भैरवावतारलीलावर्णनम् (Bhairava-avatāra-līlā-varṇanam) — “Narration of the Divine Play of Bhairava’s Descent”
এই অধ্যায়ত নন্দীশ্বৰ সনৎকুমাৰক ‘পৰম ভৈৰৱী কাহিনী’ ৰূপে উপদেশ দিয়ে, যি মহাদোষ নাশ কৰি ভক্তি বৃদ্ধি কৰে। দেবাধিদেৱৰ আজ্ঞাত ভৈৰৱ মহাকাল/কালকালন হৈ কপালিক ব্ৰত গ্ৰহণ কৰে; কপালপাণি আৰু বিশ্বাত্মা ৰূপে ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰে। কোৱা হয়, ভয়ংকৰ ব্ৰহ্মহত্যা দোষেও তেওঁক অভিভূত কৰিব নোৱাৰে, আৰু কেৱল তীৰ্থ-পরিক্ৰমাই মুক্তি নিদিয়ে—শিৱমহিমাই মুখ্য শুদ্ধিকাৰক তত্ত্ব। তাৰ পাছত কাহিনী নাৰায়ণধামলৈ যায়; ভৈৰৱ আগমনত হৰি, দেবতা, ঋষি আৰু দিব্য নাৰীসকলে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম আৰু স্তোত্ৰে তেওঁৰ পূৰ্ণাকাৰ স্বীকাৰ কৰে। শেষত লক্ষ্মীৰ সমুদ্ৰমন্থন-উৎপত্তিৰ প্ৰসঙ্গসহ বিষ্ণু প্ৰসন্ন হৈ সম্বোধন কৰে, আৰু পুৰাণিক ক্ৰমত ভৈৰৱৰ সর্বসম্প্ৰদায়-অধিকাৰ দৃঢ় হয়।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ भैरवीमपरां कथाम् । शृणु प्रीत्या महादोषसंहर्त्रीम्भक्तिवर्द्धिनीम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—হে সৰ্বজ্ঞ সনৎকুমাৰ, প্ৰীতিসহ ভৈৰৱীৰ এই পৰম কথা শুনা; ই মহাদোষ নাশ কৰে আৰু ভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 2
तत्सान्निध्यं भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालनः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्
সেই দিৱ্য সান্নিধ্যৰ প্ৰভাৱত ভৈৰৱো কাল হ’ল—কালকো সংহাৰকৰ। আৰু দেৱদেৱৰ আদেশে তেওঁ কপালিক ব্ৰত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 3
कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्यापि दारुणा
কপাল হাতত ধৰা বিশ্বাত্মা শিৱ ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰিলে। কিন্তু দাৰুণ ব্রহ্মহত্যাৰ পাপেও সেই দেৱক সঁচাকৈ দমন বা পৰাভূত কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 4
प्रतितीर्थं भ्रमन्वापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया । अतः कामारिमहिमा सर्वोपि ह्यवगम्यताम्
প্ৰতি তীৰ্থত ভ্ৰমণ কৰিলেও ব্রহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়; সেয়ে কামাৰী (শিৱ)ৰ মহিমা সকলোৱে বুজি লওক।
Verse 5
प्रमथैः सेव्यमानोऽपि ह्येकदा विहरन्हरः । कापालिको ययौ स्वैरी नारायणनिकेतनम्
প্ৰমথসকলে সেৱা কৰিলেও হৰ (শিৱ) এদিন স্বেচ্ছাই বিচৰণ কৰি কপালিকৰ বেশে নাৰায়ণ (বিষ্ণু)ৰ নিকেতনলৈ গ’ল।
Verse 6
अथायान्तं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम् । महादेवांशसम्भूतं पूर्णाकारं च भैरवम्
তেতিয়া তেওঁলোকে মহাকালক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখিলে—ত্ৰিনেত্ৰ, সৰ্প-কুণ্ডলে ভূষিত—মহাদেৱৰ অংশৰ পৰা উদ্ভূত, পূৰ্ণৰূপে প্ৰকাশিত ভৈৰৱ।
Verse 7
पपात दण्डवद्भूमौ तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्य्यः समन्ततः
তাঁক দেখি গৰুড়ধ্বজ (বিষ্ণু) দণ্ডৱৎ হৈ ভূমিত পৰি প্ৰণাম কৰিলে; আৰু চাৰিওফালে দেব, মুনি আৰু দেবনাৰীসকলেও নত হ’ল।
Verse 8
अथ विष्णुः प्रणम्यैनं प्रयातः कमलापतिः । शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव विविधैः स्तवः
তাৰ পাছত কমলাপতি বিষ্ণুৱে তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে। শিৰত অঞ্জলি ধৰি আগবাঢ়ি, নানা স্তৱেৰে শিৱক স্তুতি কৰিলে।
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायांशत रुद्रसंहितायां भैरवावतारलीलावर्णनं नाम नवमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ তৃতীয় অংশ শতৰুদ্ৰসংহিতাত “ভৈৰৱাৱতাৰ-লীলাবৰ্ণন” নামৰ নবম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 10
विष्णुरुवाच । प्रिये पश्याब्जनयने धन्यासि सुभगेऽनघे । धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—প্ৰিয়ে, হে পদ্মনয়না, চোৱা। হে শুভে, নিৰপাপিনী, তুমি ধন্যা। হে দেবী সুশ্ৰোণি, আমিো ধন্য, কিয়নো আমি দুয়ো জগত্পতিৰ দৰ্শন লাভ কৰিলোঁ।
Verse 11
अयन्धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः । अनादिः शरणः शान्तः पुरः षड्विंशसंमितः
তেওঁয়েই লোকসমূহৰ ধাতা আৰু বিধাতা—তেওঁলোকৰ প্ৰভু, ঈশ্বৰ। তেওঁ অনাদি, সকলোৰে শৰণ, সদা শান্ত; ছাব্বিশ তত্ত্বে পৰিমিত ‘পুৰ’ (দেহ-নগৰ)ত অধিষ্ঠিত।
Verse 12
सर्वज्ञः सर्वयोगीशस्सर्वभूतैकनायकः । सर्वभूतान्तरात्मायं सर्वेषां सर्वदः सदा
তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সকলো যোগীৰ ঈশ্বৰ, সকলো জীৱৰ একমাত্ৰ নায়ক। তেওঁ সকলো প্ৰাণীৰ অন্তৰাত্মা ৰূপে বিৰাজমান আৰু সদায় সকলোকে সকলো দান কৰে।
Verse 13
ये विनिद्रा विनिश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः । धिया पश्यंति हृदये सोयं पद्मे समीक्षताम्
যিসকল নিদ্ৰাৰ জড়তা আৰু অস্থিৰ শ্বাসৰ পৰা মুক্ত, শান্ত আৰু ধ্যানত পৰায়ণ—তেওঁলোকে শুদ্ধ ধীয়ে হৃদয়ত তেওঁকেই দর্শন কৰে। সেই প্ৰভুক হৃদয়-পদ্মত ধ্যান কৰা হওক।
Verse 14
यं विदुर्व्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः । अरूपो रूपवान्भूत्वा सोऽयमायाति सर्वगः
যাঁক বেদতত্ত্বজ্ঞ আৰু স্থিৰচিত্ত যোগীসকলে উপলব্ধি কৰে—সেই নিৰাকাৰ প্ৰভুৱে সাকাৰ ৰূপ ধৰি, সৰ্বব্যাপী হৈ ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Verse 15
अहो विचित्रं देवस्य चेष्टितम्परमेष्ठिनः । यस्याख्यां ब्रुवतो नित्यं न देहः सोऽपि देहभृत्
আহো! সেই পৰমেশ্বৰ দেৱৰ লীলা কিমান আশ্চৰ্য। যিয়ে নিত্য তেওঁৰ নাম জপ কৰে, তাৰ দেহবন্ধন নাথাকে—যদিও দেহধাৰী যেন দেখা যায়।
Verse 16
तं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि । सोयमायाति भगवांस्त्र्यम्बकश्शशिभूषणः
তাঁৰ দৰ্শন লাভ কৰিলে পৃথিৱীত মানুহৰ পুনৰ জন্ম নাহে। চাওক—চন্দ্ৰভূষণ ত্ৰ্যম্বক ভগৱান ইয়ালৈ আহি আছে।
Verse 17
पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने । यद्दृश्यते महादेवो ह्याभ्यां लक्ष्मि महेश्वरः
হে লক্ষ্মী! আজি মোৰ চকু ধন্য, পদ্মদলৰ দৰে বিস্তৃত; কিয়নো এই চকুৰে মই সাক্ষাৎ মহাদেৱ, মহেশ্বৰক দর্শন কৰিছোঁ।
Verse 18
धिग्धिक्पदन्तु देवानां परं दृष्ट्वा न शंकरम् । लभ्यते यत्र निर्वाणं सर्व दुःखान्तकृत्तु यत्
শংকৰৰ দর্শন নোহোৱাকৈ দেৱসকলৰ সেই ‘পৰম পদ’ ধিক্। কিয়নো নিৰ্বাণ তেঁওতেই লভ্য—সকলো দুখৰ অন্ত কৰোঁতা শিৱত।
Verse 19
देवत्वादशुभं किञ्चिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वे देवेशं यन्मुक्तिन्न लभामहे
দেৱত্বৰ বাবে দেৱলোকত একো অশুভ বুলি গণ্য নহয়; তথাপি আমি সকলোৱে দেৱেশ্বৰক দর্শন কৰিও মোক্ষ নাপাওঁ—এইয়েই আমাৰ দুঃখ।
Verse 20
एवमुक्त्वा हृषीकेशस्संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्
এনেদৰে কৈ হৃষীকেশ (বিষ্ণু) আনন্দত ৰোমাঞ্চিত হ’ল; মহাদেৱক প্ৰণাম কৰি বৃষধ্বজ (শিৱ)ক এইদৰে ক’লে।
Verse 21
विष्णुरुवाच । किमिदन्देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराव्यय
বিষ্ণুৱে ক’লে: হে দেৱদেৱ! হে সৰ্বজ্ঞ বিভো! জগতৰ ধাতা, অব্যয়, সৰ্বপাপহৰ—আপুনি এইটো কিয় কৰিছে?
Verse 22
क्रीडेयन्तव देवेश त्रिलोचन महामते । किङ्कारणं विरूपाक्ष चेष्टितन्ते स्मरार्दन
হে দেৱেশ! হে ত্ৰিলোচন, মহামতি! হে বিৰূপাক্ষ, স্মৰাৰ্দন! আপুনি ক্ৰীড়াৰত থাকোঁতে—আপোনাৰ এই কৃত্যৰ কাৰণ কি আছিল?
Verse 23
किमर्थं भगवञ्छम्भो भिक्षाञ्चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ एष त्रैलोक्यराज्यद
হে ভগৱান শম্ভু! হে শক্তিপতি! আপুনি কিয় ভিক্ষা বিচাৰি বিচৰণ কৰে? হে জগন্নাথ, মোৰ মনত সংশয় জাগে—আপুনি তো ত্ৰিলোকৰ ৰাজ্যদাতা।
Verse 24
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्तस्ततः शम्भुर्विष्णुना भैरवो हरः । प्रत्युवाचाद्भुतोतिस्स विष्णुं हि विहसन्प्रभुः
নন্দীশ্বৰ ক’লে—বিষ্ণুৱে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, ভৈৰৱৰূপ হৰ শম্ভু প্ৰভু মৃদু হাঁহিলে আৰু বিষ্ণুক আশ্চৰ্যজনক বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 25
भैरव उवाच । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगुल्याग्रनखेन ह । तदघम्प्रतिहन्तुं हि चराम्येतद्व्रतं शुभम्
ভৈৰৱে ক’লে—মই আঙুলিৰ অগ্ৰনখেৰে ব্ৰহ্মাৰ শিৰ ছিন্ন কৰিলোঁ; সেই পাপৰ প্ৰতিকাৰৰ বাবে এতিয়া মই এই শুভ ব্ৰত পালন কৰিছোঁ।
Verse 26
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्तो महेशेन भैरवेण रमापतिः । स्मृत्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवमजिज्ञपत्
নন্দীশ্বৰে ক’লে—ভৈৰৱৰূপ মহেশে এনেদৰে কোৱাত ৰমাপতি বিষ্ণুৱে কিবা এটা স্মৰণ কৰিলে; তাৰপিছত অলপ শিৰ নত কৰি পুনৰ এইদৰে সুধিলে।
Verse 27
विष्णुरुवाच । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविघ्नोपनोदक । मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि
বিষ্ণুৱে ক’লে—“হে সৰ্ব বিঘ্ন নাশক, তোমাৰ ইচ্ছামতে ক্ৰীড়া কৰা; কিন্তু হে মহাদেৱ, তোমাৰ মায়াৰে মোক আচ্ছাদিত নকৰিবা।”
Verse 28
नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनाः । कल्पे कल्पे पुरा ह्यान्सत्यं योगबलाद्विभो
নাভি-পদ্মৰ কোষৰ পৰা কোটি কোটি কমলাসন (ব্ৰহ্মা) উদ্ভৱ হয়। হে বিভো, প্ৰতিটো কল্পতে এইটো সঁচাকৈ যোগবলেৰে ঘটে।
Verse 29
त्यज मायामिमान्देव दुस्तरामकृतात्मभिः । ब्रह्मादयो महादेव मायया तव मोहिताः
হে দেব, এই মায়া ত্যাগ কৰা—আত্মসংযম নথকা লোকৰ বাবে ই দুস্তৰ। হে মহাদেৱ, ব্ৰহ্মা আদি সকলেও তোমাৰ মায়াৰে মোহিত হয়।
Verse 30
यथावदनुगच्छामि चेष्टितन्ते शिवापते । तवैवानुग्रहाच्छम्भो सर्वेश्वर सतांगते
হে শিৱাপতে, হে শম্ভু! সৎপুৰুষৰ আশ্ৰয়, সৰ্বেশ্বৰ! কেৱল তোমাৰ অনুগ্ৰহতেই মই তোমাৰ আচৰণ আৰু দিব্য পথ যথাযথভাৱে অনুসৰণ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 31
संहारकाले संप्राप्ते सदेवान्निखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर
হে হৰ! সংহাৰকাল উপস্থিত হ’লে তুমি দেৱতাসহ সকলো মুনিক আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰমসহ সকলো লোকক নিজৰ ভিতৰতে লয় কৰি ল’ব।
Verse 32
तदा कृते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम् । पारतन्त्र्यं न ते शम्भो स्वैरं क्रीडत्यतो भवान्
হে মহাদেৱ, সেই কৰ্ম সম্পন্ন হোৱাত ব্রহ্মবধ আদি পাপ উদ্ভৱ হ’ল। কিন্তু হে শম্ভু, আপোনাৰ কোনো পৰাধীনতা নাই; সেয়ে আপুনি পূৰ্ণ ঐশ্বৰ্যৰে স্বচ্ছন্দে লীলা কৰে।
Verse 33
अर्घीव ब्रह्मणो ह्यस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते । तथाद्यनुगता शम्भो ब्रह्महत्या तवानघ
হে শম্ভু, আপোনাৰ কণ্ঠত যেন ব্রহ্মাৰ অস্থিৰ মালা দীপ্তিমান। হে অনঘ, আজিও ব্রহ্মহত্যাৰ লাঞ্ছন আপোনাৰ সৈতে লেগে থকা যেন দেখা যায়।
Verse 34
कृत्वापि सुमहत्पापं यस्त्वां स्मरति मानवः । आधारं जगतामीश तस्य पापं विलीयते
অতি মহাপাপ কৰিলেও যি মানুহে তোমাক স্মৰণ কৰে, হে জগতৰ আধাৰ ঈশ্বৰ, তাৰ পাপ গলি বিলীন হৈ যায়।
Verse 35
यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः । तथैव तव यो भक्तः पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्
যেনেকৈ সূৰ্যৰ সন্নিধিত অন্ধকাৰ টিকি নাথাকে, তেনেকৈ হে শিৱ, যি তোমাৰ ভক্ত, তাৰ পাপ নাশ হৈ ক্ষয়লৈ যায়।
Verse 36
यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् । ब्रह्महत्याकृतमपि पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्
যি পুণ্যাত্মাই তোমাৰ দুটা পদ্মপাদ ধ্যান কৰে, তাৰ বাবে ব্ৰহ্মহত্যাজনিত পাপো নাশ হৈ ক্ষয়লৈ যায়।
Verse 37
तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते
হে জগত্পতে! যাৰ বাক্য তোমাৰ নামত অনুৰক্ত, তাক পৰ্বতশিখৰসম পাপৰাশিো পীড়া দিব নোৱাৰে।
Verse 38
परमात्मन्परन्धाम स्वेच्छाभिधृतविग्रह । कुतूहलं तवेशेदं कृपणाधीनतेश्वर
হে পৰমাত্মন, হে পৰন্ধাম! স্বেচ্ছাৰে দেহ ধাৰণ কৰা ঈশ, হে প্ৰভু—দীনজনৰ অধীন যেন হৈ পৰাৰ দৰে তোমাৰ এই কৌতূহল কিয়?
Verse 39
अद्य धन्योऽस्मि देवेश यत्र पश्यंति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूर्त्ति परमेश्वरमव्ययम्
হে দেৱেশ! আজি মই ধন্য, কিয়নো যাক যোগীসকলে দৰ্শন কৰে, সেই অব্যয় পৰমেশ্বৰক—জগন্মূৰ্তি ৰূপে সৰ্বব্যাপী—মই দৰ্শন কৰিছোঁ।
Verse 40
अद्य मे परमो लाभस्त्वद्य मे मंगलं परम् । तं दृष्ट्वामृत तृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गकम्
আজি মোৰ পৰম লাভ; আজি মোৰ সৰ্বোচ্চ মঙ্গল সম্পূৰ্ণ হ’ল। তেওঁক দৰ্শন কৰি অমৃততৃপ্ত জনৰ বাবে স্বৰ্গ আৰু মোক্ষো তৃণসম।
Verse 41
इत्थं वदति गोविंदे विमला पद्मया तया । मनोरथवती नाम भिक्षा पात्रे समर्पिता
গোবিন্দে এইদৰে কওঁতেই, সেই নিৰ্মলা পদ্মাই ‘মনোৰথৱতী’ নামৰ পৱিত্ৰ ভিক্ষা—ধৰ্মসন্মত কামনা পূৰ্ণ কৰা অন্নদান—ভিক্ষাপাত্ৰত সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 42
भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा । अन्यत्रापि महादेवो भैरवश्चात्तविग्रहः
তেতিয়া দেৱাধিদেৱো পৰম আনন্দে ভিক্ষাটনৰ বাবে ওলাই গ’ল; আৰু অন্যত্রও মহাদেৱে ভৈৰৱৰ সাকাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 43
दृष्ट्वानुयायिनीं तान्तु समाहूय जनार्दनः । संप्रार्थयद्ब्रह्महत्यां विमुंच त्वं त्रिशूलिनम्
পিছফালে অনুসৰণ কৰি অহা ব্ৰহ্মহত্যাক দেখি জনাৰ্দনে তাক ওচৰলৈ মাতি বিনীতভাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—“ত্ৰিশূলধাৰী দেৱক মুক্ত কৰা; তেওঁক এৰি দিয়া।”
Verse 44
ब्रह्महत्योवाच । अनेनापि मिषेणाहं संसेव्यामुं वृषध्वजम् । आत्मानम्पावयिष्यामि त्वपुनर्भवदर्शनम्
ব্ৰহ্মহত্যাই ক’লে—“এই অজুহাতেও মই বৃষধ্বজ প্ৰভুৰ সান্নিধ্য লাভ কৰি তেওঁৰ সেৱা কৰিম; আৰু পুনৰ্ভৱৰ পৰা মুক্তিৰ দৰ্শন দান কৰা সেই মহাদেৱক দেখি মই নিজকে পবিত্ৰ কৰিম।”
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा । तमूचेऽथ हरिं शंभुः स्मेरास्यो भैरवो वचः
নন্দীশ্বৰ ক’লে—মুৰাৰি (বিষ্ণু) মাতিলেও তাই সেই পাৰ্শ্ব ত্যাগ নকৰিলে। তেতিয়া স্মিতমুখ ভগৱান ভৈৰৱৰূপ শম্ভুৱে হৰিক উদ্দেশ কৰি বাক্য ক’লে।
Verse 46
भैरव उवाच । त्वद्वाक्पीयूषपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद । स्वभावोऽयं हि साधूनां यत्त्वं वदसि मापते
ভৈৰৱ ক’লে—হে বহুমানদ! তোমাৰ বাক্যামৃত পান কৰি মই তৃপ্ত হ’লোঁ। হে প্ৰভু! সাধুসকলৰ স্বভাৱেই এই—তুমি এনেদৰেই কথা কোৱা।
Verse 47
वरं वृणीष्व गोविंद वरदोऽस्मि तवानघ । अग्रणीर्मम भक्तानां त्वं हरे निर्विकारवान्
“বৰ বাছি লওক, হে গোবিন্দ; হে নিষ্পাপ, মই তোমাক বৰ দান কৰোঁ। হে হৰি, মোৰ ভক্তসকলৰ মাজত তুমি অগ্ৰগণ্য—অবিকারী আৰু অচল।”
Verse 48
नो माद्यन्ति तथा भैक्ष्यैर्भिक्षवोऽप्यतिसंस्कृतैः । यथा मानसुधापानैर्ननु भिक्षाटनज्वराः
অতি সুসংস্কৃত ভিক্ষা-ভোজনেও ভিক্ষুসকল তেনেকৈ মত্ত নহয়, যেনেকৈ মন-সুধা পান কৰিলে হয়; ইয়ে ভিক্ষাটনৰ জ্বৰ-সদৃশ বাধ্যতা।
Verse 49
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शंभो भैरवस्य परात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा समवोचन्महेश्वरम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—পৰমাত্মা ভৈৰৱৰ এই বাক্য শুনি শম্ভু অধিক প্ৰসন্ন হৈ, তাৰ পাছত মহেশ্বৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 50
विष्णुरुवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देक्ताधिपम् । पश्यामि त्वान्देवदेव मनोवाणी पथातिगम्
বিষ্ণু ক’লে—হে দেবদেব! এই বৰেই শ্লাঘ্য যে মই আপোনাক দর্শন কৰিছোঁ; আপুনি দৃশ্যসমস্তৰ অধিপতি আৰু মন-বাণীৰ পথৰ অতীত।
Verse 51
अदभ्रेयं सुधादृष्टिरनया मे महोत्सवः । अयत्त्ननिधिलाभोयं वीक्षणं हर ते सताम्
এই সুধাময় দৃষ্টি অক্ষয়; ইয়াৰ দ্বাৰা মোৰ বাবে মহোৎসৱ উদিত হৈছে। হে হৰ! ই অযত্নে লাভ কৰা নিধি—আপোনাৰ দর্শন সৎজনৰ অধিকাৰ।
Verse 52
अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कश्चिद् वृणे वरम्
হে দেৱ! আপোনাৰ চৰণযুগলৰ পৰা মোৰ কেতিয়াও বিচ্ছেদ নহওক। হে শম্ভো! এই একেই বৰ; অন্য কোনো বৰ মই বৰণ নকৰোঁ।
Verse 53
श्रीभैरवी उवाच । एवम्भवतु ते तात यत्त्वयोक्तं महामते । सर्वेषामपि देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
শ্ৰী ভৈৰৱী ক’লে—তথাস্তु, বৎস! হে মহামতে, তুমি যি কৈছা সেয়াই হওক। তুমি সকলো দেৱতাৰো বৰদাতা হ’বা।
Verse 54
नन्दीश्वर उवाच । अनुगृह्येति दैत्यारि केंद्राद्रिभुवनेचरम् । भेजे विमुक्तनगरीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—“অনুগ্ৰহ কৰি” দৈত্যাৰি (ভগৱান) কেন্দ্ৰাদ্ৰিৰ পৱিত্ৰ মণ্ডললৈ আহিল আৰু ‘বিমুক্ত-নগৰী’ নামে খ্যাত বাৰাণসী পুৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 56
कपालं ब्राह्मणः सद्यो भैरवस्य करांबुजात् । पपात भुवि तत्तीर्थमभूत्कापालमोचनम्
তৎক্ষণাৎ ভৈৰৱৰ পদ্মহস্তৰ পৰা ব্ৰাহ্মণৰ কপাল-পাত্ৰ ভূমিত পৰিল; আৰু সেই স্থানেই ‘কপালমোচন’ নামে পবিত্ৰ তীৰ্থ হৈ উঠিল, য’ত কপাল-দোষৰ মোচন হ’ল।
Verse 57
कपालं ब्रह्मणो रुद्रस्सर्वेषामेव पश्यताम् । हस्तात्पतन्तमालोक्य ननर्त परया मुदा
সকলোৰে সন্মুখতে ৰুদ্ৰই ব্ৰহ্মাৰ কপাল নিজৰ হস্তৰ পৰা খসিবলৈ ধৰাৰ দৃশ্য দেখিলে; সেয়া পতিত হোৱা দেখি তেওঁ পৰমানন্দে নৃত্য কৰিলে।
Verse 58
विधेः कपालं नामुंचत्करमत्यन्तदुस्सहम् । परस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत्
বিধাতাৰ (ব্ৰহ্মাৰ) কপাল শিৱৰ হাত এৰি নাযায়—অত্যন্ত দুৰসহ বোজা আছিল। পৰমেশ্বৰ য’তে-ত’তে ভ্ৰমণ কৰোঁতে, সেই কপাল ক্ষণতে কাশীত খহি পৰিল।
Verse 59
शूलिनो ब्रह्मणो हत्या नापैति स्म च या क्वचित् । सा काश्यां क्षणतो नष्टा तस्मात्सेव्या हि काशिका
শূলিন (ভগৱান শিৱ)ৰ সৈতে লেগি থকা ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ যি ক’তো নাযায়, সেয়া কাশীত ক্ষণতে নষ্ট হ’ল। সেয়ে কাশিকা সেৱনীয়।
Verse 60
कपालमोचनं काश्यां यः स्मरेत्तीर्थमुत्तमम् । इहान्यत्रापि यत्पापं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति
যিয়ে কাশীৰ ‘কপালমোচন’ নামৰ উত্তম তীৰ্থ স্মৰণ কৰে, তাৰ ইয়াত বা অন্যত্ৰ কৰা যিকোনো পাপ শীঘ্ৰে নষ্ট হয়।
Verse 61
आगत्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः । तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ আহি বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি, পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ অৰ্পণ কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 62
कपालमोचनं तीर्थं पुरस्कृत्वा तु भैरवः । तत्रैव तस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम्
কপালমোচন নামৰ তীৰ্থক আগত ৰাখি ভৈৰৱ তাতেই স্থিৰ থাকিল; ভক্তসকলৰ পাপৰ অবিচ্ছিন্ন সঁততিকে যেন ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 63
कृष्णाष्टम्यान्तु मार्गस्य मासस्य परमेश्वरः । आविर्बभूव सल्लीलो भैरवात्मा सताम्प्रियः
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ অষ্টমীত পৰমেশ্বৰ আবিৰ্ভূত হ’ল—সল্লীলা, ভৈৰৱাত্মা—সৎজনৰ প্ৰিয়।
Verse 64
मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ । उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ অষ্টমীত কালভৈৰৱৰ সান্নিধ্যত যি উপবাস কৰি ৰাতিজাগৰণ কৰে, সি মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 65
अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद्व्रतं यः करिष्यति । स जागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम्
অন্য ঠাইতো যি নৰ ভক্তিসহ সেই একে ব্ৰত পালন কৰি জাগৰণ কৰে, সি মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হৈ সদ্গতি লাভ কৰে।
Verse 66
अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् । तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्
সহস্ৰ সহস্ৰ জন্মত জীৱে কৰা পাপসমূহ কালভৈৰৱৰ দৰ্শনমাত্ৰে লয় পাই নষ্ট হয়।
Verse 67
कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः । स मूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात्
যি কালভৈৰৱৰ ভক্তসকলৰ বিৰুদ্ধে পাপকৰ্ম কৰে, সি মূঢ় ব্যক্তি দুখিত হৈ পুনৰ দুৰ্গতিত পতিত হয়।
Verse 68
विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे । ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः
যিসকল বিশ্বেশ্বৰদেৱৰ ভক্ত, কিন্তু কালভৈৰৱৰ ভক্ত নহয়, তেওঁলোকে মহাদুঃখ লাভ কৰে—বিশেষকৈ কাশীত।
Verse 69
वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः । तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी
যি নৰ বাৰাণসীত বাস কৰিও ভৈৰৱক ভজে নাহি, তাৰ পাপ বৃদ্ধি পায়—যেনেকৈ শুক্লপক্ষে চন্দ্ৰ বৃদ্ধি পায়।
Verse 70
कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् । भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी
যি কাশীত কালৰাজ (কালভৈৰৱ)ক ভজে নাহি—বিশেষকৈ অষ্টমী তিথি মঙলবাৰৰ সৈতে মিলিলে—তাৰ পুণ্য ক্ষয় হয়, যেনেকৈ কৃষ্ণপক্ষে চন্দ্ৰ ক্ষয় হয়।
Verse 71
श्रुत्वाख्यानमिदम्पुण्यम्ब्रह्महत्यापनोदकम् । भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
এই পুণ্য আখ্যান শুনিলে—‘ভৈৰৱোৎপত্তি’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো নাশক—মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 72
बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदम्पराम् । प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात्
কোনো ব্যক্তি কাৰাগাৰত আবদ্ধ হ’লেও, বা পৰম বিপদত পৰিলেও—ভৈৰৱৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কথা শুনা মাত্ৰেই সি সংকটৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 95
क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृतौ । हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्या पातालं चाविशत्तदा
কিন্তু পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশমাত্ৰেই সি ভয়ংকৰাকৃতি ভৈৰৱক সন্মুখত পালে। ‘হায়! হায়!’ বুলি চিঞৰি ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ তেতিয়া পাতাললৈ ডুব গ’ল।
Frequently Asked Questions
It narrates Bhairava’s theophany as Mahākāla, his adoption of the Kāpālika vrata by divine command, and his arrival at Nārāyaṇa’s abode where Viṣṇu and the celestial assembly prostrate and praise—arguing that Shiva’s mahimā supersedes ordinary sin-logic and sectarian rank.
The skull-in-hand (Kapālapāṇi) and Kāpālika vow function as controlled transgressive symbols: they encode radical detachment and the conversion of impurity into liberative power when authorized by Shiva, while Mahākāla/Kālakālana signifies time’s transcendence—Shiva as the power that consumes even the consumer (kāla).
Shiva is highlighted primarily as Bhairava in his ‘pūrṇākāra’ (full manifestation) and as Mahākāla/Kālakālana; the chapter’s emphasis is the fierce, protective, and purifying Rudra-form rather than a Gauri-centric manifestation.