सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
অধ্যায় ১০ প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে বৰ্ণিত। নাৰদে ব্ৰহ্মা (বিধি)ক সোধে—সতীৰ দেহত্যাগৰ পিছত শম্ভুৱে বিৰহ কেনেকৈ সহিলে, তাৰ পাছত কি কৰিলে, কেতিয়া আৰু কিয় তপস্যাৰ উদ্দেশ্যে হিমৱৎ-প্ৰদেশলৈ গ’ল, আৰু পাৰ্বতীৰ শিৱপ্ৰাপ্তিৰ অনুকূল পৰিস্থিতি কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিল। ব্ৰহ্মাই মঙ্গলময়, পবিত্ৰ আৰু ভক্তিবৰ্ধক বৃত্তান্ত ক’লে—সতীস্মৰণত শিৱ শোকাকুল হৈ দিগম্বৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি গৃহস্থধৰ্ম ত্যাগ কৰি লোকলোকান্তৰত বিচৰণ কৰিলে, মাজে মাজে দৰ্শন দিলে আৰু শেষত পৰ্বতপ্ৰদেশলৈ উভতি আহিল। এই অধ্যায়ে দেৱশোকক যোগবৈৰাগ্যৰূপে ব্যাখ্যা কৰি পাৰ্বতীৰ তপস্যা, কামক্ষয় আৰু পুনৰ্মিলনৰ তত্ত্বৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि
নাৰদে ক’লে: হে মহাভাগ, বিষ্ণুৰ শিষ্য, হে ব্ৰহ্মা, শিৱভক্তসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ! অনুগ্ৰহ কৰি শিৱৰ এই দিব্য লীলা মোক কওক, যেনেকৈ আপুনি ব্যাসৰ পৰা শুনিছিল।
Verse 2
सतीविरहयुक्शंम्भुः किं चक्रे चरितन्तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
সতী-বিৰহৰ দুখে যুক্ত শম্ভুৱে তেতিয়া কি কৰিলে, আৰু কেনেকৈ জীৱন যাপন কৰিলে? আৰু তপস্যা কৰিবলৈ তেওঁ কেতিয়া হিমৱানৰ সৰ্বোত্তম শিখৰলৈ গ’ল?
Verse 3
शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती
'শিৱ-অশিৱ-শিৱ' উচ্চাৰণ আৰু চিন্তন কেনেকৈ উৎপন্ন হ'ল? আৰু মোৰ কাম কেনেকৈ ক্ষয় হ'ল? তপস্যা কৰি পাৰ্বতীয়ে কেনেকৈ সাক্ষাৎ শিৱ-শম্ভুক লাভ কৰিলে?
Verse 4
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्
হে ব্ৰহ্মন, সেই সকলোবোৰৰ উপৰিও, আপুনি মোক শিৱৰ সেই পৰম আৰু সত্য পবিত্ৰ চৰিত্ৰও কওক, যি অত্যন্ত আনন্দদায়ক আৰু শুভ।
Verse 6
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
গণসমূহক সম্বোধন কৰি, তেওঁ তেওঁৰ বাবে শোক কৰিলে আৰু অতি অনুৰাগেৰে তেওঁৰ সেই গুণবোৰ বৰ্ণনা কৰিলে যিবোৰে প্ৰেম বৃদ্ধি কৰে, এইদৰে জাগতিক আচৰণৰ গতি প্ৰদৰ্শন কৰিলে।
Verse 7
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा
নিজ পৰ্বতধামলৈ উভতি আহি, প্ৰিয়াবিৰহত কাতৰ শম্ভুৱে হৃদয়ত প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় দেৱী সতীক স্মৰণ কৰিলে।
Verse 9
दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकन्वै सर्वांल्लीलाविशारदः
তাৰ পাছত গাৰ্হস্থ্য-আসক্তিৰ দোষযুক্ত পথ ত্যাগ কৰি তেওঁ দিগম্বৰ হ’ল; আৰু লীলাত বিশাৰদ হৈ পুনৰ সকলো লোকত ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় বিভাগ পাৰ্বতীখণ্ডত ‘ভূমিৰ উৎপত্তি আৰু শিৱৰ দিৱ্য লীলা-বৰ্ণনা’ নামৰ দশম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 11
समाधाय मनो यत्नात्समाधिन्दुःखनाशिनम । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्
তেওঁ যৎনেৰে মন স্থিৰ কৰি দুঃখনাশিনী সমাধিত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু সেই লীনতাত নিজৰ অব্যয় স্বৰূপ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 12
इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परम्ब्रह्म मायाधीशस्स्वयंप्रभुः
এইদৰে অতি দীঘলীয়া সময় স্থাণু—ভগৱান শিৱ—ত্রিগুণ অতিক্ৰম কৰি অচল হৈ থাকিল। তেওঁ নিৰ্বিকাৰ পৰব্ৰহ্ম, মায়াৰ অধীশ্বৰ, স্বয়ংপ্ৰভু আৰু স্বস্বৰূপতে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 13
ततस्समाधिन्तत्त्याज व्यतीय ह्यमितास्समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः
তাৰপিছত তেওঁ সেই সমাধি ত্যাগ কৰিলে; মাজতে অগণন বছৰ পাৰ হৈ গৈছিল। তাৰ পাছত যি যি ঘটিল আৰু কেনেকৈ সেয়া শীঘ্ৰে ঘটিল—সেই চৰিত্ৰ মই এতিয়া তোমালোকক কওঁ।
Verse 14
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्
প্ৰভুৰ ললাটদেশৰ পৰা পৰিশ্ৰমজাত এটা বিন্দু ধৰণীত পৰিল; আৰু ঠিক সেই ঠাইতে সেয়া শীঘ্ৰে এটা শিশুৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 15
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः
হে মুনি, সি চতুৰ্ভুজ, অৰুণবৰ্ণ আৰু অতি মনোমোহা আকৃতিৰ আছিল। তাৰ দ্যুতি অলৌকিক; সি শ্ৰীমন্ত, তেজস্বী আৰু আনৰ বাবে দুঃসহ।
Verse 16
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि
সেই শিশুটি তাত সেই পৰমেশ্বৰৰ সন্মুখতে কান্দি উঠিল; আৰু লোকাচাৰত ৰত হৈ, সাধাৰণ পুত্ৰৰ দৰে আচৰণ কৰিলে।
Verse 17
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात्
তেতিয়া সুবুদ্ধিৰে বিবেচনা কৰি পৃথিৱীয়ে সৎ-স্ত্ৰীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; আৰু শংকৰৰ ভয়ত আচ্ছন্ন হৈ তাতেই প্ৰকাশ পালে।
Verse 18
तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम्
সেয়ে তৎক্ষণাৎ উঠি সেই শ্ৰেষ্ঠ শিশুটিক কোলাত ৰাখিলে; তাৰ পাছত স্নেহে তাক স্তন্যপান কৰালে—সেই দুধ তাৰ নিজৰ দেহতেই উৎপন্ন হৈছিল।
Verse 19
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा
স্নেহে সেয়ে তাৰ মুখ চুম্বন কৰিলে; হাঁহি মাৰি নিজৰ পুত্ৰৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিলে। সত্যভাবৰ বলত সেই মাতা নিজেই পৰমেশ্বৰৰ হিতবাহিনী হ’ল।
Verse 20
तद्दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः
সেই আচৰণ দেখি শম্ভু, ধাত্রী-ৰূপে কৌতুকময় আৰু কৃতকৃত্য, অন্তৰ্যামী হৰ মৃদু হাঁহিলে। অন্তৰৰ ৰস বুজি তাৰ পিছত ক’লে।
Verse 21
धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतंश्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्
হে ধৰণী, তুমি ধন্যা। প্ৰীতিসহ মোৰ এই পুত্ৰক পালন কৰা—সেই পৰম উত্তম, মহাতেজস্বী; যাৰ শ্ৰমজলৰ স্বেদবিন্দু তোমাৰ ওপৰত উদ্ভূত হৈছে।
Verse 22
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितस्सदा
হে ক্ষিতে, যদিও এই মোৰ বালক শ্ৰমজাত আৰু এতিয়াও সৰু, তথাপি তোমাৰ নাম ধৰি সি খ্যাতিমান হ’ব আৰু সদায় ত্ৰিতাপৰহিত থাকিব।
Verse 23
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि
এই বালক নিশ্চয় তোমাৰ বাবে যোগ্য দানদাতা আৰু গুণী হ’ব; আৰু মোৰ বাবেও সুখদাতা হ’ব। তোমাৰ ইচ্ছামতে তাক গ্ৰহণ কৰা।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सताम्प्रियः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেদৰে কৈ ৰুদ্ৰ নীৰৱ হ’ল; তেওঁৰ বুদ্ধিত কিঞ্চিতো বিৰহ নাছিল। লোকাচাৰ স্থাপনকাৰী, নিৰ্বিকাৰ ৰুদ্ৰ সজ্জনৰ প্ৰিয় আছিল।
Verse 25
अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यंतिकं च वै
তেতিয়া ক্ষিতি (পাৰ্বতী) শিৱৰ আজ্ঞা শীঘ্ৰে বুজি তৎক্ষণাৎ যাত্ৰা কৰিলে। তেওঁ পুত্ৰসহ নিজ ধামত উপনীত হৈ পৰম আৰু অনন্ত সুখ লাভ কৰিলে।
Verse 27
विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्
বিশ্বেশ্বৰ (ভগৱান শিৱ)ৰ প্ৰসাদে ভূমিজে গ্ৰহত্ব লাভ কৰি শীঘ্ৰে এক দিব্য আৰু শ্ৰেষ্ঠ লোকলৈ গ’ল, যি শুক্ৰলোকৰো ওপৰত।
Verse 28
इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोश्शृणु चादरतो मुने
এইদৰে সতী-বিৰহযুক্ত শম্ভুৰ পবিত্ৰ চৰিত কোৱা হ’ল। এতিয়া, হে মুনি, আদৰেৰে শুনা—ভগৱান শম্ভুৱে কেনেকৈ তপস্যা আচৰণ কৰিলে।
Verse 276
स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शंकरम्प्रभुम्
সেই বালকে ‘ভৌম’ নাম লাভ কৰি শীঘ্ৰে যৌৱনত উপনীত হ’ল; আৰু সেই কাশীত সি পৰমপ্ৰভু শংকৰক দীৰ্ঘকাল সেৱা-আৰাধনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The aftermath of Satī’s separation/death: Śiva’s grief, renunciant shift (digambara, leaving household life), wandering across worlds, and return toward the mountain region—narratively preparing for Pārvatī’s tapas and eventual union.
Śiva’s viraha is presented as yogic transmutation: sorrow becomes detachment and universal wandering becomes a līlā that reorders cosmic conditions for Śakti’s re-manifestation and disciplined approach through tapas.
Śiva as Śambhu/Śaṅkara in ascetic mode (digambara), as the devotee-protecting ‘bhaktaśaṅkara’, and as the līlā-adept wanderer whose movements create the narrative space for Pārvatī’s attainment.