Svagati-varṇana (Description of the Supreme State / One’s True Attainment)
উমাসংহিতাৰ প্ৰথম অধ্যায়ত মূল তত্ত্ব স্থাপন কৰা হয়—শিৱ পূৰ্ণ পৰমতত্ত্ব; গুণাতীত হৈও গুণৰ কাৰ্যৰ দ্বাৰা জগতক অধিষ্ঠান কৰে—ৰজোগুণ-সম্পৰ্কে সৃষ্টিকৰ্তা, তমোগুণ-সম্পৰ্কে সংহাৰক, কিন্তু স্বয়ং মায়াতীত। তাৰ পাছত শৌনক আদি ঋষিসকলে সূতক আগতে কোৱা কোটিৰুদ্ৰসংহিতাৰ স্মৰণ কৰাই শম্ভুৰ লীলাপ্ৰধান উমাসংহিতা শুনাবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে ব্যাসৰ প্ৰশ্নৰ পৰা সনৎকুমাৰৰ উপদেশলৈকে পৰম্পৰা জনাই বচনৰ প্ৰামাণ্য স্থিৰ কৰে। সনৎকুমাৰে কাহিনী আৰম্ভ কৰে—পুত্ৰাৰ্থ শ্ৰীকৃষ্ণ কৈলাসলৈ গৈ শিৱতপস্যা কৰিবলৈ উদ্যত হয় আৰু তাত তপস্যাৰত মহাশৈৱ ঋষি উপমনুক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি পথনির্দেশ বিচাৰে। এই অধ্যায় শিৱতত্ত্ব, পৰম্পৰা-প্ৰমাণ আৰু সাধক-কাহিনীৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां कृष्णोपमन्युसंवादे स्वगतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ উমাসংহিতাত, কৃষ্ণ-উপমন্যুৰ সংলাপত ‘স্বগতিবৰ্ণন’ নামৰ এই প্ৰথম অধ্যায়।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्यन मोऽस्तु ते । चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূতপুত্ৰ, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, ব্যাসশিষ্য! তোমাক নমস্কাৰ। তুমি আমাক ‘কোটিৰুদ্ৰ’ নামে চতুৰ্থ সংহিতা শ্ৰৱণ কৰাইছা।
Verse 3
अथोमासंहितान्तःस्थ नानाख्यानसमन्वितम् । ब्रूहि शंभोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः
এতিয়া উমাসংহিতাৰ অন্তৰ্গত, নানান আখ্যানসমন্বিত, পৰমাত্মা সাম্ব—শম্ভুৰ চৰিত্ৰ দয়া কৰি কওক।
Verse 4
सूत उवाच । महर्षयश्शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् । शांकरं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्
সূত ক’লে—হে শৌনক আদি মহর্ষিসকল, প্ৰেমেৰে এই শুভ বৃত্তান্ত শুনা। এইটো শংকৰৰ দিব্য চৰিত; পৰম, যি ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 5
इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान्मुनिसत्तमः । व्यासस्सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ
এইদৰে পুণ্যপ্ৰদ প্ৰশ্ন সুধি মুনিশ্ৰেষ্ঠ ব্যাসে সনৎকুমাৰক শৈৱ সত্য-পবিত্ৰ চৰিত ক’লে।
Verse 6
सनत्कुमार उवाच । वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा । तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে ব্যাস, মহর্ষি উপমন্যুৱে বাসুদেৱক যি উপদেশ দিছিল, সেই মহেশ্বৰৰ চৰিত মই এতিয়া তোমাক ক’ম।
Verse 7
पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शंकरालयम् । वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि
পূৰ্বকালে পুত্ৰলাভৰ কামনাৰে বসুদেৱসুত শ্ৰীকৃষ্ণ শংকৰৰ ধাম কৈলাসলৈ গৈ ভগৱান শিৱৰ প্ৰসাদাৰ্থে তপস্যা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 8
अत्रोपमन्युं संदृष्ट्वा तपंतं शृंग उत्तमे । प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः
তাত উত্তম শৃংগত তপস্যাৰত মুনি উপমন্যুক দেখি তেওঁ ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত কৰযোৰে বিনয়েৰে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 9
श्रीकृष्ण उवाच । उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते । पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—মহাপ্ৰাজ্ঞ, শৈৱসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু সন্মতিসম্পন্ন উপমন্যু পুত্ৰলাভৰ বাবে ইয়ালৈ গিৰীশ (শিৱ)ৰ পবিত্ৰ স্থানত তপস্যা কৰিবলৈ আহিছিল।
Verse 10
ब्रूहि शंकरमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने । यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्य्यां तप ऐश्वरमुत्तमम्
হে মুনি, সদানন্দ দানকাৰী শংকৰৰ মাহাত্ম্য কওক। সেয়া শুনি মই ভক্তিভাৱে পৰমেশ্বৰনিষ্ঠ, উত্তম ঐশ্বৰ্য আৰু মুক্তিদায়ক তপস্যা কৰিব পাৰোঁ।
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युस्स्मरञ्छिवम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—ধীমন্ত বাসুদেৱৰ বাক্য এইদৰে শুনি, প্ৰসন্নচিত্ত উপমন্যুৱে শিৱক স্মৰণ কৰি প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 12
उपमन्युरुवाच । शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः । यमद्राक्षमहं शंभोर्भक्तिवर्द्धनमुत्तमम्
উপমন্যুৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ, মহাশৈৱ! মহেশ্বৰৰ মহিমা শুনা। শম্ভুৰ বিষয়ে মই নিজে যি দেখিছোঁ—ভক্তি বঢ়োৱা সেই উত্তম প্ৰসঙ্গ মই কওঁ।
Verse 13
तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शंकरं च तदायुधान् । परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान्
তপস্যাত স্থিত মই শংকৰক তেওঁৰ দিৱ্য আয়ুধসহ দেখিলোঁ; লগতে তেওঁৰ সমগ্ৰ পৰিয়াল, বিষ্ণু আদি দেৱগণ আৰু অন্যান্য দিৱ্য গণকো দেখিলোঁ।
Verse 14
त्रिभिरंशैश्शोभमानमजस्रसुखमव्ययम् । एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः
সিয়ে এক আশ্চৰ্য ৰূপ দেখিলে—ত্ৰিভাগে দীপ্তিমান, অবিৰত সুখময় আৰু অব্যয়; একপাদবিশিষ্ট, মহাদংশট্ৰধাৰী, আৰু জ্বালাময় গ্ৰাস গিলি থোৱা যেন মুখসমূহযুক্ত।
Verse 15
द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषाऽतिविराजितम् । सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात्
তেওঁ দুই সহস্ৰ কিৰণৰ দৰে জ্যোতিত অতি দীপ্তিমান আছিল। সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰেও অবধ্য, বহু নয়ন আৰু সহস্ৰ পদধাৰী—সৰ্বব্যাপী, সৰ্বৰক্ষক প্ৰভুৰ প্ৰকাশ।
Verse 16
यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् । नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलौक्ये सचराचरे
যি কল্পান্ত প্ৰলয়সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বক নিশ্চিতভাৱে সংহাৰ কৰে—চৰ-অচৰসহ ত্ৰিলোকত তেওঁক কোনেও পৰাভূত বা বধ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 17
महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः
মহেশ্বৰৰ বাহুৰ পৰা মুক্ত হোৱাত, চৰ-অচৰসহ ত্ৰিলোক সম্পূৰ্ণেই অর্ধ নিমেষতে দ্ৰুত দগ্ধ হৈ গ’ল—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 18
तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्यम् । गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित्
তপস্যাত লীন হৈ থাকোঁতে মই ৰুদ্ৰৰ কাষত অৱস্থিত অব্যয় প্ৰভুক দর্শন কৰিলোঁ। তেওঁৰ পৰম গুহ্য দিৱ্য অস্ত্ৰশক্তিও মই উপলব্ধি কৰিলোঁ; ক’তো তাৰ সমান নাই, অধিক ত নহয়েই।
Verse 19
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः । विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम्
সেই অস্ত্ৰই শূলধাৰী (ভগৱান শিৱ)ৰ ত্ৰিশূল বুলি সকলো লোকত খ্যাত। ‘বিজয়া’ নামে ই অতি উগ্ৰ আৰু সকলো শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ বিনাশকাৰী।
Verse 20
दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् । पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः
সেই শক্তিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱী বিদীৰ্ণ কৰিব পাৰে, মহাসাগৰ শুকুৱাব পাৰে, আৰু সমগ্ৰ জ্যোতি-চক্ৰ পতিত কৰিব পাৰে—ইয়াত কোনো সংশয় নাই।
Verse 21
यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा । चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः
যাঁৰ দ্বাৰা পূৰ্বকালত ৰজা যৌৱনাশ্ব নিহত হৈছিল; আৰু যাঁৰ দ্বাৰা বলবান মান্ধাতা মহাতেজস্বী চক্রৱৰ্তী হৈ ত্ৰিলোক-বিজয়ী নৃপতি ৰূপে খ্যাত হৈছিল।
Verse 22
दर्पाविष्टो हैहयश्च निः क्षिप्तो लवणासुरः । शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समंततः
অহংকাৰত মত্ত হৈহয় আৰু লবণাসুৰক বহিষ্কাৰ কৰা হ’ল; তাৰ পাছত লবণাসুৰে চাৰিওফালৰ পৰা ৰজা শত্রুঘ্নক যুঁজলৈ আহ্বান জনালে।
Verse 23
तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् । तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं संत्रासजननं महत्
সেই দৈত্য বিনষ্ট হোৱাৰ পাছত যি ৰুদ্ৰৰ হাতে গ’ল, সেয়া তীক্ষ্ণাগ্ৰ আৰু মহাভয়জনক ‘শূল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 24
त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयंतमिव स्थितम् । विधूम्रानलसंकाशं बालसूर्यमिवोदितम्
ত্ৰিশিখা ধৰি, ভ্ৰূকুটি কুঁচকাই, সি যেন তর্জনা কৰি থিয় হৈছিল। তাৰ দীপ্তি ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে—উদিত বালসূৰ্যৰ ন্যায়।
Verse 25
सूर्य्य हस्तमनिर्द्देश्यं पाशहस्तमिवांतकम् । परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम्
তেওঁ অবৰ্ণনীয় তেজোময়, যেন সূৰ্যই তেওঁৰ হাতত; আৰু হাতত পাশ ধাৰণ কৰা যমৰ দৰে। তেওঁৰ হাতত তীক্ষ্ণধাৰ পৰশুও আছিল, আৰু সৰ্পাদি অলংকাৰৰে তেওঁ বিভূষিত আছিল।
Verse 26
कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् । यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे
যি শক্তি কল্পান্তৰ অগ্নিৰ দৰে দাহক ৰূপধাৰী আৰু লগতে পুৰুষ-দেহো ধাৰণ কৰে—সেই শক্তিয়েই ৰণত ভাৰ্গৱ ৰামৰ ৰূপে, ক্ষত্ৰিয়ান্তক হৈ প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 27
रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तश्च वै पुरा । त्रिःसप्तकृत्वो नक्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः
পুৰণি কালত সেই ব’লৰ আশ্ৰয় লৈ ৰাম আৰু শিৱদত্ত—হৃদয়ত হৰ্ষিত হৈ—একুশবাৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল দগ্ধ কৰিছিল, মুনিয়ে ক’লে।
Verse 28
सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् । द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम्
মই সেই সৰ্বব্যাপী মহাদেৱক পুৰুষাকৃতিত দেখিলোঁ—দীপ্তিময় আৰু মনোহৰ—সুদৰ্শন চক্ৰ ধাৰণ কৰা, সহস্ৰ মুখ আৰু দ্বিসহস্ৰ বাহুযুক্ত।
Verse 29
द्विसहस्रेक्षणं दीप्तं सहस्रचरणाकुलम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम्
সেয়া তেজে দীপ্ত আছিল; তাৰ দুহাজাৰ নয়ন আৰু হাজাৰ চৰণেৰে ভৰপূৰ আছিল। কোটি সূৰ্যৰ দৰে জ্যোতিৰ্ময়, ত্ৰিলোক দহন কৰিবলৈ সক্ষম আছিল।
Verse 30
वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वप्रनुत्तमम् । महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम्
তেওঁ বজ্ৰ ধাৰণ কৰিছিল—অতিশয় উজ্জ্বল, তীক্ষ্ণ, ‘শতপৰ্ব’ বুলি প্ৰশংসিত শ্ৰেষ্ঠতম; আৰু মহাধনু পিনাকো, তূণীৰসহ, মহাদ্যুতিত দীপ্ত হৈ আছিল।
Verse 31
शक्तिं खङ्गं च पाशं च महादीप्तं समांकुशम् । गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान्
তেওঁ শক্তি, খড়্গ, পাশ, মহাদীপ্ত অঙ্কুশ, আৰু এক মহান দিব্য গদা—আৰু বহু অন্য অস্ত্ৰও দেখিলে।
Verse 32
तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च । अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्रुद्रपार्श्वतः
সেইদৰে লোকপালসকলৰ যি যি অস্ত্ৰ আছিল, সেয়া সকলো মই ভগৱান ৰুদ্ৰৰ পাৰ্শ্বত স্থিত দেখিলোঁ।
Verse 33
सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोनुगम्
দেৱৰ বাওঁফালে লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা, হংসযুক্ত মনোবেগী দিব্য বিমানত আৰোহণ কৰি আসীন হ’ল।
Verse 34
वामपार्श्वे तु तस्यैव शंखचक्रगदाधरः । वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः
তেওঁৰ বাওঁ পাৰ্শ্বত বৈনতেয় (গৰুড়)ৰ ওপৰত আৰূঢ়, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী নাৰায়ণ স্থিত আছিল।
Verse 35
स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः
স্বায়ম্ভুৱ আদি মনু, ভৃগু আদি ঋষি আৰু শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱতাসকল—সকলো একেলগে সমভাবে আগবাঢ়িল।
Verse 36
स्कंदश्शक्तिं समादाय मयूरस्थस्सघंटकः । देव्यास्समीपे संतस्थौ द्वितीय इव पावकः
শক্তি ধৰি, ময়ূৰৰ ওপৰত আৰূঢ় আৰু ঘণ্টাধ্বনিত সুশোভিত স্কন্দ দেৱীৰ ওচৰত থিয় হ’ল—যেন দ্বিতীয় অগ্নি।
Verse 37
नंदी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः । सर्वभूतगणाश्चैवं मातरो विविधाः स्थिताः
নন্দীয়ে শূল ধৰি ভব (শিৱ)ৰ আগত থিয় হ’ল। তেনেদৰে সকলো ভূতগণ আৰু বিভিন্ন মাতৃকাসকলো তাত স্থিত আছিল।
Verse 38
तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य्य समंततः । अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः
তেতিয়া দেৱসকলে মহেশানক প্ৰণাম কৰি, চাৰিওফালে পৰিবেষ্টন কৰি, মহাদেৱক নানাবিধ স্তোত্ৰে স্তুতি কৰিলে।
Verse 39
यत्किंचित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा । तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः
এই জগতত যি কিবা দেখা যায় বা শুনা যায়, সেই সকলো ভগৱানৰ পাৰ্শ্বত উপস্থিত দেখি মই অতিশয় বিস্মিত হ’লোঁ।
Verse 40
सुमहद्धैर्य्यमालंब्य प्रांजलिर्विविधैः स्तवैः । परमानन्दसंमग्नोऽभूवं कृष्णाहमद्ध्वरे
মহা ধৈৰ্য আশ্ৰয় কৰি, মই কৰযোৰে বিভিন্ন স্তৱে (প্ৰভুক) স্তৱ কৰিলোঁ; আৰু সেই যজ্ঞত মই—কৃষ্ণ—পৰমানন্দত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হ’লোঁ।
Verse 41
संमुखे शंकरं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा । अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः
শংকৰক সন্মুখে দেখি, অশ্ৰুত গদ্গদ কণ্ঠে, মই শ্ৰদ্ধাসহ বিধিমতে তেওঁৰ পূজা কৰিলোঁ।
Verse 42
भगवानथ सुप्रीतश्शंकरः परमेश्वरः । वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव
তেতিয়া পৰমেশ্বৰ ভগৱান শংকৰ অতি প্ৰসন্ন হৈ, মধুৰ বাণীৰে স্নেহভৰে মোক ক’লে, যেন মৃদু হাঁহি হাঁহিছে।
Verse 43
न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः । परीक्षितोसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः
হে বিপ্ৰ, মই পুনঃপুনঃ চেষ্টা কৰিও তোমাক তোমাৰ সংকল্পৰ পৰা টলাব নোৱাৰিলোঁ। তুমি পৰীক্ষিত—তোমাৰ মঙ্গল হওক—তুমি দৃঢ় ভক্তিযুক্ত।
Verse 44
तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव
সেয়ে হে সুব্ৰত, মই তোমাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট; বৰ বিচাৰ। সকলো দেৱতাৰ মাজতো এনে কোনো দুৰ্লভ নাই যি তোমাক দিব নোৱাৰি।
Verse 45
स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शंभोः सत्प्रेमसंयुतम् । देवं तं प्रांजलिर्भूत्वाऽब्रुवं भक्तानुकंपिनम्
শম্ভুৰ সৎপ্ৰেমে ভৰা বাক্য শুনি মইও বিগলিত হ’লোঁ। হাত জোৰ কৰি, ভক্তানুকম্পী সেই দেৱ শিৱক মই ক’লোঁ।
Verse 46
उपमन्युरुवाच । भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि । तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत्
উপমন্যুৱে ক’লে—হে ভগৱান, যদি আপুনি প্ৰসন্ন আৰু মোৰ ভক্তি আপোনাত স্থিৰ থাকে, তেন্তে সেই সত্যবলে মোৰ ভিতৰত ত্ৰিকাল—অতীত, বৰ্তমান, ভবিষ্যৎ—বিষয়ক জ্ঞান উদয় হওক।
Verse 47
प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् । सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत्
হে প্ৰভু, তোমাত মোক প্ৰচুৰ আৰু অবিচল ভক্তি দান কৰা; আৰু মোৰ বংশ-পরিয়ালসহ সদায় বহুল ক্ষীৰান্ন (দুধ-ভাত) যেন থাকে।
Verse 48
ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो । तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योन्येषु सदा भवेत्
হে বিভো, এই আশ্ৰমত মোৰ নিত্য আপোনাৰ সান্নিধ্য থাকক। আৰু আপোনাৰ ভক্তসকলৰ মাজত সখ্য থাকক—পৰস্পৰৰ প্ৰতি সদায় সৌহাৰ্দ্য আৰু ঐক্য বিৰাজ কৰক।
Verse 49
एवमुक्तो मया शंभुर्विहस्य परमेश्वरः । कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह
মই এনেদৰে কোৱাত পৰমেশ্বৰ শম্ভু হাঁহিলে। কৃপাদৃষ্টিৰে মোক চাই তেওঁ তৎক্ষণাৎ ক’লে—হে যদুশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 50
श्रीशिव उवाच । उपमन्यो मुने तात वर्ज्जितस्त्वं भविष्यसि । जरामरणजैर्दोषैस्सर्वकामान्वितो भव
শ্ৰীশিৱ ক’লে—হে মুনি উপমনু, প্ৰিয় বৎস, জৰা আৰু মৃত্যুজাত দোষৰ পৰা তুমি মুক্ত হ’বা; আৰু সকলো শুভ কামনাৰ সিদ্ধিৰে সমন্বিত হ’বা।
Verse 51
मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः । शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदेपदे
তুমি মুনিসকলৰ দ্বাৰা পূজ্য হ’বা আৰু যশ-ধনে সমৃদ্ধ হ’বা। মোৰ প্ৰসাদে প্ৰতি পদে তোমাৰ সুশীলতা, মনোহৰ ৰূপ, উৎকৃষ্ট গুণ আৰু আধ্যাত্মিক ঐশ্বৰ্য লাভ হ’ব।
Verse 52
क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः । तत्र ते भविता नित्यं यत्रयत्रेच्छसे मुने
হে মুনি! ক্ষীৰসাগৰ—দুগ্ধৰ অক্ষয় নিধি—তাৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য তোমাৰ নিত্য হ’ব। তুমি য’তে য’তে ইচ্ছা কৰা, ত’তে ত’তে সেয়া সদায় তোমাৰ হ’ব।
Verse 53
अमृतात्मकं तु तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः । इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिस्सह
সেই ক্ষীৰ অমৃতস্বৰূপ; যিমানলৈকে তাক সংযম কৰা হয় সিমানলৈকে। তাৰ পাছত তুমি বন্ধুসকলৰ সৈতে এই বৈৱস্বত কল্প দেখিবা।
Verse 54
त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि । सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने
মোৰ কৃপাৰে, হে মহামুনি, তোমাৰ গোত্ৰ সদায় অক্ষয় হৈ থাকক। আৰু তোমাৰ আশ্ৰমত মই সদা মোৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য স্থাপন কৰিম।
Verse 55
मद्भक्तिस्तु स्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् । स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम
মোৰ প্ৰতি তোমাৰ ভক্তি স্থিৰ হৈ থাকক। মই তোমাক সদায় মোৰ দৰ্শন দিম। আৰু যেতিয়াই তুমি মোক স্মৰণ কৰিবা, হে বৎস, জানিবা—তুমি সৰ্বথা মোৰ প্ৰিয়।
Verse 56
यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिंतितं नात्र संशयः
যেনে ইচ্ছা তেনে সুখে থাকিবা; ব্যাকুল উৎকণ্ঠা কৰা তোমাৰ উচিত নহয়। তুমি যি যি চিন্তা কৰিছা, সেয়া সকলো নিশ্চয় পূৰ্ণতালৈ যাব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 57
उपमन्युरुवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्य्यकोटिसमप्रभः । ममेशानो वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत
উপমন্যুৱে ক’লে—এইদৰে কৈ, কোটি সূৰ্যৰ সম দীপ্তিমান সেই ভগৱান, মোৰ ঈশান (শিৱ) বৰ দান কৰি তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 58
एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः । शंकरः परमेशानो भक्तिमुक्तिप्रदायकः
হে কৃষ্ণ, মই এইদৰে শংকৰ পৰমেশানক তেওঁৰ দিব্য পৰিয়ালসহ দেখিলোঁ— তেওঁ ভক্তি দাতা আৰু মুক্তি প্ৰদাতা।
Verse 59
शंभुना परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता । तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेवसमाधिना
শম্ভু পৰমেশ সেই ধীমানে যি কৈছিল, দেৱদেৱৰ সমাধি-প্ৰসাদে সেয়া সকলো মই সত্যৰূপে লাভ কৰিলোঁ।
Verse 60
प्रत्यक्षं चैव तै जातान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा । ऋषीन्विद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्
চোৱা— প্ৰত্যক্ষ— জন্ম লোৱা গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলক; ঋষি আৰু বিদ্যাধৰসকলকো; আৰু ইয়াত নিজ নিজ স্থানত অৱস্থিত সিদ্ধসকলকো চোৱা।
Verse 61
पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्स्निग्धपत्रान्सुगंधिनः । सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलन्वितान्
এই মনোৰম গছবোৰ চোৱা— মসৃণ পাতযুক্ত, সুগন্ধি— সকলো ঋতুৰ কুসুমে সজ্জিত, সদায় ফুল-ফলে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 62
सर्वमेतन्महाबाहो शंकरस्य महात्मनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम
হে মহাবাহো! দেৱদেৱ মহাত্মা শংকৰৰ প্ৰসাদতেই এই সকলো আছে; তেওঁৰ অনুগ্ৰহে সমগ্ৰ বিশ্ব দিৱ্য ভাব আৰু পবিত্ৰ সংকল্পেৰে ব্যাপ্ত হৈ ধাৰিত থাকে।
Verse 63
ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादाच्छूलपाणिनः । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः
শূলপাণি শ্ৰীশিৱৰ প্ৰসাদে সমগ্ৰ জ্ঞান মোৰ। অতীত, বর্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—সকলো মই তত্ত্বতঃ জানো।
Verse 64
तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः । यं न पश्यंत्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया
মই সেই পৰম দেৱৰ দৰ্শন লাভ কৰিলোঁ—যাঁক দেৱসকলৰ অধিপতিসকলেও আৰাধনা নকৰিলে দেখা নাপায়। মোৰতকৈ অধিক ধন্য আৰু কোন?
Verse 65
षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् । एवं ध्यायंति विद्वांसौ महत्परममक्षरम्
সেই পৰম, সনাতন তত্ত্ব ‘ষড়্বিংশক’ নামে খ্যাত। বিদ্বানসকলে সেই মহান, পৰম, অবিনশ্বৰ—শিৱ—ক ধ্যান কৰে।
Verse 66
सर्व तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः । स एव भगवान्देवः प्रधानपुरुषेश्वरः
তেওঁ সকলো তত্ত্বৰ বিধান-ব্যৱস্থাৰ জ্ঞাতা আৰু প্ৰতিটো তত্ত্বৰ সত্যাৰ্থৰ দৰ্শক। তেৱেঁই ভগৱান দেৱ—প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ অধীশ্বৰ।
Verse 67
यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्माणं लोककारणम् । वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः
সেই ঈশ্বৰে নিজৰ সোঁ পাৰ্শ্বৰ পৰা লোকপ্ৰকাশৰ কাৰণৰূপে ব্ৰহ্মাক উৎপন্ন কৰিলে, আৰু বাঁ পাৰ্শ্বৰ পৰা লোকৰক্ষাৰ বাবে বিষ্ণুকো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 68
कल्पान्ते चैव संप्राप्तेऽसृजद्रुद्रं हृदः प्रभुः । ततस्समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम्
কল্পান্ত উপস্থিত হোৱাত প্ৰভুৱে নিজৰ হৃদয়ৰ পৰা ৰুদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পাছত ৰুদ্ৰে স্থাৱৰ-জঙ্গমসহ সমগ্ৰ জগতক প্ৰলয়ত লয় কৰি ল’লে।
Verse 69
युगांते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः । कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानस्स तिष्ठति
যুগান্তত মহাদেৱ স্বয়ং কাল হৈ পৰে; সংৱৰ্তক অগ্নিৰ দৰে স্থিৰ হৈ তেওঁ সকলো ভূতক গ্ৰাস কৰি থাকে।
Verse 70
सर्वज्ञस्सर्वभूतात्मा सवर्भूतभवोद्भवः । आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यस्सर्वैश्च दैवतैः
তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, আৰু সকলো জীৱৰ ভৱ-উদ্ভৱৰ মূল উৎস। সেই সৰ্বব্যাপী দেৱ সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত আৰু সকলো দেৱতাই তেওঁক প্ৰত্যক্ষভাবে দেখে।
Verse 71
अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शंकरम् । शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः
সেয়ে পুত্ৰলাভৰ বাবে তুমি ভক্তিসহ শংকৰক আৰাধনা কৰা। ভক্তৱৎসল শিৱ তোমাৰ ওপৰত শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হ’ব।
Frequently Asked Questions
The chapter inaugurates the Kṛṣṇa–Upamanyu frame: Kṛṣṇa goes to Kailāsa to perform tapas for putrārtha and approaches the Śaiva sage Upamanyu; the theological argument embedded in the opening invocation asserts Śiva’s supremacy as guṇa-transcendent while still regulating cosmic creation and dissolution.
The guṇa-mapping (creator/rajas, dissolver/tamas) functions as a symbolic theology: it explains how the Absolute can appear as functional divinity without being limited by function, while Kailāsa signifies the axis of ascent where disciplined tapas and correct devotion become a gateway from worldly aims to liberative insight.
Śiva is highlighted primarily as Śaṃbhu/Maheśa/Giriśa—the supreme Lord of Kailāsa and the pūrṇa, amala reality beyond māyā and the guṇas; Gaurī/Umā is not yet narratively foregrounded in these sample verses, but the Saṃhitā’s framing implies her interpretive centrality for subsequent chapters.