানুহ, নাগ আৰু ৰাক্ষসো প্ৰসন্ন হয়। সত্যৰ দ্বাৰাই সকলো লোক—চৰ আৰু অচৰ—তৃপ্ত আৰু স্থিৰ থাকে।

Verse 31

सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् । सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्

সত্যকেই পৰম ধৰ্ম বুলি কয়, সত্যকেই পৰম পদ বুলি কয়। সত্যই পৰম ব্ৰহ্ম; সেয়ে সদায় সত্য ক’ব লাগে।

Verse 32

मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः

সত্যত নিবিষ্ট সেই মুনিসকলে অতি দুৰূহ তপস্যা কৰিলে। সত্যধৰ্মত স্থিৰ হৈ সিদ্ধি লাভ কৰি পাছত তেওঁলোকে স্বৰ্গ লাভ কৰিলে।

Verse 33

अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः । वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्

অপ্সৰাগণে ভৰা বিমানসমূহ আৰু পূজ্য মাতৃদেৱীসকলৰ সান্নিধ্যত থাকিলেও সদায় সত্য ক’ব লাগে; কিয়নো সত্যতকৈ ওপৰত একো নাই।

Verse 34

अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे । स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्

সেই অগাধ, বিস্তৃত আৰু সিদ্ধ সত্যতীৰ্থত—শুচি হ্ৰদসহ—মন একাগ্ৰ কৰি স্নান কৰিব লাগে। সেই স্থানক পৰম বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 35

आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः

নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে হওক, পৰৰ স্বাৰ্থৰ বাবে হওক, বা পুত্ৰৰ স্বাৰ্থৰ বাবেও—যি মানুহ মিছা নকয়, তেওঁ নিশ্চয় স্বৰ্গগামী।

Verse 36

वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः । नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्

বেদ, যজ্ঞ আৰু মন্ত্ৰ বিপ্ৰসকলৰ মাজত নিত্য থাকে; কিন্তু অসত্যাচাৰীসকলৰ মাজত সেয়া দীপ্ত নহয়। সেয়ে সত্যাচৰণ দৃঢ়ভাৱে কৰা উচিত।

Verse 37

व्यास उवाच । तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन

ব্যাসে ক’লে—হে তপোধন! তপস্যাৰ ফল মোক পুনৰ বিশেষভাৱে বিস্তাৰে কোৱা—সকলো বৰ্ণৰ, আৰু বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु

সনৎকুমাৰে ক’লে—মই তপস্যাৰ সেই অধ্যায় ব্যাখ্যা কৰিম, যিয়ে সকলো ধৰ্মোচিত কামনা আৰু পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধ কৰে। দ্বিজসকলৰ বাবে ই অতি দুৰাচৰ; মোৰ বচন শুনা।

Verse 39

तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् । तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः

তপস্যাক পৰম বুলি কোৱা হৈছে; তপস্যাৰ দ্বাৰাই তাৰ ফল লাভ হয়। যিসকল নিত্য তপস্যাত ৰত, তেওঁলোকে দেৱতাসকলৰ সৈতে দিৱ্য আনন্দত মুদিত হয়।

Verse 40

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्

তপস্যাৰে স্বৰ্গ লাভ হয়, তপস্যাৰে যশ লাভ হয়। তপস্যাৰে ইচ্ছিত কামনাও পূৰ্ণ হয়; তপস্যাই সৰ্বাৰ্থসাধন।

Verse 41

तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् । ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च

তপস্যাৰে মোক্ষ লাভ হয়, তপস্যাৰে মহৎ ফল পোৱা যায়। তপস্যাৰ পৰা জ্ঞান-ৱিজ্ঞানৰ সম্পদ, সৌভাগ্য আৰু উত্তম ৰূপো জন্মে।

Verse 42

नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

তপস্যাৰে মানুহে নানাবিধ সিদ্ধি আৰু বস্তু লাভ কৰে। মন যি সঁচাকৈ ইচ্ছা কৰে, তপস্যাৰে সেয়া সকলো পায়।

Verse 43

नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः

যিসকলে তপস্যা নকৰে, সিহঁতে কেতিয়াও ব্ৰহ্মলোকলৈ নাযায়। তপস্যাহীনৰ বাবে পৰমেশ্বৰ শংকৰো অপ্রাপ্য।

Verse 44

यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः । तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः

মানুহে যি কোনো লক্ষ্য লৈ তপস্যা কৰে, সি সেই সকলোকে লাভ কৰে—ইহলোকে আৰু পৰলোকে দুয়োতে।

Verse 45

सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति

মদ্যপ, পৰস্ত্ৰীগামী, ব্ৰাহ্মণহন্তা বা গুৰুশয্যা লংঘনকাৰীও—তপস্যাৰ শক্তিত সকলো পাপ পাৰ হৈ সকলো দিশৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 46

अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः

সৰ্বেশ্বৰ স্থাণু, সনাতন বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, হুতাশন (অগ্নি), শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু তপস্যাযুক্ত আন সকলো—সকলোৱে পৰম শিৱৰ অধীন।

Verse 47

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह

ঊৰ্ধ্বৰেতস্ (ব্ৰহ্মচৰ্যনিষ্ঠ) অষ্টাশী হাজাৰ মুনি তপস্যাৰ বলে দেৱতাসকলৰ সৈতে স্বৰ্গত আনন্দ কৰে।

Verse 48

तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः । तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा

তপস্যাৰে ৰাজ্য লাভ হয়; সেই তপোবলেই শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) দেৱসকলৰ অধিপতি হ’ল। বৃত্ৰহা ইন্দ্ৰ তপস্যাৰ শক্তিৰে দিনেদিনে সকলোকে ৰক্ষা কৰিলে।

Verse 49

सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ—এই দুয়ো দেৱ—সৰ্বলোকৰ হিতত ৰত। তপস্যাৰ বলেই তেওঁলোক দীপ্ত; তেনেদৰে নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহো।

Verse 50

न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल । तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः

এই লোকত তপস্যা বিনা সত্য সুখ নাই। বেদবিদসকলে কয়—তপস্যাৰ দ্বাৰাই সকলো সুখ লাভ হয়।

Verse 51

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च । सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्

তপস্যাৰ দ্বাৰা জ্ঞান, বিজ্ঞান (অনুভৱজ্ঞান), আৰোগ্য, ৰূপসম্পদ আৰু সৌভাগ্য লাভ হয়; আৰু সেই তপস্যাৰ দ্বাৰাই সদায় সুখ প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 52

तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् । पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्

তপস্যাৰ শক্তিৰে ব্ৰহ্মাই এই সুসংগঠিত বিশ্ব সৃষ্টি কৰে; বিষ্ণুৱে তাক পালন কৰে; হৰ (শিৱ) কালে কালে তাক লয় কৰে; আৰু শেষ সমগ্ৰ পৃথিৱী ধাৰণ কৰে।

Verse 53

विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने । क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्

হে মহামুনি, গাধিপুত্ৰ বিশ্বামিত্ৰে কেৱল তপস্যাৰ বলতেই ক্ষত্ৰিয়জন্ম হয়েও ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰিছিল—এই কথা ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ।

Verse 54

इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् । शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्

হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, এইদৰে মই তোমাক তপস্যাৰ পৰম মাহাত্ম্য ক’লোঁ। এতিয়া শুনা—অধ্যয়নৰ মাহাত্ম্য, যি তপস্যাতকৈও অধিক উত্তম।