महेश्वरागमनं तथा नीराजन-सत्कारवर्णनम् / The Arrival of Maheśvara and the Rite of Welcome (Nīrājana)
অধ্যায় ৪৬ত হিমাচলৰ গৃহত মহেশ্বৰৰ মঙ্গলময় আগমনৰ বৰ্ণনা আছে। শিৱ গণ, দেৱতা আৰু ঋষিসকলৰ সৈতে আনন্দঘন, সৰ্বসন্মুখ শোভাযাত্ৰাত উপস্থিত হয়। গৃহিণী মেনা যথোচিত সৎকাৰৰ প্ৰস্তুতি কৰিবলৈ ভিতৰলৈ যায়। তাৰ পিছত সতী/পাৰ্বতী ঋষি আৰু নাৰীসমূহৰ সৈতে নীৰাজনৰ বাবে দীপপাত্ৰ হাতে লৈ দুৱাৰদলিত আহে। মেনাই শংকৰক একমুখ, ত্ৰিনয়ন, মৃদু হাস্য, তেজোময় কান্তি, ৰত্নমুকুট-আভূষণ-হাৰ-বস্ত্ৰ আৰু চন্দন-অগৰু-কস্তূৰী-কুংকুমে বিভূষিত ৰূপে দর্শন কৰি দর্শন-সৎকাৰৰ এই পবিত্ৰ সমাগম অনুভৱ কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शंभुः प्रसन्नात्मा सदूतं स्वगणैस्सुरैः । सर्वैरन्यैर्गिरेर्द्धाम जगाम सकुतूहलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত প্ৰসন্নচিত্ত শম্ভু দূতসহ, নিজৰ গণ, দেৱগণ আৰু অন্য সকলোকে লগত লৈ পবিত্ৰ কৌতূহলে পৰ্বতৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 2
मेनापि स्त्रीगणैस्तैश्च हिमाचलवरप्रिया । तत उत्थाय स्वगृहा भ्यंतरं सा जगाम ह
হিমাচলশ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰিয় মেনাও সেই নাৰীসমূহৰ সৈতে আছিল; তাৰ পাছত তেওঁ উঠি নিজৰ গৃহৰ অন্তঃভাগলৈ গ’ল।
Verse 3
नीराजनार्थं शम्भोश्च दीपपात्रकरा सती । सर्वर्षिस्त्रीगणैस्साकमगच्छद्द्वारमादरात्
শম্ভুৰ নীৰাজন (আৰতি) কৰিবলৈ, হাতত দীপপাত্ৰ লৈ সতী, সকলো ঋষিৰ স্ত্ৰীসমূহৰ দলৰ সৈতে আদৰেৰে দুৱাৰলৈ গ’ল।
Verse 4
तत्रागतं महेशानं शंकरं गिरिजावरम् । ददर्श प्रीतितो मेना सेवितं सकलैस्सुरैः
তাত মেনাই আনন্দেৰে আহি পোৱা মহেশান—শংকৰ, গিৰিজাৰ পৰম বৰ—ক দেখিলে; সকলো দেৱতাই তেওঁক সেৱা কৰি সন্মান জনাই আছিল।
Verse 5
चारुचंपकवर्णाभं ह्येकवक्त्रं त्रिलोचनम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं रत्नस्वर्णादिभूषितम्
তেওঁ চাৰু চম্পক-পুষ্পসম বৰ্ণকান্তিৰ, একমুখী আৰু ত্ৰিনয়ন; মৃদু হাঁহিৰে মুখ প্ৰসন্ন, ৰত্ন-সুৱৰ্ণাদি অলংকাৰৰে বিভূষিত।
Verse 6
मालतीमालया युक्तं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् । सत्कंठाभरणं चारुवलयांगदभूषितम्
তেওঁ মালতী-মালাৰে সজ্জিত, উৎকৃষ্ট ৰত্নখচিত মুকুটে দীপ্ত; কণ্ঠত শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰ ধৰি, সুন্দৰ বালা আৰু অঙ্গদে শোভিত।
Verse 7
वह्निशौचेनातुलेन त्वतिसूक्ष्मेण चारुणा । अमूल्यवस्त्रयुग्मेन विचित्रेणातिराजितम्
অগ্নিসদৃশ অতুল শুচিতাৰে, অতি সূক্ষ্ম আৰু মনোহৰ ৰূপে; অমূল্য আৰু বিচিত্ৰ বস্ত্ৰযুগলে সি অতিশয় দীপ্তিময় হৈ শোভিত হৈছিল।
Verse 8
चन्दनागरुकस्तूरीचारुकुंकुम भूषितम् । रत्नदर्पणहस्तं च कज्जलोज्ज्वललोचनम्
চন্দন, আগৰু, কস্তুৰী আৰু সুন্দৰ কুমকুমে সি ভূষিত; হাতত ৰত্নখচিত দৰ্পণ, কাজলে উজ্জ্বল নয়ন।
Verse 9
सर्वस्वप्रभयाच्छन्नमतीवसुमनोहरम् । अतीव तरुणं रम्यं भूषितांगैश्च भूषितम्
সকলো বৈভৱৰ প্ৰভাৰে আচ্ছাদিত হৈ সেই ৰূপ অতি মনোহৰ দেখা গ’ল—অতিশয় তরুণ, সৰ্বতোভাৱে ৰম্য, আৰু অলংকৃত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গে শোভিত।
Verse 10
कामिनीकांतमव्यग्रं कोटिचन्द्राननांबुजम् । कोटिस्मराधिकतनुच्छविं सर्वांगसुंदरम्
তেওঁ কামিনীৰ প্ৰিয়, সদা অব্যগ্ৰ আৰু শান্ত; তেওঁৰ পদ্মমুখ কোটি চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত। তেওঁৰ দেহকান্তি অসংখ্য কামদেৱকো অতিক্ৰম কৰে, আৰু তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ পৰম সুন্দৰ।
Verse 11
ईदृग्विधं सुदेवं तं स्थितं स्वपुरतः प्रभुम् । दृष्ट्वा जामातरं मेना जहौ शोकम्मुदाऽन्विता
এনেকুৱা দিৱ্য আৰু পৰম মঙ্গলময় প্ৰভু নিজৰ সন্মুখত স্থিত দেখি, মেনাই জামাতাক দৰ্শন কৰি আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ তৎক্ষণাৎ শোক ত্যাগ কৰিলে।
Verse 12
प्रशशंस स्वभाग्यं सा गिरिजां भूधरं कुलम् । मेने कृतार्थमात्मानं जहर्ष च पुनः पुनः
তাই নিজৰ সৌভাগ্যৰ প্ৰশংসা কৰিলে আৰু গিৰিজা তথা পৰ্বতজাত মহৎ কুলৰ মহিমা গালে। নিজকে কৃতাৰ্থ বুলি মানি সি পুনঃপুনঃ আনন্দিত হ’ল।
Verse 13
नीराजनं चकारासौ प्रफुल्लवदना सती । अवलोकपरा तत्र मेना जामातरं मुदा
প্ৰফুল্ল মুখে সেই সতীয়ে নীৰাজন (আৰতি) কৰিলে। তাত মেনা দৰ্শনত লীন হৈ আনন্দেৰে নিজৰ জোঁৱাইলৈ চাই থাকিল।
Verse 14
गिरिजोक्तमनुस्मृत्य मेना विस्मयमागता । मनसैव ह्युवाचेदं हर्षफुल्लाननाम्बुजा
গিৰিজা (পাৰ্বতী) কোৱা কথা স্মৰণ কৰি মেনা বিস্মিত হ’ল। হৰ্ষে ফুলি উঠা পদ্মমুখে তেওঁ মনতে এই কথা ক’লে।
Verse 15
यद्वै पुरोक्तं च तया पार्वत्या मम तत्र च । ततोधिकं प्रपश्यामि सौन्दर्य्यं परमेशितुः
পাৰ্বতীয়ে আগতে মোক তেওঁৰ বিষয়ে যি কৈছিল, এতিয়া মই সেয়া প্ৰত্যক্ষ দেখিছোঁ; কোৱা কথাতকৈও অধিক পৰমেশ্বৰৰ সৌন্দৰ্য মই দেখিছোঁ।
Verse 16
महेशस्य सुलावण्यमनिर्वाच्यं च संप्रति । एवं विस्मयमापन्ना मेना स्वगृहमाययौ
সেই মুহূর্তত মহেশৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য সঁচাকৈ বৰ্ণনাতীত আছিল। এইদৰে বিস্ময়ে অভিভূত হৈ মেনা নিজৰ ঘৰলৈ উভতি আহিল।
Verse 17
प्रशशंसुर्युवतयो धन्या धन्या गिरेः सुता । दुर्गा भगवतीत्येवमूचुः काश्चन कन्यकाः
তেতিয়া কিছুমান যুৱতীয়ে তাইক প্ৰশংসা কৰি বাৰে বাৰে ক’লে— “ধন্যা, ধন্যা গিৰিৰাজৰ কন্যা! তেৱেঁই দুৰ্গা, তেৱেঁই ভগৱতী।”
Verse 18
न दृष्टो वर इत्येवमस्माभिर्द्दानगोचरः । धन्या हि गिरिजा देवीमूचुः काश्चन कन्यकाः
কিছুমান কন্যাই দেৱী গিৰিজাক ক’লে— “এনে দানৰ পৰিসৰত পৰে তেনে কোনো বৰ আমি দেখা নাই; হে দেৱী, আপুনি সঁচাকৈ ধন্যা।”
Verse 19
जगुर्गन्धर्व्वप्रवरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । दृष्ट्वा शंकररूपं च प्रहृष्टास्सर्वदेवताः
শ্ৰেষ্ঠ গন্ধৰ্বসকলে গীত গালে আৰু অপ্সৰাগণে নৃত্য কৰিলে। শংকৰৰ প্ৰকট ৰূপ দেখি সকলো দেৱতা পৰম হর্ষে উল্লসিত হ’ল।
Verse 20
नानाप्रकारवाद्यानि वादका मधुराक्षरम् । नानाप्रकारशिल्पेन वादयामासुरादरात्
বাদকসকলে আদৰেৰে নানাবিধ বাদ্য বজালে, মধুৰ সুৰ তুলিলে, আৰু নানান শিল্পশৈলীত বাদন কৰিলে।
Verse 21
हिमाचलोऽपि मुदितो द्वाराचारमथाकरोत् । मेनापि सर्वनारीभिर्महोत्सवपुरस्सरम्
হিমাচলো আনন্দিত হৈ দুৱাৰত যথোচিত আচার-વિધি সম্পন্ন কৰিলে। মেনাও সকলো নাৰীৰ সৈতে আগভাগত গৈ মহোৎসৱৰ অগ্ৰণী ভূমিকা ল’লে।
Verse 22
परपुच्छां चकारासौ मुदिता स्वगृहं ययौ । शिवो निवेदितं स्थानं जगाम गणनिर्जरैः
অধিক সোধা-পোছা কৰি তাই আনন্দিত হৈ নিজৰ গৃহলৈ উভতি গ’ল। আৰু শিৱো গণ আৰু অমৰ পৰিচাৰকসকলৰ সৈতে দেখুৱাই দিয়া স্থানলৈ গ’ল।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे दुर्गां शैलान्तःपुरचारिका । बहिर्जग्मुस्समादाय पूजितुं कुलदेवताम्
এই সময়তে শৈল-অন্তঃপুৰৰ সেবিকাসকলে দুৰ্গাক লগত লৈ বাহিৰলৈ গ’ল, কুলদেৱতাৰ পূজা কৰিবলৈ।
Verse 24
तत्र तां ददृशुर्देवा निमेषरहिता मुदा । सुनीलांजनवर्णाभां स्वांगैश्च प्रतिभूषिताम्
তাত দেৱতাসকলে আনন্দে পলক নেপেলাই তাইক দৰ্শন কৰিলে। তেওঁ গাঢ় নীল অঞ্জনৰ দৰে বৰ্ণময় আৰু নিজ অঙ্গত অলংকাৰৰে ভূষিতা আছিল।
Verse 25
त्रिनेत्रादृतनेत्रांतामन्यवारितलोचनाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां सकटाक्षां मनोहराम्
তেওঁ ইমানেই মনোহৰী যে ত্ৰিনেত্ৰ প্ৰভুৱেও চকুৰ কোণেদি তেওঁক আদৰে চালে; তেওঁৰ দৃষ্টিক কোনোয়ে ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে। মৃদু হাঁহি, প্ৰসন্ন দীপ্ত মুখ আৰু কটাক্ষে তেওঁ সকলোকে মোহিত কৰিলে।
Verse 26
सुचारुकबरीभारां चारुपत्रक शोभिताम् । कस्तूरीबिन्दुभिस्सार्द्धं सिन्दूरबिन्दुशोभिताम्
তেওঁৰ সুন্দৰ কবরীভাৰ (বেণী) অতি ৰম্যভাৱে সজোৱা আছিল আৰু মনোহৰ পুষ্প-পত্ৰে শোভিত। কস্তুৰীৰ বিন্দুৰ সৈতে সিন্দূৰৰ দীপ্ত বিন্দুৱেও তেওঁৰ শোভা বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 27
रत्नेन्द्रसारहारेण वक्षसा सुविराजिताम् । रत्नकेयूरवलयां रत्नकङ्कणमंडिताम्
ৰাজৰত্নৰ সাৰময় হাৰে তাইৰ বক্ষস্থল অতি দীপ্তিময় হৈছিল; বাহু আৰু কব্জিত ৰত্নখচিত কেয়ূৰ, বলয় আৰু কঙ্কণ শোভা পাইছিল।
Verse 28
सद्रत्नकुण्डलाभ्यां च चारुगण्डस्थलोज्ज्वलाम् । मणिरत्नप्रभामुष्टिदन्तराजिविराजिताम्
উৎকৃষ্ট ৰত্নকুণ্ডলে অলংকৃত হৈ তাইৰ সুন্দৰ গণ্ডস্থল উজ্জ্বল হৈ উঠিল; আৰু মণিৰত্নৰ জ্যোতি সদৃশ দন্তপংক্তিৰে শোভিত তাইৰ মৃদু হাসিয়ে মুখমণ্ডল আলোকিত কৰিলে।
Verse 29
मधुबिम्बाधरोष्ठां च रत्नयावकसंयुताम् । रत्नदर्प्पणहस्तां च क्रीडापद्मविभूषिताम्
তাইৰ ওঁঠ মধুৰ বিম্বফলৰ দৰে, ৰত্নসম যাবক-ৰঙে শোভিত। হাতত ৰত্নখচিত দৰ্পণ, ক্ৰীড়াৰ পদ্মে অলংকৃত।
Verse 30
चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमेनाति च र्चिताम् । क्वणन्मंजीरपादां च रक्तांघ्रितलराजिताम्
চন্দন, আগৰু, কস্তুৰী আৰু কুঙ্কুমে তাই অতি শোভিত। কণকণোৱা মঞ্জীৰধাৰী পাৱ, আৰু ৰঙা পাৱতলৰ দীপ্তি উজ্জ্বল।
Verse 31
प्रणेमुश्शिरसा देवीं भक्तियुक्ताः समेनकाम् । सर्वे सुरादयो दृष्ट्वा जगदाद्यां जगत्प्रसूम्
জগদাদ্যা আৰু জগত্প্ৰসূ সেই দেৱীক দেখি সকলো সুৰাদি ভক্তিসহ শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে; তেওঁলোকৰ কামনা সমভাৱে সঙ্গত হৈ পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 32
त्रिनेत्रो नेत्रकोणेन तां ददर्श मुदान्वितः । शिवः सत्याकृतिं दृष्ट्वा विजहौ विरहज्वरम्
ত্ৰিনেত্ৰ ভগৱান শিৱ আনন্দভৰে চকুৰ কোণেদি তাইক দৰ্শন কৰিলে। সত্যাকৃতি (সতীৰ স্বৰূপ) দেখি তেওঁ বিৰহ-জ্বৰ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 33
शिवस्सर्वं विसस्मार शिवासंन्यस्तलोचनः । पुलकांचितसर्वाङ्गो हर्षाद्गौरीविलोचनः
শিৱা (পাৰ্বতী)ৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি শিৱে সকলো পাহৰি গ’ল। হৰ্ষত তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ ৰোমাঞ্চিত হ’ল আৰু স্নেহভৰা চকুৰে গৌৰীক চালে।
Verse 34
अथ कालीबहिः पुर्य्यां गत्वा पूज्य कुलाम्बिकाम् । विवेश भवनं रम्यं स्वपितुस्सद्विजाङ्गना
তাৰপিছত সেই সদ্গুণৱতী কন্যাই ‘কালীবহি’ নামৰ নগৰীৰ বাহিৰলৈ গৈ, কুলাম্বিকা (কুলদেৱী)ক পূজা কৰি, তাৰপিছত নিজৰ পিতৃৰ মনোৰম ভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 35
शङ्करोपि सुरैस्सार्द्धं हरिणा ब्राह्मणा तथा । हिमाचलसमुद्दिष्टं स्वस्थानमगमन्मुदा
শংকৰো দেৱসকলৰ সৈতে, আৰু হৰি তথা ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহিত, হিমাচলে দেখুৱাই দিয়া নিজৰ স্থানলৈ আনন্দে গ’ল।
Verse 36
तत्र सर्वे सुखं तस्थुस्सेवन्तश्शङ्करं यथा । सम्मानिता गिरीशेन नानाविधसुसम्पदा
তাত সকলোৱে সুখে অৱস্থান কৰি, বিধিমতে শংকৰক সেৱা কৰিলে। গিৰীশ (শিৱ)ৰ সন্মান লাভ কৰি তেওঁলোক নানাবিধ মঙ্গলময় সম্পদে সমৃদ্ধ হ’ল।
Verse 46
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरागमादिवर्णनं नाम षट्चत्शरिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় বিভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত ‘বৰাগমাদি-বৰ্ণন’ নামৰ ছিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Śiva (Maheśvara/Śaṅkara) arrives with his attendants at Himācala’s residence, where Menā and Satī/Pārvatī prepare and perform an auspicious welcome, including nīrājana at the doorway.
Nīrājana ritualizes recognition of divinity: the circling light marks protection, auspiciousness, and surrender, turning a social act of hospitality into a liturgical affirmation of Śiva’s grace-bearing presence.
Śiva is presented as Maheśāna with trilocana (three eyes), serene smile, youthful radiance, and lavish ornaments/garlands/fragrant unguents—iconic markers that encode sovereignty, purity, and auspicious presence for devotees.