शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)
অধ্যায় ১১ত ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে যে হিমালয়ৰ কন্যা—জগতপূজিতা শক্তি—পিতৃগৃহতে শীঘ্ৰে পৰিপক্ব হৈ আঠ বছৰৰ বয়সলৈ উপনীত হয়। সতীবিয়োগত ব্যথিত শিৱে তেওঁৰ জন্মবাৰ্তা শুনি অন্তৰত আনন্দিত হয়; যেন পুনৰ্মিলনৰ দিৱ্য পৰিকল্পনা পুনৰ সক্ৰিয় হয়। মন স্থিৰ কৰি তপস্যা কৰিবলৈ শম্ভুৱে লৌকিক গতি ধৰি নন্দী, ভৃঙ্গী আদি শান্ত গণসকলৰ সৈতে গঙ্গাৱতৰণ-সম্পৰ্কিত পৰম পৱিত্ৰ হিমৱৎ অঞ্চললৈ যায়, যাক সঞ্চিত পাপনাশক বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে। তাত শিৱে তপস্যা আৰম্ভ কৰি আত্মাত একাগ্ৰ ধ্যানত লীন হয়; গণসকলেও সেই যোগশৃঙ্খলা অনুসৰণ কৰে, আৰু আনসকলে মৌনত দ্বাৰপাল হৈ বিধিবদ্ধ শৃঙ্খলা ৰক্ষা কৰে। অধ্যায়ৰ তত্ত্বকেন্দ্ৰত আত্মচৈতন্যৰ স্বৰূপ—জ্ঞানজাত, নিত্য, জ্যোতিৰ্ময়, নিৰাময়, সৰ্বব্যাপী, আনন্দময়, অদ্বৈত আৰু নিৰাধাৰ—বৰ্ণিত হৈ শিৱৰ তপস্যাক অদ্বৈত-শৈৱ তত্ত্বৰ আচৰণৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত শিৱাগমনৰ সংবাদ শুনি হিমৱান ঔষধিসমৃদ্ধ শংকৰশৈলৰ ঢাললৈ আগবাঢ়ে, যাৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী সংলাপ আৰু পাৰ্বতীৰ নিয়তিৰ দিশে কাহিনী আগুৱাই যায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वर्द्धमाना गिरेः पुत्री सा शक्ति लोकपूजिता । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती
ব্ৰহ্মাই ক’লে—গিৰিৰাজৰ কন্যা সেই লোকপূজিতা পৰাশক্তি ক্ৰমে বৃদ্ধি পালে। যেতিয়া তাই আঠ বছৰত উপনীত হ’ল, তেতিয়া সেই সতী হিমালয়ৰ গৃহত বাস কৰিলে।
Verse 2
तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । कृत्वा तामद्भुतामन्तर्मुमोदातीव नारद
হে নাৰদ! তাইৰ জন্ম জানি গিৰীশ (শিৱ) সতী-বিৰহত কাতৰ আছিল; অন্তৰত সেই আশ্চৰ্য সংকল্প কৰি তেওঁ অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 3
तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । समाधातुं मनस्सम्यक्तपः कर्त्तुं समैच्छत
সেই অন্তৰত শম্ভুৱে লৌকিক আচৰণৰ গতি আশ্ৰয় কৰিলে; মনক সম্যক সমাধিত স্থিৰ কৰি যথাবিধি তপস্যা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 4
कांश्चिद्गणवराञ्छान्तान्नंद्यादीनवगृह्य च । गङ्गावतारमगमद्धिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
নন্দী আদি শান্ত শ্ৰেষ্ঠ গণসকলক লগত লৈ, গঙ্গাৰ অৱতৰণ সাধনৰ বাবে তেওঁ হিমৱানৰ উত্তম ঢাল-প্ৰদেশলৈ গ’ল।
Verse 5
यत्र गंगा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने
হে মুনি, সেই স্থানতেই গঙ্গা পূৰ্বে ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা প্ৰবাহিত হৈ অৱতীৰ্ণ হৈছিল—সকলো পাপপ্ৰবাহ বিনাশৰ বাবে, পৰম পাৱনী।
Verse 6
हरे ध्यानपरे तिस्मिन्प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन्केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः
যেতিয়া হৰ (শিৱ) ধ্যানত লীন আছিল, তেতিয়া প্ৰমথসকলো ধ্যাননিষ্ঠ হ’ল; তেওঁলোকৰ মাজত নন্দী, ভৃঙ্গী আদি অন্য গণসকলেও সেই সমাধিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 7
चेतो ज्ञानभवं नित्यं ज्योतीरूपं निरामयम् । जगन्मयं चिदानन्दं द्वैतहीनं निराश्रयम्
সেই নিত্য চেতনা-জ্ঞানৰ উৎস, জ্যোতি-স্বরূপ আৰু নিৰাময়। তেওঁ জগতব্যাপী চিদানন্দ—দ্বৈতহীন, নিৰাশ্ৰয়।
Verse 9
सेवां चक्रुस्तदा केचिद्गणाः शम्भोः परात्मनः । नैवाकूजंस्तु मौना हि द्वरपाः केचनाभवन्
তেতিয়া শম্ভু—পৰমাত্মা—ৰ কিছুমান গণে সেৱা কৰিলে। কিছুমান দ্বাৰপাল হৈ মৌন ৰ’ল; একো শব্দ নকৰিলে।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हिमभूधरः । शङ्करस्यौषधिप्रस्थं श्रुत्वागमनमादरात्
এই সময়তে হিমভূধৰ (হিমালয়) তৎক্ষণাৎ তাত গ’ল। শংকৰৰ ঔষধি-প্ৰস্থলৈ আগমন শ্ৰদ্ধাৰে শুনি, তেওঁক আদৰেৰে অভ্যৰ্থনা কৰিবলৈ দৌৰিল।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे शिवशैलसमागमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় অংশ পাৰ্বতীখণ্ডত ‘শিৱশৈল সমাগম বৰ্ণন’ নামৰ একাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 12
हिमालय उवाच । देवदेव महादेव कपर्दिच्छंकर प्रभो । त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्
হিমালয়ে ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, হে কপর্দিন, হে শংকৰ প্ৰভো! আপুনি একাই লোকনাথ; আপোনাৰ দ্বাৰাই ত্ৰিভুবন পালন আৰু ৰক্ষা পায়।
Verse 13
नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे
হে দেৱদেৱেশ! যোগিৰূপ ধাৰণ কৰা আপোনাক নমস্কাৰ। নিৰ্গুণ—গুণাতীত আপোনাক নমস্কাৰ, আৰু সগুণ হৈ প্ৰকাশিত জগতত লীলাৰে বিচৰণ কৰা আপোনাকো নমস্কাৰ।
Verse 14
कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च । नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने
হে শম্ভু! কৈলাসবাসী, সকলো লোকত বিচৰণ কৰা আপোনাক নমস্কাৰ। হে পৰমেশ্বৰ! লীলাৰে ৰূপ ধাৰণ কৰা আৰু ত্ৰিশূলধাৰী আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 15
परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने
সকলো মঙ্গল গুণৰ পৰিপূৰ্ণ আধাৰ, বিকাৰহীন; ইচ্ছাহীন আৰু সংসাৰিক চেষ্টা-ৰহিত ধীৰ পৰমাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 16
अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने
বাহ্য আসক্তিত নফচাই ভোগ দান কৰা, জনবৎসল প্ৰভুক নমঃ। ত্ৰিগুণাধীশ, মায়েশ, পৰব্ৰহ্ম পৰমাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 17
विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते
বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা সেৱ্য তোমাক নমস্কাৰ; বিষ্ণু-ব্ৰহ্ম স্বৰূপ ধাৰণকাৰী তোমাক নমস্কাৰ। বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মাক তেওঁলোকৰ পদ আৰু শক্তি দানকাৰী, ভক্তপ্ৰিয়—তোমাক প্ৰণাম।
Verse 18
तपोरत तपस्थानसुतपः फलदायिने । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
তপস্যাত ৰত, পবিত্ৰ তপঃস্থানত কৰা তপৰ ফল দানকাৰী; তপঃপ্ৰিয়, শান্ত, ব্ৰহ্মস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 19
व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोस्तु परमात्मने
জাগতিক ব্যৱহাৰ আৰু লোকাচাৰ স্থাপনকাৰী; ভক্তহিতাৰ্থে সগুণ হৈও পৰমেশ্বৰ—পৰমাত্মা আপোনাক নমোস্তূ।
Verse 20
लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत्
হে মহেশান! আপোনাৰ লীলা সম্পূৰ্ণ অবেদ্য, তথাপি সাধুসকলক সুখ দিয়ে। আপুনি ভক্তাধীন-সদৃশ ৰূপ ধাৰণ কৰে; ভক্তিত বশ হৈ তেওঁলোকৰ বাবে কৰ্ম সম্পাদন কৰে।
Verse 21
मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथ कृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः
হে প্ৰভু! মোৰ ভাগ্যোদয়ৰ ফলত আপুনি ইয়ালৈ আহিল। আপুনি মোক সনাথ কৰিলে; দানৱসকলৰ প্ৰতিও দয়ালু বুলি আপুনি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 22
अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम । अद्य मे सफलं सर्वं यदत्र त्वं समागतः
আজি মোৰ জন্ম সাৰ্থক, মোৰ জীৱনো ধন্য হ’ল। আজি মোৰ সকলো সিদ্ধ হ’ল, কিয়নো আপুনি ইয়ালৈ আগমন কৰিলে।
Verse 23
ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रमाज्ञान्देहि महेश्वर । त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः
হে মহেশ্বৰ! মোক আপোনাৰ অব্যগ্ৰ দাস বুলি জানি মোক আজ্ঞা দিয়া, যাতে মই মহাপ্ৰীতিৰে একনিষ্ঠচিত্তে আপোনাৰ সেৱা কৰিব পাৰোঁ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः । किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: গিৰীশৰ এই বাক্য শুনি মহেশ্বৰে অলপ চকু মেলি গণসহ পৰ্বতখন দেখিলে।
Verse 25
सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः
গণসহ গিৰিৰাজক এইদৰে অহা দেখি, ধ্যানযোগত স্থিত বৃষধ্বজ জগত্পতি যেন মৃদু হাঁহি দি ক’লে।
Verse 26
महेश्वर उवाच । तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु
মহেশ্বৰে ক’লে: তোমাৰ পিঠিৰ পিছফালে গোপনে তপস্যা কৰিবলৈ মই আহিছোঁ। এনেকুৱা ব্যৱস্থা কৰা, যাতে কোনোও ওচৰলৈ নাহে।
Verse 27
त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्
আপুনি মহাত্মা, তপস্যাৰ ধাম, আৰু মুনিসকলৰ সদা আশ্ৰয়; দেৱ, ৰাক্ষস আৰু অন্য মহাত্মাসকলৰো আপুনি শৰণ।
Verse 28
सदा वासो द्विजादीनां गंगापूतश्च नित्यदा । परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः
তেওঁ সদা দ্বিজাদি সাধকসকলৰ নিবাস, আৰু নিত্য গঙ্গাজলে পৱিত্ৰ। সকলোৰে উপকাৰী, পৰ্বতসমূহৰ অধিপতি প্ৰভু।
Verse 29
अहं तपश्चराम्यत्र गंगावतरणे स्थले । आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्
মই ইয়াত গঙ্গাৰ অৱতৰণস্থ এই পৱিত্ৰ ঠাইত তপস্যা কৰোঁ। হে গিৰিৰাজ, আপোনাৰ আশ্ৰয় লৈ মই অতি প্ৰীত আৰু সংযমী হৈ থাকোঁ।
Verse 30
निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप । सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्
হে শৈলপ, যি উপায়ে মোৰ তপস্যা ইয়াত নিৰ্বিঘ্নে চলিব—হে গিৰিশ্ৰেষ্ঠ, এতিয়াই সকলো ধৰণে উত্তম প্ৰচেষ্টা কৰক।
Verse 31
ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः
হে পৰ্বতোত্তম! এইয়েই মোৰ পৰম সেৱা—সৎপ্ৰীতিসহ নিজ গৃহলৈ যোৱা আৰু সেই কাৰ্য যত্নপূৰ্বক সম্পন্ন কৰা।
Verse 32
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास स सूतिकृत् । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ জগতৰ নাথ, সৃষ্টিৰ প্ৰৱৰ্তক, নীৰৱ হ’ল। তেতিয়া গিৰিৰাজ হিমালয়ে স্নেহভক্তিৰে শম্ভুক এইদৰে ক’লে।
Verse 33
हिमालय उवाच । पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वम्परमेश्वर । स्वागतेनाद्य विषये स्थितं त्वाम्प्रार्थयामि किम्
হিমালয়ে ক’লে—হে জগন্নাথ, হে পৰমেশ্বৰ! মই আপোনাক পূজা কৰিছোঁ। আজি আপুনি কৃপাৰে ইয়াত আহি উপস্থিত; মই আপোনাৰ পৰা কোন বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিম?
Verse 34
महता तपसा त्वं हि देवैर्यत्नपराश्रितैः । न प्राप्यसे महेशान स त्वं स्वयमुपस्थितः
হে মহেশান! দেৱসকলে মহা তপস্যা আৰু সকলো চেষ্টা কৰিলেও আপোনাক প্ৰাপ্ত কৰিব নোৱাৰে; তথাপি সেই প্ৰভু স্বেচ্ছা-কৃপাৰে স্বয়ং ইয়াত উপস্থিত হৈছে।
Verse 35
मत्तोप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । भवानिति च मत्पृष्ठे तपसे समुपस्थितः
“মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোনো নাই, আৰু মোৰতকৈ অধিক পুণ্যৱানো কোনো নাই। তথাপি তুমি মোক ‘ভৱান’ বুলি সম্বোধন কৰি তপস্যাৰ বাবে মোৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছা।”
Verse 36
देवेन्द्रादधिकम्मन्ये स्वात्मानम्परमेश्वर । सगणेन त्वयागत्य कृतोऽनुग्रहभागहम्
হে পৰমেশ্বৰ! মই নিজকে দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰতকৈও অধিক ধন্য বুলি মানো; কিয়নো আপুনি আপোনাৰ গণসহ ইয়ালৈ আহি মোক আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ ভাগী কৰি তুলিছে।
Verse 37
निर्विघ्नं कुरु देवेश स्वतन्त्रः परमन्तपः । करिष्येऽहन्तथा सेवां दासोऽहन्ते सदा प्रभो
হে দেবেশ, এই কাৰ্য নিৰ্বিঘ্ন কৰি দিয়া; তুমি সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ, পৰম দুঃখনাশক। মই বিধিমতে সেৱা কৰিম; হে প্ৰভু, মই সদায় তোমাৰ দাস।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजोऽसौ स्वं वेश्म द्रुतमागतः । वृत्तांत्तं तं समाचख्यौ प्रियायै च समादरात्
ব্ৰহ্মাই ক’লে— এইদৰে কৈ সেই গিৰিৰাজ দ্ৰুতগতিতে নিজৰ গৃহলৈ উভতি আহিল আৰু আদৰেৰে নিজৰ প্ৰিয়াক সেই সমগ্ৰ বৃত্তান্ত জনালে।
Verse 39
नीयमानान्परीवारान्स्वगणानपि नारद । समाहूयाखिलाञ्छैलपतिः प्रोवाच तत्त्वतः
হে নাৰদ, নিজৰ পৰিচাৰক আৰু স্বগণসকলক লৈ যোৱা হৈছে দেখি শৈলপতি (হিমালয়) সকলোক একেলগে মাতি, বিষয়ৰ সত্য তত্ত্ব অনুসাৰে ক’লে।
Verse 40
हिमालय उवाच । अद्य प्रभृति नो यातु कोपि गंगावतारणम् । मच्छासनेन मत्प्रस्थं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
হিমালয়ে ক’লে—আজি পৰা কোনোেও গংগা অৱতৰণ কৰাবলৈ আগবাঢ়ি নাযাব। মোৰ শাসন আৰু অধিকাৰে এই মোৰ দৃঢ় আজ্ঞা; মই সত্যই কওঁ।
Verse 41
गमिष्यति जनः कश्चित्तत्र चेत्तं महाखलम् । दण्डयिष्ये विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्
যদি কোনো মানুহ তাত যায় আৰু সি মহাদুষ্ট হয়, তেন্তে মই তাক বিশেষভাৱে কঠোৰ দণ্ড দিম। এই কথা মই সত্যকৈ ঘোষণা কৰিলোঁ।
Verse 42
इति तान्स नियम्याशु स्वगणान्निखिलान्मुने । सुयत्नं कृतवाञ्छैलस्तं शृणु त्वं वदामि ते
এইদৰে, হে মুনি, তেওঁ নিজৰ সকলো গণক শীঘ্ৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে। তাৰপিছত শৈল (হিমালয়) মহাযত্নে যি কৰিলে, সেয়া শুনা—মই তোমাক ক’ম।
Frequently Asked Questions
Śiva, grieving Satī, learns of Himālaya’s daughter’s birth and proceeds with select gaṇas to Himavat’s Gaṅgā-associated region to begin tapas and deep meditation, initiating the narrative setup for the Śiva–Pārvatī convergence.
It encodes an advaya (non-dual) ontology: consciousness/ātman is portrayed as eternal, luminous, all-pervading, blissful, and supportless—framing Śiva’s tapas as realization and stabilization of ultimate reality rather than mere ascetic hardship.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara/Haṛa in a tapas-dhyāna mode; the gaṇas manifest complementary roles as meditators, attendants, and silent gatekeepers, modeling service (sevā) and restraint (mauna) around the divine yogin.