पूर्वगतिवर्णनम् (Pūrvagati-varṇana) — “Description of the Prior Course / Earlier Lineage Account”
এই অধ্যায়ত সন্দেহভঞ্জনৰ উদ্দেশ্যে নাৰদে ব্ৰহ্মাক মেনাৰ উৎপত্তি (মেনোৎপত্তি) আৰু কোনো সংশ্লিষ্ট শাপৰ কথা সুধে। ব্ৰহ্মাই দক্ষৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা পূৰ্বসৃষ্টিৰ বংশপৰম্পৰা, তেওঁৰ সন্তান-সন্ততি আৰু কশ্যপাদি ঋষিসকলৰ সৈতে হোৱা বৈবাহিক সম্পৰ্কৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰি বৰ্ণনা কৰে। সেই ক্ৰমত স্বধা পিতৃসকলক অৰ্পিত হয়; স্বধাৰ পৰা মানসোদ্ভৱ, লোকপ্ৰথাত অযোনিজ বুলি খ্যাত তিনিগৰাকী কন্যা জন্মে—জ্যেষ্ঠা মেনা, মধ্যমা ধন্যা আৰু কনিষ্ঠা কলাৱতী। তেওঁলোকৰ শুভ নাম শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনক বিঘ্নহৰ আৰু মহামঙ্গলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। লগতে তেওঁলোকক জগতপূজ্যা, লোকমাতা, যোগিনী আৰু ত্ৰিলোকত বিচৰণশীলা পৰমজ্ঞানৰ নিধি বুলি বৰ্ণনা কৰি বংশকথাক ভক্তি-তত্ত্বৰ উচ্চতালৈ উন্নীত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे प्राज्ञ वदेदानीं मेनोत्पत्तिं समादरात् । अपि शापं समाचक्ष्व कुरु संदेहभंजनम्
নাৰদে ক’লে— হে প্ৰাজ্ঞ বিধাতা (ব্ৰহ্মা), এতিয়া আদৰেৰে মেনাৰ উৎপত্তিৰ বৃত্তান্ত মোক কওক। লগতে শাপৰ বিষয়টোও ব্যাখ্যা কৰি মোৰ সন্দেহ ভাঙক।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या मेनोत्पत्तिं विवेकतः । मुनिभिः सह वक्ष्येहं सुतवर्य्य महाबुध
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে নাৰদ! প্ৰীতচিত্তে শুনা; মই বিবেকসহ মেনাৰ উৎপত্তিৰ বৃত্তান্ত ক’ম। মুনিসকলৰ সৈতে ইয়াত ক’ম, হে শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ, হে মহাবুদ্ধিমান।
Verse 3
दक्षनामा मम सुतो यः पुरा कथितो मुने । तस्य जाताः सुताः षष्टिप्रमितास्सृष्टिकारणाः
হে মুনে! পূৰ্বে যাক মোৰ পুত্ৰ বুলি কোৱা হৈছিল সেই দক্ষৰ ষাঠি পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁলোক সৃষ্টিকাৰ্যৰ নিমিত্তকাৰণ হৈ উঠিল।
Verse 4
तासां विवाहमकरोत्स वरैः कश्यपादिभिः । विदितं ते समस्तं तत्प्रस्तुतं शृणु नारद
তেওঁ কশ্যপ আদি শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বিবাহ কৰালে। সেয়া সকলো তোমাৰ বিদিত; এতিয়া, হে নাৰদ, বর্তমান কথন শুনা।
Verse 5
तासां मध्ये स्वधानाम्नीं पितृभ्यो दत्तवान्सुताम् । तिस्रोभवन्सुतास्तस्यास्सुभगा धर्ममूर्तयः
তেওঁলোকৰ মাজত স্বধা নামৰ কন্যাক তেওঁ পিতৃদেৱসকলক অৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পৰা তিনিগৰাকী কন্যা জন্মিল—সুভাগ্যা আৰু ধৰ্মমূৰ্তিস্বৰূপ।
Verse 6
तासां नामानि शृणु मे पावनानि मुनीश्वर । सदा विघ्नहराण्येव महामंगलदानि च
হে মুনীশ্বৰ! তেওঁলোকৰ পাৱন নামসমূহ মোৰ পৰা শুনা—যিবোৰ সদায় বিঘ্ননাশক আৰু মহামঙ্গলদায়ক।
Verse 7
मेनानाम्नी सुता ज्येष्ठा मध्या धन्या कलावती । अन्त्या एतास्सुतास्सर्वाः पितॄणाम्मानसोद्भवाः
তেওঁলোকৰ মাজত জ্যেষ্ঠ কন্যাৰ নাম মেনা; মধ্যমা ধন্যা; কনিষ্ঠা কলাৱতী। এই সকলো কন্যাই পিতৃসকলৰ মানস-সন্তান আছিল।
Verse 8
अयोनिजाः स्वधायाश्च लोकतस्तत्सुता मताः । आसाम्प्रोच्य सुनामानि सर्वान्कामाञ्जनो लभेत्
এই কন্যাসকল অযোনিজা আৰু লোকসমূহত স্বধা দেৱীৰ কন্যা বুলি গণ্য। তেওঁলোকৰ মঙ্গল নাম ভক্তিৰে উচ্চাৰণ কৰিলে মানুহে সকলো কাম্য ফল লাভ কৰে।
Verse 9
जगद्वंद्याः सदा लोकमातरः परमोददाः । योगिन्यः परमा ज्ञाननिधानास्तास्त्रिलोकगाः
তেওঁলোক সদা জগতৰ দ্বাৰা বন্দিত, লোকমাতা আৰু পৰম উদাৰ। সেই যোগিনীসকল পৰম শ্ৰেষ্ঠ, জ্ঞান-নিধি; ত্ৰিলোকত সৰ্বত্র বিচৰণ কৰে।
Verse 10
एकस्मिन्समये तिस्रो भगिन्यस्ता मुनीश्वर । श्वेतद्वीपं विष्णुलोकं जग्मुर्दर्शनहेतवे
হে মুনীশ্বৰ, এক সময় সেই তিন ভগ্নী দর্শনৰ উদ্দেশ্যে শ্বেতদ্বীপ—বিষ্ণুলোকলৈ গ’ল।
Verse 11
कृत्वा प्रणामं विष्णोश्च संस्तुतिं भक्तिसंयुताः । तस्थुस्तदाज्ञया तत्र सुसमाजो महानभूत्
ভক্তিসহ তেওঁলোকে শ্ৰী বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁৰ আজ্ঞামতে তাতেই থাকিল; আৰু তাত এক মহান আৰু সুসমঞ্জস সভা গঠিত হ’ল।
Verse 12
तदैव सनकाद्यास्तु सिद्धा ब्रह्मसुता मुने । गतास्तत्र हरिं नत्वा स्तुत्वा तस्थुस्तदाज्ञया
তেতিয়াই, হে মুনি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ সিদ্ধগণ—সনক আদি—তাত্ক্ষণিকভাৱে তাত গ’ল। হৰিক প্ৰণাম কৰি, স্তৱ কৰি, তেওঁৰ আজ্ঞা অনুসাৰে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 13
सनकाद्यान्मुनीन्दृष्ट्वोत्तस्थुस्ते सकला द्रुतम् । तत्रस्थान्संस्थितान्नत्वा देवाद्यांल्लोकवन्दितान्
সনক আদি মুনিসকলক দেখি তেওঁলোকে সকলোৱে তৎক্ষণাৎ উঠি থিয় হ’ল। তাত উপস্থিত, লোকবন্দিত দেৱতা আদি সকলক প্ৰণাম কৰি, বিনয়ে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 14
तिस्रो भगिन्यस्तांस्तत्र नोत्तस्थुर्मोहिता मुने । मायया दैवविवशाश्शङ्करस्य परात्मनः
হে মুনি, তাত সেই তিনিগৰাকী ভগ্নী মোহিত হৈ উঠিল নহ’ল। পৰমাত্মা শংকৰৰ মায়াৰ দ্বাৰা দেৱবশ হৈ তেওঁলোকে অসহায় হ’ল।
Verse 15
मोहिनी सर्व लोकानां शिवमाया गरीयसी । तदधीनं जगत्सर्वं शिवेच्छा सा प्रकीर्त्यते
শিৱমায়া অতি মহাশক্তিশালী আৰু সকলো লোকক মোহিত কৰে। সমগ্ৰ জগত তাৰ অধীন; সেয়ে তাক ‘শিৱেচ্ছা’ বুলি প্ৰখ্যাত কৰা হয়।
Verse 16
प्रारब्धं प्रोच्यते सैव तन्नामानि ह्यनेकशः । शिवेच्छया भवत्येव नात्र कार्या विचारणा
যাক ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কোৱা হয়, সেয়াই বহু নামেৰে বৰ্ণিত। শিৱইচ্ছাৰে সেয়া ঘটে; ইয়াত অধিক বিচাৰ-বিতৰ্কৰ প্ৰয়োজন নাই॥
Verse 17
भूत्वा तद्वशगास्ता वै न चक्रुरपि तन्नतिम् । विस्मितास्सम्प्रदृश्यैव संस्थितास्तत्र केवलम्
দেৱীৰ অজেয় বশত পৰি তেওঁলোকে তেওঁক প্ৰণামো কৰিব নোৱাৰিলে। দেখা দৰ্শনত বিস্মিত হৈ তেওঁলোকে তাতেই কেৱল স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 18
तादृशीं तद्गतिं दृष्ट्वा सनकाद्या मुनीश्वराः । ज्ञानिनोऽपि परं चक्रुः क्रोधं दुर्विषहं च ते
এনে অদ্ভুত গতি আৰু পৰিণাম দেখি সনক আদি মুনীশ্বৰসকল—পৰম জ্ঞানী হ’লেও—অত্যন্ত ক্ৰোধিত হ’ল; তেওঁলোকৰ ক্ৰোধ অসহনীয় হৈ উঠিল।
Verse 19
शिवेच्छामोहितस्तत्र सक्रोधस्ता उवाच ह । सनत्कुमारो योगीशश्शापन्दण्डकरं ददन्
তাত শিৱৰ ইচ্ছাৰে মোহিত হৈ আৰু ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ তেওঁ ক’লে। যোগীশ্বৰ সনত্কুমাৰে শাপদণ্ড উঠাই শাপ উচ্চাৰণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । यूयं तिस्रो भगिन्यश्च मूढाः सद्वयुनोज्झिताः । अज्ञातश्रुतितत्त्वा हि पितृकन्या अपि ध्रुवम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে তিনিগৰাকী ভগ্নী, তোমালোক মোহগ্ৰস্ত আৰু সদ্বিবেকৰ পৰা বিচ্যুত। বেদ-শ্ৰুতিৰ সত্য তত্ত্ব তোমালোক বুজা নাই; পিতাৰ কন্যা হ’লেও ই নিশ্চিত।
Verse 21
अभ्युत्थानं कृतं नो यन्नमस्कारोपि गर्वतः । मोहिता नरभावत्वात्स्वर्गाद्दूरा भवन्तु हि
তোমালোক আমাৰ সন্মানত উঠি অভ্যুত্থান কৰা নাই, গৰ্বৰ বাবে নমস্কাৰো কৰা নাই। নৰভাৱৰ সীমাই মোহিত কৰি তোমালোক সঁচাকৈ স্বৰ্গৰ পৰা দূৰত থাকক।
Verse 22
नरस्त्रियः सम्भवन्तु तिस्रोऽपि ज्ञानमोहिताः । स्वकर्मणः प्रभणावे लभध्वं फलमीदृशम्
পুৰুষ আৰু নাৰী—দেহধাৰী জীৱনৰ তিনিও অৱস্থা—জ্ঞানমোহত মোহিত হওক। তথাপি নিজ কৰ্মৰ প্ৰভাৱ-ফলত তোমালোকে এনেকুৱা ফল লাভ কৰা।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च साध्वस्तास्तिस्रोऽपि चकिता भृशम् । पतित्वा पादयोस्तस्य समूचूर्नतमस्तकाः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই বাক্য শুনি সেই তিনিগৰাকী সাধ্বী অতি ভীত-চকিত হ’ল। তেওঁলোকে তেওঁৰ পদত পৰি, মস্তক নত কৰি, একেলগে ক’লে।
Verse 24
पितृतनया ऊचुः । मुनिवर्य्य दयासिन्धो प्रसन्नो भव चाधुना । त्वत्प्रणामं वयं मूढाः कुर्महे स्म न भावतः
পিতৃকন্যাসকলে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, কৰুণাসাগৰ, এতিয়া আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। মোহবশত আমি আপোনাক প্ৰণাম কৰিলোঁ, কিন্তু অন্তৰৰ সত্য ভাব-বোধেৰে নহয়।
Verse 25
प्राप्तं च तत्फलं विप्र न ते दोषो महामुने । अनुग्रहं कुरुष्वात्र लभेम स्वर्गतिम्पुनः
হে বিপ্ৰ, সেই ফল নিশ্চয়েই লাভ হৈছে; হে মহামুনি, আপোনাৰ কোনো দোষ নাই। ইয়াত আমাৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰক, যাতে আমি পুনৰ স্বৰ্গগতি লাভ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तद्वचनं तात प्रोवाच स मुनिस्तदा । शापोद्धारं प्रसन्नात्मा प्रेरितः शिवमायया
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে তাত, তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি সেই মুনি তেতিয়া ক’লে। শিৱমায়াৰ প্ৰেৰণাত প্ৰসন্নচিত্ত হৈ তেওঁ শাপমোচনৰ উপায় বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 27
सनत्कुमार उवाच । पितॄणां तनयास्तिस्रः शृणुत प्रीतमानसाः । वचनं मम शोकघ्नं सुखदं सर्वदैव वः
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে প্ৰিয়জনসকল, প্ৰীতিমনে মোৰ বাক্য শুনা। পিতৃসকলৰ তিনিগৰাকী কন্যা আছে; মোৰ এই বাণীয়ে তোমালোকৰ শোক নাশ কৰি সদায় সুখ দিব।
Verse 28
विष्णोरंशस्य शैलस्य हिमाधारस्य कामिनी । ज्येष्ठा भवतु तत्कन्या भविष्यत्येव पार्वती
বিষ্ণুৰ অংশৰূপ সেই হিমাধাৰ (হিমালয়) পৰ্বতৰ প্ৰিয়া পত্নীৰ গৰ্ভত জ্যেষ্ঠ কন্যা জন্মিব; সেই কন্যাই নিশ্চিতভাৱে পাৰ্বতী ৰূপে জন্ম ল’ব।
Verse 29
धन्या प्रिया द्वितीया तु योगिनी जनकस्य च । तस्याः कन्या महालक्ष्मीर्नाम्ना सीता भविष्यति
জনকৰ দ্বিতীয় প্ৰিয়া ৰাণী ধন্যা আছিল, তেওঁ যোগিনী আছিল। তেওঁৰ গৰ্ভত এক কন্যা জন্মিব—সাক্ষাৎ মহালক্ষ্মী—যি ‘সীতা’ নামে পৰিচিত হ’ব।
Verse 30
वृषभानस्य वैश्यस्य कनिष्ठा च कलावती । भविष्यति प्रिया राधा तत्सुता द्वापरान्ततः
বৈশ্য বৃষভানুৰ কনিষ্ঠ কন্যাৰ নাম কলাৱতী হ’ব। দ্বাপৰ যুগৰ অন্তত সেই কন্যাই তেওঁৰ প্ৰিয়া ৰাধা ৰূপে প্ৰকাশ পাব।
Verse 31
मेनका योगिनी पत्या पार्वत्याश्च वरेण च । तेन देहेन कैलासं गमिष्यति परम्पदम्
স্বামীৰ যোগবল আৰু পাৰ্বতীৰ বৰপ্ৰসাদে মেনকা সিদ্ধ যোগিনী হৈ, সেই দেহতেই কৈলাস—পৰম পদ—লৈ গমন কৰিব।
Verse 32
धन्या च सीतया सीरध्वजो जनकवंशजः । जीवन्मुक्तो महायोगी वैकुण्ठं च गमिष्यति
ধন্য সীতা, আৰু ধন্য সীৰধ্বজ জনক—জনকবংশত জন্ম লোৱা। তেওঁ মহাযোগী, জীৱন্মুক্ত হৈ বৈকুণ্ঠকো লাভ কৰিব।
Verse 33
कलावती वृषभानस्य कौतुकात्कन्यया सह । जीवन्मुक्ता च गोलोकं गमिष्यति न संशयः
বৃষভানুৰ কলাৱতী, কৌতুকবশত কন্যাৰ সৈতে, জীৱন্মুক্তা হৈ নিঃসন্দেহে গোলোক লাভ কৰিব।
Verse 34
विना विपत्तिं महिमा केषां कुत्र भविष्यति । सुकर्मिणां गते दुःखे प्रभवेद्दुर्लभं सुखम्
বিপদ নাথাকিলে মহিমা ক’ত, কাৰ প্ৰকাশ পাব? সুকৰ্মীসকলৰ দুখ গুচি গ’লে দুষ্প্ৰাপ্য, দুষ্কৰ-লভ্য সুখ উদ্ভৱ হয়।
Verse 35
यूयं पितॄणां तनयास्सर्वास्स्वर्गविलासिकाः । कर्मक्षयश्च युष्माकमभवद्विष्णुदर्शनात्
তোমালোক সকলেই পিতৃসকলৰ কন্যা, স্বৰ্গত বিলাস কৰা দিৱ্য কন্যা। বিষ্ণুৰ দৰ্শনমাত্ৰেই তোমালোকৰ সঞ্চিত কৰ্মৰ ক্ষয় ঘটিল।
Verse 36
इत्युक्त्वा पुनरप्याह गतक्रोधो मुनीश्वरः । शिवं संस्मृत्य मनसा ज्ञानदं भुक्तिमुक्तिदम्
এইদৰে কৈ, ক্ৰোধমুক্ত মুনীশ্বৰ পুনৰ ক’লে। মনে মনে শিৱক স্মৰণ কৰি—যিজন জ্ঞানদাতা, ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দান কৰে।
Verse 37
अपरं शृणुत प्रीत्या मद्वचस्सुखदं सदा । धन्या यूयं शिवप्रीता मान्याः पूज्या ह्यभीक्ष्णशः
এতিয়া স্নেহেৰে মোৰ সেই বাক্য শুনা, যি সদায় মঙ্গল-সুখদায়ক। তোমালোক ধন্য, শিৱপ্ৰিয়, মান্য আৰু বাৰে বাৰে পূজনীয়।
Verse 38
मेनायास्तनया देवी पार्वती जगदम्बिका । भविष्यति प्रिया शम्भोस्तपः कृत्वा सुदुस्सहम्
মেনাৰ কন্যা দেৱী পাৰ্বতী, জগতাম্বিকা, অতি দুঃসহ তপস্যা কৰি শম্ভুৰ প্ৰিয়া হ’ব।
Verse 39
धन्या सुता स्मृता सीता रामपत्नी भविष्यति । लौकिकाचारमाश्रित्य रामेण विहरिष्यति
সেই ধন্য কন্যা ‘সীতা’ বুলি স্মৃত হ’ব আৰু ৰামৰ পত্নী হ’ব। লোকাচাৰ-ধৰ্ম আশ্ৰয় কৰি তেওঁ ৰামৰ সৈতে বাস কৰি আনন্দ কৰিব।
Verse 40
कलावतीसुता राधा साक्षाद्गोलोकवासिनी । गुप्तस्नेहनिबद्धा सा कृष्णपत्नी भविष्यति
কলাৱতীৰ কন্যা ৰাধা সঁচাকৈ গ’লোকবাসিনী। গুপ্ত স্নেহবন্ধনত আবদ্ধ হৈ সি ভৱিষ্যতে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পত্নী হ’ব।
Verse 41
ब्रह्मोवाच इत्थमाभाष्य स मुनिर्भ्रातृभिस्सह संस्तुतः । सनत्कुमारो भगवांस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ সেই মুনি ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে স্তুতিপ্ৰাপ্ত হ’ল। তাৰ পিছত ভগৱান সনৎকুমাৰ সেই ঠাইতেই অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 42
तिस्रो भगिन्यस्तास्तात पितॄणां मानसीः सुताः । गतपापास्सुखं प्राप्य स्वधाम प्रययुर्द्रुतम्
হে প্ৰিয়! সেই তিন ভগ্নী—পিতৃসকলৰ মানসী কন্যা—পাপমুক্ত হৈ সুখ লাভ কৰি দ্ৰুত নিজৰ স্বধামলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on the account of Menā’s origin within the Dakṣa–Svadhā–Pitṛ lineage, naming Menā, Dhanyā, and Kalāvatī as Svadhā’s daughters and describing their extraordinary (mānasa/ayonija) birth-status.
The text explicitly claims that stating and hearing these names is vighna-hara (removes obstacles) and mahā-maṅgala-dā (bestows great auspiciousness), presenting genealogy as a devotional practice with tangible spiritual efficacy.
They are portrayed as jagad-vandyā (world-venerated), lokamātaraḥ (mothers of the worlds), yoginyaḥ, and jñāna-nidhānāḥ (treasuries of knowledge), moving through the three worlds—linking lineage to cosmic function and spiritual authority.