Śiva-jñāna and the Non-dual Vision of a Śiva-maya Universe (शिवज्ञानम्—सर्वं शिवमयम्)
অধ্যায় ৪৩ত সূত মুনিয়ে ঋষিসভাত ‘মহাগুহ্য’ মুক্তিস্বৰূপ শিৱজ্ঞান উপদেশ দিয়ে কয়। নাৰদ, কুমাৰসকল, ব্যাস আৰু কপিল আদি মহাপুৰুষে স্বীকৃত এই তত্ত্বক প্ৰতিষ্ঠিত সিদ্ধান্তৰূপে দেখুওৱা হৈছে। ব্ৰহ্মাৰ পৰা ঘাঁহৰ পাতলৈকে যি কিছুমান দেখা যায়, সেয়া সকলো শিৱেই; সেয়ে জ্ঞানীয়ে শিৱক সৰ্বস্ব বুলি জানিব লাগে। পানীত পোহৰৰ প্ৰতিবিম্বৰ দৰে শিৱ জগতত প্ৰৱিষ্ট যেন লাগে, কিন্তু বাস্তৱতে তেওঁ অপ্রৱিষ্ট, নিৰ্লিপ্ত, নিঃসঙ্গ আৰু চিত্স্বৰূপ। মতিভেদ আৰু অজ্ঞানৰ বাবে দৰ্শনভেদ জন্মে; বেদান্তীয়ে পৰম সিদ্ধান্তক অদ্বৈত বুলি কয়। এইদৰে ‘সৰ্বং শিৱময়’ অদ্বৈত শৈৱ দৃষ্টিভংগী সংক্ষেপে প্ৰতিপাদিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् । कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्
সূতে ক’লে—হে ঋষিসকল, তোমালোক সকলোৱে শুনা। মই যেনেকৈ শুনিছোঁ তেনেকৈ শিৱজ্ঞান ক’ম; ই মহাগুপ্ত, পৰম, যাৰ স্বৰূপেই মুক্তি।
Verse 2
कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च । एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
নাৰদ আৰু কুমাৰসকল, লগতে ব্যাস আৰু কপিল—এঁলোকৰ সভাত তেওঁলোকে যথাযথ বিচাৰ কৰি দৃঢ় সিদ্ধান্ত লৈ পাছত ঘোষণা কৰিলে।
Verse 3
इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् । शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता
এইদৰে এই জ্ঞান সদায় জ্ঞেয়—সমগ্ৰ জগত শিৱময়। শিৱই সৰ্বময়; সৰ্বজ্ঞ, বিবেকী জ্ঞানীয়ে তেওঁক উপলব্ধি কৰিব লাগে।
Verse 4
यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना
যেনেকৈ সোণ আদি ৰূপা আদি ধাতুৰ সৈতে মিশিলে একেটা মিশ্ৰ পদাৰ্থ যেন লাগে, তেনেকৈ (এই তত্ত্বও) অন্য উপাধিৰ সংযোগত বোধগম্য হয়।
Verse 5
यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
যেতিয়া তেওঁৰ ইচ্ছা উদয় হয়, তেতিয়াই এই সমগ্ৰ প্ৰকাশ ঘটে। সকলো তেওঁ একাই জানে; কিন্তু তেওঁক যথাৰ্থতে কোনেও জানিব নোৱাৰে।
Verse 6
रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
সেই (ৰূপ) নিজে ৰচনা কৰি, যেন তাত প্ৰৱেশ কৰিলেও, তেওঁ দূৰতে অৱস্থিত থাকিল। প্ৰকৃততে তেওঁ তাত প্ৰৱিষ্ট নহয়—কাৰণ তেওঁ নিৰ্মল, নিৰ্লিপ্ত, চিত্স্বৰূপ।
Verse 7
यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता । वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
যেনেকৈ জ্যোতি জল আদি বস্তুত প্ৰতিবিম্ব ৰূপে দেখা যায়, কিন্তু বাস্তৱতে তাত প্ৰৱেশ নকৰে; তেনেকৈ স্বয়ং শিৱো সৰ্বত্ৰ প্ৰকাশিত হ’লেও তত্ত্বতঃ অসঙ্গ হৈ প্ৰৱিষ্ট নহয়।
Verse 8
वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः । अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः
প্ৰকৃততে সকলো স্বয়ংসিদ্ধ; শুভ ক্ৰম নিজেই দীপ্ত হয়। অজ্ঞান আৰু মতভেদ বুলি যি দেখা যায়, সেয়া আচলতে আন একো নহয়—পুনৰায় কেৱল কল্পিত দ্বৈতহে।
Verse 9
दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते । परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
সকলো দৰ্শনত মতভেদ প্ৰকাশ পায়; কিন্তু বেদান্তীসকলে সদায় পৰম তত্ত্বক অদ্বৈত বুলিয়েই ঘোষণা কৰে।
Verse 10
स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः । अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
তেওঁৰ নিজৰ অংশৰ জীৱাংশো অবিদ্যাৰ মোহত বশ হৈ “মই আন” বুলি ভাবে। সেই বিবেক-জ্ঞানেই মুক্ত হৈ শিৱত্ব লাভ কৰে।
Verse 11
सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु । चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्
শিৱ স্বয়ং সাক্ষাৎ সকলোতে ব্যাপ্ত। তেওঁ সকলো জীৱৰ ভিতৰত সৰ্বব্যাপী; চেতন আৰু অচেতন দুয়োৰে ঈশ্বৰ শংকৰেই সৰ্বত্ৰ আত্মৰূপে বিৰাজমান।
Verse 12
उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः । वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
যি বিচক্ষণ সাধকে তেওঁৰ দৰ্শনৰ বাবে যথাযথ উপায় গ্ৰহণ কৰে, সি বেদান্ত-মাৰ্গৰ আশ্ৰয় লৈ সেই দিব্য দৰ্শনৰ সত্য ফল লাভ কৰে।
Verse 13
यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति । यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
যেনেকৈ অগ্নি সৰ্বব্যাপী হৈও প্ৰতিটো কাঠত গোপনে থাকে, তেনেকৈ প্ৰভুও সকলোতে অধিষ্ঠিত। কিন্তু যি সেই কাঠ মন্থন কৰে—অৰ্থাৎ নিয়মিত সাধনা কৰে—সি নিঃসন্দেহে তেওঁক দৰ্শন কৰে।
Verse 14
भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः । स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
ইয়াত যি বিচক্ষণ ভক্তি আদি সাধনাসমূহ অনুশীলন কৰে, সি নিশ্চয় সেই ভগৱান শিৱক দৰ্শন কৰে—ইয়াত কোনো সংশয় নাই।
Verse 15
शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन । भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा
সকলো শিৱ—কেৱল শিৱ; তেওঁৰ বাহিৰে একো নাই। কিন্তু ভ্ৰান্তিৰ বাবে শংকৰ সদায় নানাৰূপে প্ৰকাশ পোৱা যেন লাগে।
Verse 16
यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः । उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा
যেনেকৈ সাগৰ—অথবা মাটি, বা সোণ—উপাধিৰে নানাৰূপ ধৰা যেন লাগে, তেনেকৈ শংকৰো উপাধিৰে নানাত্ব লাভ কৰা যেন প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 17
कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते । केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति
কাৰ্য আৰু কাৰণৰ ভেদ বাস্তৱতে প্ৰৱৰ্তিত নহয়। ই কেৱল ভ্ৰান্ত বুদ্ধিৰ ফল; ভ্ৰান্তি নাথাকিলে সেই ভেদ নাশ হয়।
Verse 18
तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् । अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
তেতিয়া বীজৰ পৰা অঙ্কুৰ ওলাই নানাত্ব প্ৰকাশ কৰে; কিন্তু শেষত বীজেই অৱশিষ্ট থাকে, অঙ্কুৰ নাশ হয়।
Verse 19
ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता । तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
জ্ঞানী বীজস্বৰূপ, আৰু অঙ্কুৰক বিকৃতি (প্ৰকট পৰিৱর্তন) বুলি ধৰা হয়। সেয়া নিবৃত্ত হ’লে পুনৰ কেৱল জ্ঞানীয়ে অৱশিষ্ট থাকে—ইয়াত অধিক বিচাৰ নাই।
Verse 20
सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन । कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
সকলো শিৱময়, শিৱেই সকলো; কোনো ভেদ একেবাৰে নাই। তেন্তে নানাত্ব কেনেকৈ দেখা যায়, আৰু সেই পৰম একত্ব পুনৰ কেনেকৈ সত্যকৈ জনা যায়?
Verse 21
यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः । जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
যেনে ‘সূৰ্য’ নামৰ একেটা জ্যোতি মানুহে নানাভাৱে দেখে—বিশেষকৈ জল আদি ত নানান প্ৰতিবিম্বৰূপে—তেনেকৈ এক হৈও সেই শিৱ নানাৰূপে দৰ্শন দিয়ে।
Verse 22
सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते । तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
যি সৰ্বত্র ব্যাপ্ত, সি স্পৰ্শৰ দ্বাৰা কেতিয়াও বাধাপ্ৰাপ্ত নহয়। তেনেকৈ সৰ্বব্যাপী দেৱ শিৱ ক’তো বন্ধনত নপৰে।
Verse 23
साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् । जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्
অহংকাৰযুক্ত জীৱ বন্ধনত পৰে; সেই বন্ধনৰ পৰা মুক্ত স্বয়ং শংকৰ। জীৱ তুচ্ছ, কৰ্মফল ভোগত বাধ্য; কিন্তু মহান শংকৰ সদা নিৰ্লিপ্ত।
Verse 24
अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
যেনে অল্প মূল্যত পোৱা বস্তুৰ মূল্য সৰু বুলি ধৰা হয়, তেনেকৈ ‘মই’ ভাবযুক্ত জীৱো আধ্যাত্মিক মূল্যত হীন হৈ পৰে।
Verse 25
यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् । पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
যেনেকৈ সোণ আদি ধাতু ক্ষাৰ আদি শোধক দ্ৰব্যে শুদ্ধ হৈ শুভ হয় আৰু পূৰ্বৰ দৰে মূল্য পুনৰ লাভ কৰে, তেনেকৈ জীৱো সংস্কাৰ-শুদ্ধিত সংস্কৃত হৈ নিজৰ সত্য মূল্য পুনৰ প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 26
प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः । शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
প্ৰথমে সদ্গুৰুক প্ৰাপ্ত কৰি ভক্তিভাৱে সমন্বিত হৈ, গুৰুক শিৱৰূপে বুজি শিৱবুদ্ধিৰে সি উচ্চভাৱে পূজা, স্মৰণ আদি সাধনা কৰে।
Verse 27
तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः । तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
সেই জাগ্ৰত বুদ্ধিৰে দেহৰ পৰা সকলো পাপাদি মল দূৰ হয়। তেতিয়া অজ্ঞান নাশ পায় আৰু সাধক সত্য জ্ঞানত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 28
तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् । शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः
তেতিয়া অহংকাৰমুক্ত আৰু নিৰ্মল বুদ্ধিসম্পন্ন জীৱ, শংকৰৰ প্ৰসাদে পুনৰ শংকৰত্ব—প্ৰভুৰ মঙ্গলময় স্বভাৱৰ সৈতে একাত্মতা—লাভ কৰে।
Verse 29
यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते । तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्
যেনেকৈ দৰ্পণত নিজৰেই ৰূপ প্ৰতিবিম্বিত হৈ দেখা যায়, তেনেকৈ সৰ্বত্ৰব্যাপী শম্ভুক সকলো ঠাইত আৰু সকলো বস্তুত বিদ্যমান ৰূপে দেখা যায়—ই নিশ্চিত।
Verse 30
जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् । प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
যি জীৱন্মুক্ত, তেওঁৰ এই দেহ জীর্ণ হ’লে শিৱত লীন হয়। দেহ প্ৰাৰব্ধৰ বশত চলে, কিন্তু জ্ঞানীক দেহৰ পৰা ভিন্ন বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 31
शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि । द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
শুভ লাভ কৰিলে উল্লসিত নহ’ব, আৰু অশুভ পালে ক্ৰুদ্ধ নহ’ব। দ্বন্দ্বসমূহত যাৰ সমতা থাকে, সেয়াই সত্য জ্ঞানী বুলি কোৱা হয়।
Verse 32
आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः । यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः
আত্মযোগে বা তত্ত্বসমূহৰ বিবেকৰ দ্বাৰা, মোক্ষ ইচ্ছুক সাধকে দেহৰ সৈতে ‘মই’ বুলিয়া তাদাত্ম্য তেনেকৈ ত্যাগ কৰিব লাগে, যেন দেহৰ পৰা পৃথক হোৱা যায়।
Verse 33
सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च । ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च
মুক্ত ব্যক্তি সদাশিৱত লীন হয়, আৰু তেওঁৰ পৰা বিৰহেই কেৱল শেষ হয়। তাৰ জ্ঞানৰ মূল অন্তৰ-আধ্যাত্মিক উপলব্ধি, আৰু শিৱভক্তিও তেনেই।
Verse 34
भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा । श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः
ভক্তিৰ পৰা প্ৰেম উদ্ভৱ হয়; আৰু প্ৰেমৰ পৰা পৱিত্ৰ শ্ৰৱণ জন্মে। শ্ৰৱণৰ পৰা সৎসঙ্গ লাভ হয়, আৰু সৎসঙ্গৰ পৰা জ্ঞানী গুৰু প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 35
सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् । इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्
যথাৰ্থ জ্ঞান সম্পূৰ্ণ হ’লে মুক্তি নিশ্চিত। সেয়ে যি সত্য জ্ঞানী, সি সদায় কেৱল শম্ভুকেই ভজনা কৰক।
Verse 36
अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः । अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
অনন্য ভক্তিৰে যুক্ত হৈ শম্ভুকেই ভজনা কৰা উচিত। অন্তত সি নিশ্চিতভাৱে মুক্তি লাভ কৰে—ইয়াত অধিক বিচাৰ নালাগে।
Verse 37
अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् । शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते
সেয়ে মোক্ষপ্ৰাপ্তিৰ বাবে শংকৰতকৈ উচ্চ কোনো দেৱতা নাই। যিয়ে তেওঁৰ শৰণ লয়, সি নিশ্চয়েই সংসাৰবন্ধনৰ পৰা নিবৃত্ত হয়।
Verse 38
इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः । निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
এইদৰে সমাগত ঋষিসকলৰ সৈতে বিচাৰ কৰি মই এই নানাবিধ বাক্য কৈছোঁ। হে বিপ্ৰসকল, যত্নসহকাৰে বুদ্ধিত ইয়াক দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰা।
Verse 39
प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे । विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
প্ৰথমে শম্ভুৱে লিঙ্গৰ সন্নিধানত বিষ্ণুক এই দান কৰিলে। বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মাক দিলে, আৰু ব্ৰহ্মাই সনক আদি ঋষিসকলক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 40
नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः । व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
তাৰপিছত সনক আদি মুনিসকলে সেই জ্ঞান নাৰদক উপদেশ দিলে। নাৰদে সেয়া ব্যাসক ক’লে, আৰু সেই কৃপালু ব্যাসেই মোক শিকালে।
Verse 41
मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे । स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
মোৰ দ্বাৰা আৰু আপোনালোকৰ দ্বাৰাও—লোকহিতৰ বাবে—ইয়াক যত্নেৰে স্থাপন কৰিব লাগে; কিয়নো ই শিৱপ্ৰাপ্তিৰ উপায় হয়।
Verse 42
इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
হে মুনীশ্বৰসকল, আপোনালোকে যি সুধিছিল, সেয়া মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ। এই উপদেশ যত্নেৰে গোপনীয় কৰি ৰাখিব লাগে; আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰে?
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্বিংশতিসাহস্ৰী বৈয়াসিকী সংহিতাৰ অন্তৰ্গত চতুৰ্থ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ‘জ্ঞাননিৰূপণ’ নামৰ ত্ৰিচত্বাৰিংশ (৪৩তম) অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 44
ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
ঋষিসকলে ক’লে: হে ব্যাসশিষ্য, আপোনাক নমস্কাৰ। হে শৈৱশ্রেষ্ঠ, আপুনি ধন্য। আপুনি আমাক পৰম শৈৱ জ্ঞান শুনাইছে।
Verse 45
अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
আপোনাৰ কৃপাত আমাৰ মনৰ ভ্ৰান্তি দূৰ হ’ল। আপোনাৰ পৰা মুক্তিদায়ক শিৱ জ্ঞান লাভ কৰি আমি সন্তুষ্ট হৈছোঁ।
Verse 46
सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
সূতে ক’লে: হে দ্বিজসকল, এই জ্ঞান নাস্তিকক, শ্রদ্ধাহীনক, শঠ ব্যক্তিক, মহেশৰ অভক্তক আৰু শুনিবলৈ ইচ্ছা নকৰা লোকক ক’ব নালাগে।
Verse 47
इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् । विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
ইতিহাস-পুৰাণ আৰু বেদ-শাস্ত্ৰসমূহ বাৰে বাৰে বিচাৰ কৰি, ব্যাসদেৱে বিবেকসহকাৰে সিহঁতৰ সাৰ উদ্ধাৰ কৰি সেই পৰম তত্ত্ব মোক উপদেশ দিলে।
Verse 48
एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्
ইয়াক একবাৰো শুনিলেই পাপ ভস্মীভূত হয়। অভক্তেও ভক্তি লাভ কৰে, আৰু ভক্তৰ ভক্তি অধিক বৃদ্ধি পায়।
Verse 49
पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः । तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
ইয়াক পুনঃপুন শ্ৰৱণ কৰিলে সত্য ভক্তি জাগে, আৰু পুনঃপুন শ্ৰৱণ কৰিলে মুক্তিও লাভ হয়। সেয়ে ভোগ-মোক্ষৰ ফল কামনাকাৰীসকলে ইয়াক বাৰে বাৰে শ্ৰৱণ কৰা উচিত।
Verse 50
आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् । तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
বিধিপূৰ্বক পাঁচ আবৃত্তি সম্পন্ন কৰিলে পৰম ফল লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। এইটো ব্যাসৰ বচন।
Verse 51
न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् । पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
যিয়ে এই পৰম উপদেশ শুনিছে, তাৰ বাবে শিৱ দুষ্প্ৰাপ্য নহয়। ইয়াক পাঁচবাৰ আবৃত্তি কৰিলে ভগৱান শিৱৰ পবিত্ৰ দর্শন লাভ হয়।
Verse 52
पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः । इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
পুৰাতন ৰজাসকল আৰু ব্ৰাহ্মণ-ৱৈশ্যসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠজন—ইয়াক পাঁচবাৰ শুনি স্থিৰ বুদ্ধিৰে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 53
श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः । विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
আজিো যি মানুহ ভক্তিত তৎপৰ হৈ ইয়াক শুনে, সি ‘শিৱ’ নামধাৰী সত্য বিজ্ঞান লাভ কৰে আৰু ভুক্তি-মুক্তি দুয়োটাই পায়।
Verse 54
व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः । समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात
ব্যাসে ক’লে—সেই বচন শুনি তেওঁলোক পৰমানন্দে ভৰি উঠিল। তাৰ পাছত তেওঁলোকে সকলোৱে শ্ৰদ্ধাৰে নানাবিধ অৰ্ঘ্য-উপচাৰে সেই দিব্য সত্তাক একে ভাবে পূজা কৰিলে।
Verse 55
नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः
সন্তুষ্ট আৰু সংশয়মুক্ত হৈ তেওঁলোকে নমস্কাৰ আৰু স্তৱেৰে তেওঁক সন্মান কৰিলে। তাৰ পিছত মঙ্গলবচনেৰে আৰম্ভ কৰি আশীৰ্বাদ-বাক্যৰে তেওঁক অধিক মহিমান্বিত কৰিলে।
Verse 56
परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च
তেওঁলোকে পৰস্পৰে সন্তুষ্ট আছিল; সূতসহ সেই সুৱিবেকী মুনিসকলে শম্ভুক পৰম দেৱতা বুলি মানি নমস্কাৰ কৰি ভক্তিভাৱে নিৰন্তৰ ভজন কৰিলে।
Verse 57
एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
এই শিৱসুৱিজ্ঞান শিৱৰ অতি প্ৰিয় আৰু মহান। ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে; ই দিব্য আৰু শিৱভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 58
इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा
এই সংহিতা পুণ্য আৰু পৰম, ‘কোটিৰুদ্র’ নামে প্ৰসিদ্ধ। ই শিৱপুৰাণৰ চতুৰ্থ অংশ; মই ইয়াক ক’লোঁ, যি শ্ৰোতাসকলক আনন্দ দিয়ে।
Verse 59
एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्
যিয়ে ভক্তিৰে এইটো শুনে, অথবা একাগ্ৰচিত্তে আনক শুনুৱায়—সিয়ে ইয়াত সকলো ভোগ ভোগ কৰি, শেষত পৰম গতি (মোক্ষ) লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It argues for a comprehensive Śiva-maya ontology: whatever is seen in the entire cosmos is, in essence, Śiva; liberation is tied to recognizing this truth as Śiva-jñāna rather than treating Śiva as merely one entity among others.
They distinguish appearance from ontology: Śiva may seem to "enter" the world as its inner presence, but like a reflection in water, the appearance does not imply literal involvement; Śiva remains cit-svarūpa and nirlipta—present without being bound or modified.
Rather than a named iconographic form (e.g., a particular mūrti), the chapter foregrounds Śiva’s metaphysical "form": all-pervasive (sarvamaya), consciousness-natured (cit-svarūpa), and unattached (nirlipta), presented as the basis for non-dual (advaita) realization.