कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes
অধ্যায় ৫১ শিৱ–পাৰ্বতীৰ বিবাহোৎসৱৰ শুভ পটভূমিত নিবেদন আৰু অনুগ্ৰহৰ এক প্ৰসঙ্গ। ব্ৰহ্মাই এই মুহূৰ্তক অনুকূল সময় বুলি ক’লে, ৰতি শংকৰৰ ওচৰলৈ গৈ বিধিবদ্ধ বিলাপ আৰু তত্ত্বসম্মত যুক্তি আগবঢ়ায়—(১) নিজৰ ধৰ্ম আৰু জীৱনযাত্ৰা, (২) সৰ্বত্ৰ উৎসৱৰ মাজত নিজৰ একাকী শোকৰ অসংগতিতা, (৩) ত্ৰিলোকত শিৱৰ অনন্য সৰ্বশক্তিমত্তা। তেওঁ ভস্মসাত হোৱা স্বামী কামদেৱক পুনঃস্থাপন কৰিবলৈ স্পষ্ট প্ৰাৰ্থনা কৰে। ইয়াত দয়া–কৰুণা আৰু শিৱৰ স্বোক্ত সত্যপালনৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়, যাৰ পৰা কৰুণাময় সমাধানৰ ইঙ্গিত মেলে। শেষত ৰতি কামভস্ম শংকৰৰ সন্মুখত ৰাখি অশ্ৰুসিক্ত হয়; এই ভস্মই আগন্তুক পুনৰ্জীৱন আৰু কামৰ ধৰ্মসঙ্গত পুনঃসংযোজনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः । सुप्रसन्ना च तम्प्राह शङ्करं दीनवत्सलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই সময় অনুকূল কাল বুজি অতি প্ৰসন্ন ৰতিয়ে দীনৱৎসল শংকৰক ক’লে।
Verse 2
रतिरुवाच । गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् । किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः
ৰতি ক’লে—পাৰ্বতীক গ্ৰহণ কৰি আপুনি অতি দুৰ্লভ সৌভাগ্য লাভ কৰিলে; তেন্তে মোৰ প্ৰাণনাথ, নি:স্বাৰ্থ হৈও, কিয় ভস্মীভূত হ’ল?
Verse 3
जीवयात्रा पतिं मे हि कामव्या पारमात्मनि । कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्
হে পৰমাত্মন! মোৰ জীৱনযাত্ৰাৰ আধাৰ স্বামী কামদেৱক লৈ মোৰ আকাঙ্ক্ষা পূৰ্ণ কৰক; আৰু বিচ্ছেদজনিত সন্তাপ দূৰ কৰক।
Verse 4
विवाहोत्सव एतस्मिन् सुखिनो निखिला जनाः । अहमेका महेशान दुःखिनी स्वपतिम्विना
এই বিবাহোৎসৱত সকলো লোক সুখী; কিন্তু হে মহেশান, মই একাই স্বপতি বিনা দুখিনী।
Verse 5
सनाथां कुरु मान्देव प्रसन्नो भव शङ्कर । स्वोक्तं सत्यम्विधेहि त्वं दीनबन्धो पर प्रभो
হে দেৱ! মোক সনাথ কৰা; প্ৰসন্ন হোৱা, হে শংকৰ। তুমি নিজে কোৱা বাক্য সত্য কৰি সম্পন্ন কৰা—হে দীনবন্ধু, হে পৰপ্ৰভু।
Verse 6
त्वाम्विना कस्समर्थोत्र त्रैलोक्ये सचराचरे । नाशने मम दुःखस्य ज्ञात्वेति करुणां कुरु
তোমাৰ বিনা এই চৰাচৰ ত্ৰিলোকত কোন সমৰ্থ? এই কথা জানি মোৰ দুখৰ নাশ কৰা; কৰুণা কৰা।
Verse 7
सोत्सवे स्वविवाहेऽस्मिन्सर्वानन्द प्रदायिनी । सोत्सवामपि मां नाथ कुरु दीनकृपाकर
আমাৰ নিজৰ বিবাহৰ এই মহোৎসৱত—যি সকলোকে পৰমানন্দ দান কৰে—হে নাথ, দীনজনৰ কৃপাসাগৰ, মোকো সেই শুভ উৎসৱত অংশীদাৰ কৰাঁ।
Verse 8
जीविते मम नाथे हि पार्वत्या प्रियया सह । सुविहारः प्रपूर्णश्च भविष्यति न संशयः
মোৰ নাথ যেতিয়ালৈকে জীৱিত, প্ৰিয় পাৰ্বতীৰ সৈতে আমাৰ শুভ আৰু আনন্দময় জীৱন-বিহাৰ সম্পূৰ্ণ হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 9
सर्वं कर्तुं समर्थोसि यतस्त्वं परमेश्वरः । किम्बहूक्त्यात्र सर्वेश जीवयाशु पतिं मम
তুমি সকলো কৰিবলৈ সক্ষম, কিয়নো তুমি পৰমেশ্বৰ। ইয়াত বেছি কথা কিয়, হে সৰ্বেশ্বৰ—মোৰ পতিক শীঘ্ৰে জীৱিত কৰাঁ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । तदित्युक्त्वा कामभस्म ददौ सग्रन्धिबन्धनम् । रुरोद पुरतश्शम्भोर्नाथ नाथेत्युदीर्य्य च
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ সি গাঁঠি-বাঁধা পুটলিসহ কামৰ ভস্ম (তাক) দিলে। তাৰপিছত শম্ভুৰ সন্মুখত থিয় হৈ ‘নাথ, নাথ’ বুলি পুনঃপুনঃ কঁদিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
रतिरोदनमाकर्ण्य सरस्वत्यादयः स्त्रियः । रुरुदुस्सकला देव्यः प्रोचुर्दीनतरं वचः
ৰতিৰ কান্দোন শুনি সৰস্বতী আদি সকলো দেৱী কঁদিবলৈ ধৰিলে আৰু অধিক দীন হৈ কৰুণ বাক্য ক’লে।
Verse 12
देव्य ऊचुः । भक्तवत्सलनामा त्वं दीनबन्धुर्दयानिधिः । काम जीवय सोत्साहां रति कुरु नमोऽस्तु ते
দেৱীসকলে ক’লে—আপুনি ভক্তৱৎসল নামে প্ৰসিদ্ধ, দীনৰ বন্ধু আৰু দয়ানিধি। কামক জীৱিত কৰক, ৰতিক উৎসাহ-আনন্দ দান কৰক; আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः । कृपादृष्टिं चकाराशु करुणासागरः प्रभुः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই বাক্য শুনি মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হ’ল। কৰুণাসাগৰ প্ৰভুৱে তৎক্ষণাৎ কৃপাদৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 14
सुधादृष्ट्या शूलभृतो भस्मतो निर्गतः स्मरः । तद्रूपवेषचिह्नात्मा सुन्दरोद्भुतमूर्तिमान्
ত্রিশূলধাৰী শিৱৰ অমৃতসম কৃপাদৃষ্টিত স্মৰ (কামদেৱ) ভস্মৰ পৰা পুনৰ উদ্ভৱ হ’ল। সেই একে ৰূপ, বেশ আৰু চিহ্ন ধৰি সি অদ্ভুত সুন্দৰ দেহধাৰী হ’ল।
Verse 15
तद्रूपश्च तदाकारसंस्मितं सधनुश्शरम् । दृष्ट्वा पतिं रतिस्तं च प्रणनाम महेश्वरम्
নিজ স্বামীক সেই একে ৰূপত—একে আকাৰ, মৃদু হাঁহি, আৰু ধনু-বাণ ধৰি থকা—দেখি ৰতিয়ে ভক্তিভাৱে মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 16
कृतार्थाभूच्छिवं देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः । प्राणनाथप्रदं पत्या जीवितेन पुनःपुनः
কৃতাৰ্থ হৈ তাই কৰজোড়ে দেৱাধিদেৱ শিৱক পুনঃপুনঃ স্তৱ কৰিলে। যিজনে প্ৰাণনাথক পুনৰ দান কৰে, স্বামীৰ মঙ্গলৰ বাবে তাই যেন নিজৰ জীৱনেই ভক্তিৰে অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 17
कामस्य स्तुतिमाकर्ण्य सनारीकस्य शङ्करः । प्रसन्नोऽभवदत्यंतमुवाच करुणार्द्रधीः
সনাৰীকাসহ কামৰ স্তৱ শুনি শংকৰ অত্যন্ত প্ৰসন্ন হ’ল। কৰুণাৰে সিক্ত মন লৈ তেওঁ কথা ক’লে।
Verse 18
शङ्कर उवाच । प्रसन्नोहं तव स्तुत्या सनारीकस्य चित्तज । स्वयंभव वरम्बूहि वाञ्छितं तद्ददामि ते
শংকৰে ক’লে—হে সনাৰীকাৰ চিত্তজ! তোমাৰ স্তৱে মই প্ৰসন্ন। হে স্বয়ম্ভৱ, যি বৰ বিচাৰা কোৱা; তোমাৰ অভীষ্ট দান মই দিম।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति शम्भुवचः श्रुत्वा महानदन्स्स्मरस्ततः । उवाच साञ्जलिर्नम्रो गद्गदाक्षरया गिरा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শম্ভুৰ বচন শুনি স্মৰ অতি আনন্দিত হ’ল। কৰজোড়ে বিনীত হৈ, আবেগে গদ্গদ কণ্ঠে সি ক’লে।
Verse 20
काम उवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदि प्रसन्नस्सर्वेशः ममानन्दकरो भव
কামে ক’লে— হে দেবদেব মহাদেৱ, হে কৰুণাসাগৰ প্ৰভু! যদি আপুনি সৰ্বেশ্বৰ প্ৰসন্ন হন, তেন্তে মোৰ বাবে আনন্দদাতা হওক।
Verse 21
क्षमस्व मेऽपराधं हि यत्कृतश्च पुरा प्रभो । स्वजनेषु पराम्प्रीतिं भक्तिन्देहि स्वपादयोः
হে প্ৰভো, মই পূৰ্বে কৰা অপৰাধ ক্ষমা কৰক। আপোনাৰ ভক্তজনৰ প্ৰতি মোক পৰম প্ৰীতি দান কৰক আৰু আপোনাৰ পবিত্ৰ পদত ভক্তি প্ৰদান কৰক।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य स्मरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । ॐ मित्युक्त्वाऽब्रवीत्तं वै विहसन्करुणानिधिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—স্মৰ (কামদেৱ)ৰ বাক্য শুনি পৰমেশ্বৰ প্ৰসন্ন হ’ল। কৰুণাসাগৰ প্ৰভুৱে মৃদু হাঁহিৰে ‘ওঁ’ উচ্চাৰি তাক ক’লে।
Verse 23
ईश्वर उवाच । हे कामाहं प्रसन्नोऽस्मि भयन्त्यज महामते । गच्छ विष्णुसमीपञ्च बहिस्थाने स्थितो भव
ঈশ্বৰে ক’লে—হে কাম! মই তোমাত প্ৰসন্ন; হে মহামতি, ভয় ত্যাগ কৰা। বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যলৈ যোৱা আৰু বাহিৰৰ স্থানত অৱস্থিত থাকা।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा शिरसा नत्वा परिक्रम्य स्तुवन्विभुम् । बहिर्गत्वा हरिन्देवान्प्रणम्य समुपास्त सः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেয়া শুনি সি মূৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে, বিভুক স্তৱ কৰি কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিলে। তাৰ পাছত বাহিৰলৈ গৈ হৰি (বিষ্ণু) আদি দেৱসকলক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি ভক্তিভাৱে সেৱাত উপস্থিত ৰ’ল।
Verse 25
कामं सम्भाष्य देवाश्च ददुस्तस्मै शुभाशिषम् । विष्ण्वादयः प्रसन्नास्ते प्रोचुः स्मृत्वा शिवं हृदि
কামৰ সৈতে কথা পাতি দেৱতাসকলে তেওঁক শুভ আশীৰ্বাদ দিলে; প্ৰসন্ন বিষ্ণু আদি হৃদয়ত শিৱক স্মৰি তেওঁক ক’লে।
Verse 26
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं स्मर सन्दग्धः शिवेनानुग्रहीकृतः । जीवयामास सत्त्वांशकृपादृष्ट्या खिलेश्वरः
দেৱসকলে ক’লে—হে স্মৰ (কাম)! দগ্ধ হ’লেও তুমি ধন্য, কিয়নো শিৱে তোমাক অনুগ্ৰহ কৰিছে। কৰুণাদৃষ্টিৰে সত্ত্বাংশ দান কৰি অখিলেশ্বৰে তোমাক পুনৰ জীৱন দিলে।
Verse 27
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतस्स्वकृतभृक् पुमान् । काले रक्षा विवाहश्च निषेकः केन वार्यते
সুখ-দুখ দান কৰা আন কোনো নাই; মানুহে নিজৰ কৃতকৰ্মৰ ফলেই ভোগ কৰে। নিয়ত সময় আহিলে ৰক্ষা, বিবাহ আৰু সন্তান-উৎপত্তিক কোনে বাধা দিব পাৰে?
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते च सम्मान्य तं सुखेनामरास्तदा । सन्तस्थुस्तत्र विष्ण्वाद्यास्सर्वे लब्धमनोरथाः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ দেৱসকলে তেতিয়া আনন্দৰে তেওঁক সন্মান কৰিলে; আৰু তাত বিষ্ণু আদি সকলোৱে মনোৰথ সিদ্ধ হৈ অৱস্থান কৰিলে।
Verse 29
सोपि प्रमुदितस्तत्र समुवास शिवाज्ञया । जयशब्दो नमश्शब्दस्साधुशब्दो बभूव ह
সিও আনন্দিত হৈ শিৱাজ্ঞা অনুসাৰে তাতে থাকিল। তেতিয়া তাত ‘জয়!’, ‘নমঃ!’ আৰু ‘সাধু!’ ধ্বনি উঠিল।
Verse 30
ततश्शम्भुर्वासगेहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम् । मिष्टान्नं भोजयामास तं च सा च मुदान्विता
তাৰ পাছত শম্ভুৱে নিজৰ বাসগৃহত পাৰ্বতীক বাওঁফালে বহুৱাই মিঠা অন্ন ভোজন কৰালে; আৰু তেওঁও আনন্দেৰে তাক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 31
अथ शम्भुर्भवाचारी तत्र कृत्यम्विधाय तत् । मेनामामंत्र्य शैलं च जनवासं जगाम सः
তাৰ পাছত ভবাচাৰ পালন কৰা শম্ভুৱে তাত প্ৰয়োজনীয় কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলে। মেনা আৰু শৈলৰাজ (হিমালয়)ক বিদায় দি তেওঁ জনবাসলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 32
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चतुर्विधानि च
হে মুনি, তেতিয়া মহোৎসৱ উঠিল; বেদপাঠৰ গম্ভীৰ ধ্বনি আকাশ ভৰি উঠিল। চাৰি বৰ্ণৰ লোকসকলে বাদ্য বজাই পূৰ্ণ বৈভৱে উৎসৱ পালন কৰিলে।
Verse 33
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
তাৰ পাছত শম্ভু নিজৰ ধামলৈ উভতি আহি সেই মুনিসকলক প্ৰণাম কৰিলে। দেৱাচাৰ অনুসাৰে হৰি আৰু মইও দেৱতাসকল আদি দ্বাৰা যথাবিধি বন্দিত- পূজিত হ’লোঁ।
Verse 34
जयशब्दो बभूवाथ नम श्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदः सर्वविघ्नविदारणः
তেতিয়া “জয়” ধ্বনি উঠিল আৰু তেনেদৰে “নমঃ” উচ্চাৰণো হ’ল। শুভদ বেদধ্বনি প্ৰকাশ পাই সকলো দিশৰ সকলো বিঘ্ন বিদাৰণ কৰিলে।
Verse 35
अथ विष्णुरहं शक्रस्सर्वे देवाश्च सर्षयः । सिद्धा उपसुरा नागास्तुष्टुवुस्ते पृथक्पृथक्
তেতিয়া বিষ্ণু, মই (ব্ৰহ্মা) আৰু শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)—ঋষিসকলসহ সকলো দেৱতা—আৰু সিদ্ধ, উপসুৰ, নাগসকলেও—প্ৰত্যেকে নিজ নিজভাৱে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 36
देवा ऊचुः । जय शम्भोऽखिलाधार जय नाम महेश्वर । जय रुद्र महादेव जय विश्व म्भर प्रभो
দেৱসকলে ক’লে—জয় হওক, হে শম্ভু, অখিলৰ আধাৰ! জয় হওক, হে নামমহেশ্বৰ, পবিত্ৰ নামৰে প্ৰসিদ্ধ! জয় হওক, হে ৰুদ্ৰ মহাদেৱ! জয় হওক, হে প্ৰভু, বিশ্বধাৰক!
Verse 37
जय कालीपते स्वामिञ्जयानन्दप्रवर्धक । जय त्र्यम्बक सर्वेश जय मायापते विभो
জয় হওক, হে স্বামী, কালৰ অধিপতি! জয় হওক, হে আনন্দপ্ৰৱৰ্ধক! জয় হওক, হে ত্ৰ্যম্বক, সৰ্বেশ্বৰ! জয় হওক, হে বিভু, মায়াপতি!
Verse 38
जय निर्गुण निष्काम कारणातीत सर्वग । जय लीलाखिलाधार धृतरूप नमोऽस्तु ते
জয় হওক, হে নিৰ্গুণ, নিষ্কাম, কাৰণাতীত, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু! জয় হওক, হে লীলাৰে অখিল জগতৰ আধাৰ, স্বইচ্ছাৰে ৰূপ ধাৰণকাৰী—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 39
जय स्वभक्तसत्कामप्रदेश करुणाकर । जय सानन्दसद्रूप जय मायागुणाकृते
জয় হওক, হে কৰুণাকৰ, যিয়ে নিজৰ ভক্তৰ সৎ আৰু শুদ্ধ কামনা পূৰ্ণ কৰে! জয় হওক, হে আনন্দময় সৎ-স্বৰূপ! জয় হওক, হে মায়াগুণে লোকহিতাৰ্থে ৰূপ-কাৰ্য ধাৰণ কৰিও বন্ধনাতীত প্ৰভু।
Verse 40
जयोग्र मृड सर्वात्मन् दीनबन्धो दयानिधे । जयाविकार मायेश वाङ्मनोतीतविग्रह
জয় হওক, হে শ্ৰেষ্ঠ! হে মৃড়, হে সৰ্বাত্মা! হে দীনবন্ধু, হে দয়ানিধি—জয় হওক। হে অবিকার, হে মায়েশ, যাঁৰ স্বৰূপ বাক্ আৰু মনৰ অতীত—জয় হওক।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं गिरिजानायकम्प्रभुम् । सिषेविरे परप्रीत्या विष्ण्वाद्यास्ते यथोचितम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে মহেশান, গিৰিজানায়ক প্ৰভুক স্তৱ কৰি বিষ্ণু আদি সকলো দেৱতা পৰম প্ৰীতিয়ে যথোচিতভাৱে তেওঁৰ সেৱাত নিয়োজিত হ’ল।
Verse 42
अथ शम्भुर्महेशानो लीलात्ततनुरीश्वरः । ददौ मानवरन्तेषां सर्वेषान्तत्र नारद
তেতিয়া মহেশ্বৰ শম্ভু—দিব্য লীলাৰে ৰূপ ধাৰণ কৰা ঈশ্বৰ—সেই ঠাইত পূজাত ৰত সকলো মানৱভক্তক সেই দান/বৰ প্ৰদান কৰিলে, হে নাৰদ।
Verse 43
विष्ण्वाद्यास्तेऽखिलास्तात प्राप्याज्ञाम्परमेशितुः । अतिहृष्टाः प्रसन्नास्याः स्वस्थानञ्जग्मुरादृताः
হে প্ৰিয়, বিষ্ণু আদি সকলোৱে পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞা লাভ কৰি অতিশয় হৰ্ষিত হ’ল; প্ৰসন্ন মুখে, আদৰসহ নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।
Verse 51
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसम्वादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे कामसंजीवनवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদত, দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত ‘কামসঞ্জীৱনবৰ্ণন’ নামৰ একাৱনতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Rati approaches Śiva during Śiva–Pārvatī’s wedding celebrations and pleads for the restoration of her husband Kāma, presenting his ashes as the material sign of his destruction.
The episode frames desire (kāma) not merely as a disruptive force but as an energy that can be re-sanctioned through divine governance; ashes symbolize dissolution, while Śiva’s grace signifies reconstitution of function within dharma.
Śiva is highlighted as Parameśvara (all-powerful, compassionate), while Rati embodies bhakti through lament and petition; the wedding context foregrounds auspicious śakti–śiva union as the cosmic setting for restoration.