पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকল গুচি যোৱাৰ পিছত দেৱী পাৰ্বতীৰ তপস্যাৰ আনুষ্ঠানিক পৰীক্ষা আৰম্ভ হয়। শংকৰ স্বয়ং তেওঁৰ তপোব্ৰতৰ গুণ আৰু সংকল্পৰ দৃঢ়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ ছদ্মবেশ ধৰি দণ্ড-ছত্ৰধাৰী তেজস্বী বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ/জটিল তপস্বীৰ ৰূপ লয়; তেওঁৰ তেজে অৰণ্য আলোকিত হয়। তেওঁ সেই স্থানলৈ আহে য’ত পাৰ্বতী বেদীত শুচি হৈ উপবিষ্ট, সখীসকলৰ মাজত, চন্দ্ৰকলাৰ দৰে শান্ত আৰু দীপ্তিমতী। পাৰ্বতীয়ে অতিথিক অৰ্ঘ্যাদিৰে পূৰ্ণ সন্মান জনাই আদৰে পৰিচয় সোধে। ছদ্মবেশী শিৱে নিজকে লোকহিতকাৰী ভ্ৰমণশীল তপস্বী বুলি কৈ পাৰ্বতীৰ বংশ আৰু ইমান কঠোৰ তপস্যাৰ উদ্দেশ্য কি সোধে, আৰু অধিকাৰভৰা বাক্যৰে প্ৰত্যাহ্বান দি তেওঁৰ উদ্দেশ্য, বিবেক আৰু ভক্তি অচল আছে নে নাই তাৰ পৰীক্ষা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই মুনিসকল নিজ নিজ লোকলৈ গ’লত, শুভফলদাতা প্ৰভু শংকৰ স্বয়ং দেৱীৰ তপস্যা পৰীক্ষা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
পৰীক্ষাৰ বাবে ছদ্মবেশে, অন্তৰে সন্তুষ্ট শম্ভুৱে তেওঁক দৰ্শন কৰিবলৈ জটাধাৰী তপস্বীৰ ৰূপ ধৰি পাৰ্বতীৰ বনলৈ গ’ল।
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
অতি বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ দেহ ধৰি, নিজ তেজে দীপ্ত, সংকল্পে মন জ্বলি উঠি হর্ষিত হৈ, দণ্ড আৰু ছত্ৰ ধৰি সি প্ৰকাশ পালে।
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
তাত তেওঁ সখীসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ থিয় দিয়া দেবীক দেখিলে—বেদীৰ ওপৰত সেই পৰম শুদ্ধা, দীপ্তিমতী, যেন স্বয়ং শিবা, চন্দ্ৰকলাৰ দৰে মনোহৰ।
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
সেই দেবীক দেখি, ব্ৰহ্মচাৰী ৰূপ ধাৰণ কৰা শম্ভু—ভক্তবৎসল—আনন্দেৰে তেতিয়া তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
তেতিয়া আশ্চৰ্য তেজস্বী সেই ব্ৰাহ্মণজন আহি পোৱা দেখি দেৱী শিৱা (পাৰ্বতী)য়ে সকলো ধৰণৰ পূজা-উপচাৰ আৰু উপহাৰেৰে তেওঁক আদৰসহ পূজা কৰিলে।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
বিধি অনুসাৰে ভালদৰে সৎকাৰিত আৰু পৰম আনন্দে পূজিত হোৱা সেই ব্ৰাহ্মণজনক পাৰ্বতীয়ে স্নেহভৰা প্ৰীতিতে আদৰসহ কুশল-ক্ষেম সুধিলে।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
পাৰ্বতীয়ে ক’লে— ‘ব্ৰহ্মচাৰী ৰূপে তুমি কোন, আৰু ক’ৰ পৰা আহিছা? তুমি এই বনখন আলোকিত কৰিছা; হে বেদবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, কোৱা।’
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
ব্ৰাহ্মণজনে ক’লে— ‘মই ইচ্ছামতে গমন-সঞ্চাৰ কৰোঁ; মই বৃদ্ধ, ব্ৰাহ্মণদেহধাৰী আৰু সুবুদ্ধি। মই তপস্বী, আনক সুখ দিওঁ আৰু উপকাৰী—ইয়াত সন্দেহ নাই।’
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
তুমি কোন? কাৰ কন্যা? আৰু কি উদ্দেশ্যে এই নিৰ্জন বনতে এনে দুৰ্ধর্ষ তপস্যা কৰিছা, যি মহাসিদ্ধ মুনিসকলৰ বাবেও কঠিন?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
তুমি ন বালিকা, ন বৃদ্ধা; তুমি তেজস্বিনী, শোভাময়ী যুৱতীৰ দৰে দেখা দিছা। তেন্তে স্বামী বিনা এই বনতে ইমান তীব্ৰ তপস্যা কেনেকৈ কৰিছা?
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
হে ভদ্ৰে, তুমি কি তপস্বিনী—কাৰোবাৰ সহচৰী? হে দেৱী, সেই তপস্বী তোমাৰ খবৰ নলয়; আন ঠাইলৈ গুচি গৈছে।
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
কোৱা—তুমি কোন কুলত জন্মিছা? তোমাৰ পিতা কোন, আৰু তোমাৰ অৱস্থা আৰু জীৱন-ৰীতি কি? তুমি মহাসৌভাগ্যৰ মূৰ্তি; সেয়ে তোমাৰ তপস্যাত ৰতি আমাক বৃথা যেন লাগে।
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
তুমি কি বেদপ্ৰসূ লক্ষ্মী, নে সুৰূপা সৰস্বতী? এই দেৱীসকলৰ মাজত তুমি কোন—মই তর্ক কৰি স্থিৰ কৰিবলৈ সাহস নকৰোঁ।
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
পাৰ্বতী ক’লে—হে বিপ্ৰ, মই ন বেদপ্ৰসূ, ন লক্ষ্মী, ন সৰস্বতী। মই হিমাচলৰ কন্যা; বৰ্তমান মোৰ নাম পাৰ্বতী।
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
পূৰ্বজন্মত মই দক্ষৰ কন্যা ‘সতী’ নামে জন্ম লৈছিলোঁ। পিতাই মোৰ পতিকে নিন্দা কৰোঁতে, যোগশক্তিৰে মই সেই দেহ ত্যাগ কৰিছিলোঁ।
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
এই জন্মতোও বিধিৰ বৈভৱৰ প্ৰভাৱত শিৱে মোক এফালে ৰাখিলে; আৰু মন্মথক ভস্ম কৰি তেওঁ গুচি গ’ল।
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
শংকৰ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত বিৰহৰ দাহবেদনাত ব্যাকুল হৈ মই পিতৃগৃহ ত্যাগ কৰিলোঁ। হে বিপ্ৰ, দৃঢ় সংকল্পে তপস্যা কৰিবলৈ স্বৰ্ণদী নদীৰ তীৰলৈ আহিলোঁ।
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় কঠোৰ আৰু দীঘল তপস্যা কৰি সত্ত্বেও যেতিয়া অভীষ্ট ফল নাপালাঁ, তেতিয়া তুমি অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উদ্যত হ’লা; তোমাক দেখি মই ক্ষণমাত্ৰ স্থিৰ হৈ ৰ’লোঁ।
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
“তুমি যোৱা; মই অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিম, কিয়নো শিৱে মোক অঙ্গীকাৰ কৰা নাই। মই যি যি জন্ম লাভ কৰোঁ, প্ৰতিটো জন্মতে পৰম বৰ শিৱকেই বৰণ কৰিম।”
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ পাৰ্বতী তেওঁৰ সন্মুখতেই অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে; আগত থিয় হোৱা ব্ৰাহ্মণে তেওঁক পুনঃ পুনঃ নিবাৰণ কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
পাৰ্বতী অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই তেওঁৰ দিব্য তেজৰ প্ৰভাৱত সেই ক্ষণতে অগ্নি শীতল চন্দনলেপৰ দৰে হৈ পৰিল—অহিংসক আৰু স্নিগ্ধ।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
ক্ষণমাত্ৰ তাত থাকি সেই দ্বিজ আকাশলৈ উৰি উঠিল; তেতিয়া ভগৱান শিৱে হাঁহি মাৰি সেই সুকোমল দেহিনীক হঠাতে পুনৰ সুধিলে।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
দ্বিজে ক’লে—অহো ভদ্ৰে! তোমাৰ এই তপস্যা কেনেকুৱা? সঁচাকৈ একোৱেই সিদ্ধ নহ’ল। দেহ অগ্নিয়ে দগ্ধ নোহ’ল, আৰু কাম্য লক্ষ্যো লাভ নহ’ল।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
সেয়ে, হে দেবী, নিঃসংকোচে সঁচা কথা কৈ তোমাৰ মনোৰথ প্ৰকাশ কৰা—মোৰ আগত আৰু সৰ্বানন্দ প্ৰদানকাৰী এই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণৰ সন্মুখত।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত “শিৱ-জাতিল সংবাদ” নামৰ ষড়বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
হে দেৱী, তুমি কোন বৰ ইচ্ছা কৰা? ইয়াৰ পিছত মই আৰু সুধিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। কিয়নো, হে দেৱী, সেই ফল—আচলতে সকলো ফল—তোমাৰ ভিতৰতে প্ৰকাশ পায়।
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
যদি পৰাৰ্থৰ বাবে তপস্যা কৰা হয়, তেন্তে সেয়া কেৱল ‘তপ’ হৈ থাকে; তাৰ উচ্চ ফল নষ্ট হয়। যেন হাতে ৰত্ন লৈ তাক এৰি কাঁচৰ টুকুৰা সঞ্চয় কৰা।
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
তোমাৰ এনে সৌন্দৰ্য তুমি কেনেকৈ ব্যৰ্থ কৰিলে? বহু বস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি তুমি চর্ম আদি ধাৰণ কৰিলা।
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
তোমাৰ এই তপস্যাৰ সম্পূৰ্ণ কাৰণ সত্যকৈ মোক কোৱা। সেয়া শুনি মই, দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, পৰম হৰ্ষ আৰু সত্য আনন্দ লাভ কৰিম।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
ব্ৰহ্মাই ক’লে: তেনে সোধাত তেতিয়া অম্বিকাই সখীক প্ৰেৰণা দিলে। আৰু সেই সখীৰ মুখেদিয়েই সেই সুব্ৰতাই সকলো বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
তাত পাৰ্বতীৰ প্ৰেৰণা পাই বিজয়া নামৰ সখী—প্ৰাণপ্ৰিয়া আৰু ব্ৰতজ্ঞ—জটিলক ক’লে।
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
সখীয়ে ক’লে: হে সাধু, শুনা; মই পাৰ্বতীৰ পৰম চৰিত্ৰ আৰু তপস্যাৰ সম্পূৰ্ণ হেতু—যদি তুমি শুনিব খোজা—বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
হিমালয় গিৰিৰাজ মোৰ সখা; এইজনী তেওঁৰেই কন্যা। সেয়ে ‘পাৰ্বতী’ নামে প্ৰসিদ্ধ, আৰু মেনকাও তাক ‘কালী’ বুলি মাতে।
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
তেওঁক কোনোজনৰ সৈতে বিবাহ দিব নাছিল, কিয়নো শিৱতকৈ পৰম কাকো তেওঁ কামনা নকৰিলে। তপস্যাত অচল হৈ তেওঁ তিন হাজাৰ বছৰ তপ আচৰণ কৰিলে।
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
সেই উদ্দেশ্যতেই, হে সখী, মই এইধৰণৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিছোঁ। এতিয়া ইয়াৰ কাৰণ ইয়াত ক’ম—শুনা, হে সাধু, হে দ্বিজোত্তম।
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱসকলক, লগতে হৰি (বিষ্ণু) আৰু ব্ৰহ্মাকো এৰি, পাৰ্বতী স্বামী ৰূপে পিনাকপাণি—ভগৱান শিৱকেই লাভ কৰিব বিচাৰে।
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
এই মোৰ সখীয়েই আগতে গছ ৰোপণ কৰিছিল। হে দ্বিজ, সেই সকলোতে ফল, ফুল আদি উৎপন্ন হৈছে।
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
সম্পূৰ্ণ ৰূপ-সৌন্দৰ্য লাভৰ বাবে আৰু পিতৃকুলৰ অলংকাৰ হ’বলৈ, তাই মহেশানক উদ্দেশ্য কৰি ধ্যান কৰিলে; লগতে কামৰ অনুগ্ৰহৰ বাবেও।
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
হে তাপস! নাৰদৰ উপদেশে মোৰ সখী ভীষণ তপস্যা কৰি আছে। তাইৰ মনোৰথ কেনেকৈ নিষ্ফল হ’ব পাৰে?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! তুমি যি সুধিছিলা—মোৰ সখীৰ মনৰ অভীষ্ট—সেইটো মই স্নেহেৰে কৈ দিলোঁ। এতিয়া আৰু কি শুনিব খোজা?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনি! বিজয়াৰ বাক্য যথাৰ্থভাৱে শুনি সেই জটাধাৰী ৰুদ্ৰে হাঁহি উঠি উত্তৰ দিলে।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
জটিলে ক’লে—হে সখী! ইয়াত কোৱা কথাখিনি যেন পৰিহাস বুলিয়েই লাগে। যদি সঁচা হয়, তেন্তে দেৱীয়ে নিজ মুখে কওক।
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই জটিল দ্বিজে এনেদৰে কোৱাত, দেৱী পাৰ্বতীয়ে নিজ মুখেৰে সেই দ্বিজক উত্তৰ দিলে।
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.