Śiva–Hari–Rudra–Vidhīnāṃ Tattva-nirṇayaḥ (Identity of Śiva, Viṣṇu, Rudra, and Brahmā; Nirguṇa–Saguṇa Reconciliation)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः । एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

ঋষিসকলে ক’লে—শিৱ কোন? হৰি (বিষ্ণু) কোন? ৰুদ্ৰ কোন আৰু বিধি (ব্ৰহ্মা) কোন? এইসকলৰ মাজত প্ৰকৃততে নিৰ্গুণ—গুণাতীত—কোন? দয়া কৰি আমাৰ এই সংশয় ছিন্ন কৰক।

Verse 2

सूत उवाच । यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः । तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

সূতে ক’লে—আদিতে নিৰ্গুণ পৰমাত্মাৰ পৰা যি উদ্ভৱ হৈছিল, তাকেই বেদ-বেদান্তবিদসকলে ‘শিৱ’ নামে জানে।

Verse 3

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता । ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

তেওঁৰ পৰা প্ৰকৃতি উৎপন্ন হ’ল, পুৰুষৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ। তাৰপিছত সেই দুয়োজনে তাতেই—মূলস্থানৰ জলত—তপস্যা কৰিলে, হে জ্ঞানী।

Verse 4

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा । व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

পঞ্চকোশী নামে বিখ্যাত কাশী সকলোতকৈ অতি প্ৰিয়। এই সমগ্ৰ অঞ্চল শিৱ-পাৱনতাৰে ব্যাপ্ত, আৰু ইয়াৰ তীৰ্থজল সৰ্বদিশে গৈ জগতজুৰি বিস্তাৰিত হয়।

Verse 5

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै । नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

তাত হৰি (বিষ্ণু) মায়াৰ সৈতে যুক্ত হৈ, তাৰ শক্তিত ধাৰিত হৈ, যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰিলে। তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ নামে খ্যাত হ’ল, আৰু সেই প্ৰকৃতি ‘নাৰায়ণী’ বুলি মান্য।

Verse 6

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः । तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

সেই নাভি-কামলত যি জন্মিলে, তেওঁেই পিতামহ ব্ৰহ্মা। আৰু সেই একে তপস্যাৰ দ্বাৰাই যাঁৰ দৰ্শন হ’ল, সেই প্ৰভু ‘বিষ্ণু’ বুলি উদাহৃত।

Verse 7

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः । महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

হে বুধজন, উভয় মত/মাৰ্গৰ বিতৰ্ক শমিলে যি ৰূপ প্ৰকাশ পায়, সেয়া ‘মহাদেৱ’ নামে খ্যাত; কিয়নো তেওঁ সত্যই নিৰ্গুণ শিৱ।

Verse 8

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः । रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

তেওঁ কোৱা মতে মই—শম্ভু—কপালৰ পৰা প্ৰকাশিত হ’ম। মই ‘ৰুদ্ৰ’ নামে খ্যাত হ’ম, যি লোকসমূহৰ অনুগ্ৰহকাৰী।

Verse 9

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् । स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

সকলো জীৱৰ ধ্যানাৰ্থে নিৰাকাৰ পৰমেশ্বৰ স্বয়ং সাকাৰ হ’ল; তেৱেঁই সাক্ষাৎ শিৱ, ভক্তবাত্সল্য আৰু কৃপাৰ উৎস।

Verse 10

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि । वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

ত্রিগুণসম্বন্ধী শিৱ আৰু গুণধাম ৰুদ্ৰ—দুয়োৰ মাজত তত্ত্বত কোনো ভেদ নাই; যেনে সোণ আৰু সোণৰ অলংকাৰত সাৰভেদ নাথাকে।

Verse 11

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ । समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

তেওঁলোক ৰূপ আৰু দিব্য কৰ্মত সমান, ভক্তক একেই পৰম গতি প্ৰদান কৰে; দুয়ো সমানভাবে সকলোৰে সেব্য-আৰাধ্য আৰু নানাবিধ লীলাত বিচৰণ কৰে।

Verse 12

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः । उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

ৰুদ্ৰ সৰ্বথা শিৱস্বরূপ, ৰৌদ্ৰ পৰাক্ৰমে মহাশক্তিমান; ভক্তকাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে তেওঁ প্ৰকট হৈ হৰি আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সহায়ক হ’ল।

Verse 14

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे । इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

এই সত্তাবোৰ নিজৰ প্ৰকৃতিৰ বশত ৰুদ্ৰক মিলি পুনৰ গুচি যায়; কিন্তু ৰুদ্ৰ তেওঁলোকক মিলিলেও শ্ৰুতিৰ বিধান ত্যাগ নকৰে।

Verse 15

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि । स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

সকলোয়ে ৰুদ্ৰকেই ভজে; কিন্তু ৰুদ্ৰে কাকো ভজে নাহি। তথাপি ভক্তবাত্সল্যৰ বাবে তেওঁ কেতিয়াবা স্বইচ্ছাৰে সেৱা-ভক্তি নিজেই প্ৰকাশ কৰে।

Verse 16

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः । तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

যিসকলে নিত্য অন্যক ভজে, তেওঁলোকে সেইতেই লীন হয়। তথাপি সেই একে ভক্তিৰ বলতেই, দীঘল সময়ৰ পাছত, বুধজন শেষত ৰুদ্ৰ (শিৱ)কেই লাভ কৰে।

Verse 17

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः । अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

কিন্তু যিসকল ৰুদ্ৰভক্ত, তেওঁলোকে সেই ক্ষণতেই শিৱত্ব লাভ কৰে। তেওঁলোকৰ বাবে অন্য কোনো আশ্ৰয় নাই—এইয়াই বেদৰ সনাতন শ্রুতি।

Verse 18

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

এই অজ্ঞান নিশ্চয় বহু প্ৰকাৰৰ; কিন্তু সত্য জ্ঞান বহুবিধ নহয়। সেই (অজ্ঞানের) প্ৰকাৰ মই ক’ম; হে দ্বিজসকল, আদৰেৰে শুনা।

Verse 19

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈকে ইয়াত যি কিছুমান দেখা যায়, সেয়া সকলো শিৱেই; নানাত্বৰ কল্পনা মিথ্যা।

Verse 20

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा । सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

সৃষ্টিৰ আগতে শিৱকেই ঘোষণা কৰা হৈছে; সৃষ্টিৰ মাজতো শিৱেই। সৃষ্টিৰ অন্ততো শিৱকেই কোৱা হৈছে; আৰু যেতিয়া সকলো শূন্য হয়, তেতিয়াও একমাত্র শিৱেই।

Verse 21

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः । स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

সেয়ে, হে মুনীশ্বৰসকল, শিৱকেই চতুৰ্বিধ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তেওঁক সগুণ ৰূপে জানিব লাগে; শক্তিসম্পন্ন হোৱাৰ বাবে প্ৰকাশত তেওঁ দ্বিবিধো।

Verse 22

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः । वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

তেওঁৰ দ্বাৰাই বিষ্ণুক সনাতন সকলো বেদ দান কৰা হৈছিল। তেওঁৰ পৰাই বহু বৰ্ণ-মাত্ৰা, আৰু নিজৰ ৰূপৰ ধ্যান আৰু নিজৰ পূজাও উদ্ভৱ হয়।

Verse 23

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

ঈশান সকলো বিদ্যাৰ প্ৰভু—এই সনাতন শ্রুতি তেনেকৈয়ে ঘোষণা কৰে। তেওঁ বেদকৰ্তা আৰু বেদপতি; সেয়ে তেওঁ ‘শম্ভু’ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 24

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः । कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

তেওঁয়েই সाक्षাত্ শংকৰ, যি সকলোলৈ অনুগ্ৰহ কৰে। তেওঁয়েই কৰ্তা, ভৰ্তা আৰু হৰ্তা; তেওঁয়েই সাক্ষী, আৰু তেওঁয়েই নিৰ্গুণ।

Verse 25

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि । महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

অন্যসকলৰ বাবে সময়ৰ মাপ থাকিব পাৰে, কিন্তু কাল নিজে মাপযোগ্য নহয়। মহাকাল সাক্ষাৎ স্বয়ম্ভূ প্ৰভু, মহাকালীৰ আশ্ৰয়ত অধিষ্ঠিত।

Verse 26

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते । सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

এইদৰে ব্ৰাহ্মণসকলে ৰুদ্ৰক আৰু তেনেদৰে কালীকো প্ৰচাৰ কৰে। সত্য আৰু উদ্দেশ্যময় দিৱ্য লীলাত তেওঁলোকৰ স্বেচ্ছাৰে অন্ততঃ সকলো সেই দুয়োৰ পৰােই লাভ হয়।

Verse 27

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि । स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

তেওঁৰ কোনো উৎপাদক (স্ৰষ্টা) নাই; সত্যই তেওঁৰ বাবে ন কোনো পালনকৰ্তা আছে, ন সংহাৰক। তেওঁ নিজেই সকলোৰে কাৰণ; অচ্যুত (বিষ্ণু) আদিো তেওঁৰ শক্তিৰে উৎপন্ন কাৰ্যৰূপ।

Verse 28

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन । एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

স্বয়ং আত্মা কেতিয়াও নিজৰ বাবে একেলগে কাৰণ আৰু কাৰ্য নহয়। একেও বহুত্বত প্ৰকাশ পাব পাৰে, আৰু বহুয়েও পুনৰ একত্বলৈ উভতি যাব পাৰে।

Verse 29

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते । बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

এটা বীজৰ পৰা বাহিৰে প্ৰকাশ পাই পুনৰ সেই বীজেই জন্মে; আৰু যেতিয়া সি বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া সেই সকলো স্বয়ং শিৱৰূপ মহেশ্বৰ।

Verse 30

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् । जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

এই পৰম শিৱজ্ঞান তত্ত্ব অনুসাৰে যথাৰ্থভাৱে ঘোষণা কৰা হৈছে। হে ঋষীশ্বৰসকল, ইয়াক কেৱল সত্য জ্ঞানৱানেই জানে; আন কোনো নহয়।

Verse 31

मुनय ऊचुः । ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् । कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

মুনিসকলে ক’লে—লক্ষণসহ সেই জ্ঞান কওক, যি জানিলে শিৱত্ব লাভ হয়। আৰু শিৱ কেনেকৈ সেই সমগ্ৰ তত্ত্ব, আৰু সকলো কেনেকৈ শিৱ একাই?

Verse 32

व्यास उवाच । एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

ব্যাসে ক’লে—এই বাক্য শুনি পুৰাণবক্তাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সূতে শ্ৰীশিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি, তাৰ পাছত সেই মুনিসকলক উদ্দেশ্য কৰি কথা ক’লে।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सगुणनिर्गुणभेदवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ‘সগুণ-নিৰ্গুণ ভেদবৰ্ণন’ নামৰ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 43

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् । यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

অন্য সকলো সত্তা যিসকল উৎপন্ন হয়, সিহঁতে ক্ৰম অনুসাৰে লয়লৈ যায়; কিন্তু ৰুদ্ৰ তেনেকুৱা নহয়—ৰুদ্ৰ কেৱল শিৱতেই লীন হয়।