Niṣādasya Bhillasya Itihāsaḥ — Śivarātri-vrata-prabhāvaḥ (The Hunter’s Account and the Efficacy of the Śivarātri Observance)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः । विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम्

ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত! তোমাৰ বচন শুনি আমি পৰমানন্দ লাভ কৰিলোঁ। অনুগ্ৰহ কৰি স্নেহভৰে সেই উত্তম ব্ৰতটো বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 2

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतद्व्रतमुत्तमम् । कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम्

হে সূত! পূৰ্বকালত ইয়াত এই উত্তম ব্ৰত কোনে কৰিছিল? আৰু অজ্ঞানবশত কৰিলেও তাৰ পৰা কোন পৰম ফল লাভ হয়?

Verse 3

सूत उवाच । श्रूयतामृषयस्सर्वे कथयामि पुरातनम् । इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम्

সূতে ক’লে—হে ঋষিসকল! আপোনালোক সকলোৱে শুনক; মই এক প্ৰাচীন বৃত্তান্ত কওঁ—নিষাদৰ পুণ্য ইতিহাস, যি সকলো পাপ নাশ কৰে।

Verse 4

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः । कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः

পুৰা কালত এখন বনত গুৰুদ্ৰুহ নামৰ এজন ভিল্ল বাস কৰিছিল। সি গৃহস্থ, বলৱান আৰু নিষ্ঠুৰ আছিল, আৰু নিষ্ঠুৰ কৰ্মতেই সদা ৰত আছিল।

Verse 5

निरन्तरं वने गत्वा मृगान्हन्ति स्म नित्यशः । चौर्य्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन्

সি নিৰন্তৰ বনলৈ গৈ প্ৰতিদিন হৰিণ বধ কৰিছিল; আৰু বনত বাস কৰি তাত নানা প্ৰকাৰ চৌৰ্য্যও কৰিছিল।

Verse 6

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं नहि । महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः

শৈশৱৰ পৰা সি ইয়াত একো সামান্য শুভকৰ্মো কৰা নাছিল; বনত বাস কৰা সেই দুষ্টমনাৰ দীঘলীয়া কাল পাৰ হৈ গ’ল।

Verse 7

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना । न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत्

এদিন তাত শোভাময় শিৱৰাত্ৰি উপস্থিত হ’ল; কিন্তু মহাবনত বাস কৰা সেই দুষ্টমনাই তাৰ পবিত্ৰ মাহাত্ম্য নাজানিলে।

Verse 8

एतस्मिन्समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा । प्रार्थितश्च क्षुधाऽविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर

সেই সময়তে ভোকত কাতৰ হোৱা তাৰ মাক, দেউতাক আৰু পত্নীয়ে সেই ভিল্লক অনুৰোধ কৰিলে— “হে বনচৰ, আহাৰ দিয়া।”

Verse 9

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् । जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्

এইদৰে প্ৰাৰ্থিত হৈ সিও তৎক্ষণাৎ ধনু লৈ হৰিণ-শিকাৰৰ বাবে ওলাই গ’ল আৰু সমগ্ৰ অৰণ্যত ঘূৰি ফুৰিল।

Verse 10

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि । अस्तप्राप्तस्तदा सूर्यस्स वै दुःखमुपागतः

দৈৱযোগত সেই সময়ত তাৰ একোৱেই লাভ নহ’ল। সূৰ্য অস্ত যাবলৈ ধৰোঁতেই সি নিশ্চয় দুখত পৰিল।

Verse 11

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन । बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति

“এতিয়া মই কি কৰিম, ক’লৈ যাম? আজি মোৰ একোৱেই লাভ নহ’ল। ঘৰত থকা সৰু সৰু শিশুবোৰৰ কি হ’ব, আৰু তেওঁলোকৰ পিতৃ-মাতৃৰ কি হ’ব?”

Verse 12

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति । किंचिद्गृहीत्वा हि मया गंतव्यं नान्यथा भवेत्

“সি নিশ্চয় মোৰ পত্নী; তাই তাৰ ধনত মোৰো কিছু অংশ আছে। সেয়ে কিবা এটা লৈহে মই যাব লাগিব—অন্যথা নহ’ব।”

Verse 13

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशय समीपगः । जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः

এইদৰে ভাবি সেই ব্যাধ জলাশয়ৰ ওচৰলৈ গ’ল। য’ত পানীত নামাৰ ঠাই আছিল, তাত গৈ সি নিজে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 14

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति । तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः

নিশ্চয় ইয়াত কোনোবা প্ৰাণী আহিব। তাক বধ কৰি মই সন্তোষেৰে নিজৰ কাম সম্পূৰ্ণ কৰি ঘৰলৈ যাম।

Verse 15

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम् । समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः

এই বুলি ভাবি সেই ভীলজনে হাতত পানী লৈ বিল্ব নামৰ এজোপা গছত উঠি তাতে ৰৈ থাকিল।

Verse 16

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः

কেতিয়া কোনোবা আহিব? মই কেতিয়া তাক আকৌ বধ কৰিম? এই বুলি স্থিৰ কৰি তেওঁ ভোক আৰু পিয়াহত আতুৰ হৈ তাতে ৰৈ থাকিল।

Verse 17

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता । तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा

সেই ৰাতিৰ প্ৰথম প্ৰহৰত এটা মৃগী তাত আহি উপস্থিত হ’ল। তৃষ্ণাত কাতৰ আৰু ভয়ত চমকি উঠি সি তেতিয়া অস্থিৰভাৱে জঁপিয়াই ফুৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 18

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः । संहृष्टेन द्रुतं विष्णो धनुषि स्वे हि संदधे

তাক দেখি তেতিয়া বিষ্ণু হৰ্ষিত হৈ, তাক বধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে, তৎক্ষণাৎ নিজৰ ধনুত শৰ সংযোজিত কৰিলে।

Verse 19

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च । पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिंगमभूत्ततः

সি এইদৰে কৰি থাকোঁতে পানী আৰু বিল্বপাত তললৈ পৰি গ’ল; আৰু সেই ঠাইতেই সেই স্থানৰ পৰা শিৱলিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।

Verse 20

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च । तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितन्तदा

ৰাতিৰ প্ৰথম যামতেই ভগৱান শিৱৰ পূজা সম্পন্ন হ’ল। সেই পূজাৰ মহিমাতেই তাৰ পাপ তৎক্ষণাৎ গলি গ’ল।

Verse 21

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया । व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्

সেই ঠাইৰ সেই শব্দ শুনি হৰিণী ভয়তে কঁপি উঠিল। ব্যাধক দেখি ব্যাকুল হৈ এই কথা ক’লে।

Verse 22

मृग्युवाच । किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः । तच्छुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत्

হৰিণীয়ে ক’লে—“হে ব্যাধ, তুমি কি কৰিব বিচাৰিছা? মোৰ আগত সত্য কোৱা।” হৰিণীৰ বাক্য শুনি ব্যাধেও উত্তৰ দিলে।

Verse 23

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः । एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति

মই নিত্য কুটুম্ব পোহপাল দিছোঁ, আৰু সেই পথত বহু পাপ কৰিছোঁ। হায়! এনেদৰে পাপকর্ম কৰি মোৰ কি গতি হ’ব?

Verse 24

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् । इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्

মই কি কৰিম? ক’লৈ যাম? সঁচাকৈ মই কেনে উপায় সাজিম?—এদৰে ভাবি তাই তাত এই কথা ক’লে।

Verse 25

मृग्युवाच । मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः । अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः

মৃগীয়ে ক’লে—মোৰ মাংসৰে তুমি তৃপ্ত হওক; এই দেহটো অনর্থৰ কাৰণ মাত্ৰ। ইয়াতকৈ ডাঙৰ মহাপুণ্য আৰু কি? মই ধন্য—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 27

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तंते स्वाश्रमेऽखिलाः । भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथ वा

কিন্তু মোৰ সকলো সন্তান আজি মোৰেই আশ্ৰমত আছে। তেওঁলোকক ভগ্নীৰ হাতত সমৰ্পণ কৰি তাৰ পিছত মই প্ৰস্থান কৰিম—নিশ্চয় মোৰ স্বামীৰ ওচৰলৈ যাম।

Verse 28

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर । आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः

হে বনচৰ, নিশ্চিত জানিবা—মোৰ বাক্য মিছা নহয়। মই পুনৰ ইয়ালৈ আহিম আৰু নিশ্চয় তোমাৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিম; সন্দেহ নাই।

Verse 29

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः । सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वम्प्रतिष्ठितम्

সত্যে পৃথিৱী স্থিৰ, সত্যে সমুদ্ৰো স্থিত। সত্যে জলধাৰা বয়—সত্যতেই সৰ্ব জগত প্ৰতিষ্ঠিত॥

Verse 30

सूत उवाच । इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा । तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः

সূত ক’লে—তাই ক’লেও, যেতিয়া ব্যাধে তাৰ কথা নমানিলে, তেতিয়া সি অতি বিস্মিত আৰু ভীত হৈ পুনৰ ক’লে॥

Verse 31

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् । आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता

মৃগী ক’লে—হে ব্যাধ, শুনা; মই ক’ম, মই শপথ কৰোঁ। মোৰ ঘৰলৈ গৈ মই তোমাৰ ওচৰলৈ পুনৰ নাহোঁক॥

Verse 32

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् । स्त्रियस्स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः

যি ব্ৰাহ্মণে বেদ বিক্ৰী কৰে, যি ত্ৰিকাল সন্ধ্যা ত্যাগ কৰে, আৰু যি নাৰীসকলে ধৰ্মক্ৰিয়াত যুক্ত হৈও নিজ নিজ স্বামীৰ আজ্ঞা লঙ্ঘন কৰে—এহঁতক ধৰ্মবিৰোধী দোষী বুলি কোৱা হৈছে॥

Verse 33

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे । द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने

কৃতঘ্নৰ যি পাপ, সেই পাপেই হৰ (শিৱ)ৰ পৰা বিমুখ হোৱা লোকৰ ওপৰত পৰে। আৰু দ্ৰোহীৰ যি পাপ, সেই পাপেই ধৰ্ম লংঘনকাৰীৰ ওপৰত পৰে।

Verse 34

विश्वासघातके तच्च तथा वै छलकर्तरि । तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः

যদি মই পুনৰ ঘূৰি নাহোঁ, তেন্তে বিশ্বাসঘাত আৰু ছলনাৰ সেই পাপেই মই কলুষিত হওঁ।

Verse 35

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा । तदा व्याधस्य विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत्

এইদৰে তাক বহু শপথ কৰাই সি হৰিণীৰ ৰূপ ধৰি তাতেই থাকিল। তাৰ পাছত সি ব্যাধ বিশ্বক ক’লে, “ঘৰলৈ যা।”

Verse 36

मृगी हृष्टाजलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् । तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः

আনন্দিত হৰিণী পানী পান কৰি নিজৰ আশ্ৰম-পরিসৰলৈ গ’ল। ইফালে তাৰ ৰাতিৰ প্ৰথম যাম নিদ্ৰা নোহোৱাকৈয়ে পাৰ হ’ল।

Verse 37

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता । तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी

তাৰ পাছত তাইৰ ভনী—ব্যাকুল হোৱা সেই হৰিণী—পানীৰ বাবে আহি, নিজৰ পথ বিচাৰি বিচাৰি তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 38

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् । पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

তাইক দেখি ভিল্লে নিজেই বাণ টান ধৰি থমকালে। আগৰ দৰে জলভিজা পাত শিৱৰ ওপৰত পৰি গ’ল।

Verse 39

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः । पूजा जाता प्रसंगेन व्याधस्य सुखदायिनी

দ্বিতীয় যামৰ সময়ত দেৱযোগে সেই ব্যাধে মহাত্মা শম্ভুৰ পূজা কৰিলে; সেই পূজাই তাৰ বাবে সুখদ আৰু পুণ্যপ্ৰদ হ’ল।

Verse 40

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर । पूर्ववत्कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः

তাক দেখি মৃগীয়ে ক’লে—“হে বনচৰ, তুমি কি কৰিছা?” সি আগৰ দৰে উত্তৰ দিলে; সেয়া শুনি মৃগীয়ে পুনৰ ক’লে।

Verse 41

मृग्युवाच । धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् । अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति

মৃগীয়ে ক’লে—মই ধন্য; হে ব্যাধ, শুনা। মোৰ দেহধাৰণ সফল হ’ল। এই অনিত্য শৰীৰেৰোও এতিয়া উপকাৰ হ’ব।

Verse 42

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः । भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः

কিন্তু মোৰ সৰু সৰু সন্তান ঘৰতে আছে। তেওঁলোকক স্বামীৰ হাতত সঁপি মই পুনৰ ইয়ালৈ উভতি আহিম।

Verse 43

व्याध उवाच । त्वया चोक्तं न मन्येहं हन्मि त्वां नात्र संशयः । तच्छुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरे

ব্যাধে ক’লে—“তুমি কোৱা কথা মই নমানোঁ; মই তোমাক মাৰিম, ইয়াত সন্দেহ নাই।” সেয়া শুনি হৰিণীয়ে শপথ কৰি ক’লে—“হে ব্যাধ!”

Verse 44

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि । वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम्

হৰিণী ক’লে—হে ব্যাধ, শুনা; মই কওঁ। যদি মই পুনৰ নাহোঁ, তেন্তে জানিবা—যি বাক্যত টলমল হৈ প্ৰতিজ্ঞা ভাঙে, তাৰ সঞ্চিত পুণ্য নষ্ট হয়।

Verse 45

परिणीता स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् । वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत्

যি পুৰুষ বিধিপূৰ্বক বিবাহিতা পত্নীক ত্যাগ কৰি অন্য নাৰীৰ ওচৰলৈ যায়, আৰু বেদধৰ্ম লংঘি স্বকল্পিত পথত চলে—সেইজন নিয়ত পথৰ পৰা বিচ্যুত হৈ অধৰ্মত পতিত হয়।

Verse 46

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः । पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह

বিষ্ণুভক্তিত যুক্ত হৈও যি শিৱৰ নিন্দা কৰে, পিতৃবংশৰ ক্ষয় আহিলে সি ইয়াতেই বিনষ্ট হয় আৰু শূন্যতা (আধ্যাত্মিক শুষ্কতা)ত পতিত হয়।

Verse 47

कृत्वा च पारतापं हि करोति वचनं पुनः । तेन पापेन लिंपामि नागच्छेयं पुनर्यदि

এনে ঘোৰ অপৰাধ কৰি সি পুনৰ আশ্বাসৰ কথা কয়। মই তাত পুনৰ গ’লে সেই পাপতেই মই লিপ্ত হ’ম।

Verse 48

सूत उवाच । इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः । सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टाऽगच्छत्स्वमाश्रमम्

সূতে ক’লে—তাই ক’লে ব্যাধে মৃগীক “যা” বুলি ক’লে। মৃগীয়ে জল পান কৰি আনন্দিত হৈ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।

Verse 49

तावद्द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः । एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके

তেওঁৰ বাবে ৰাতিৰ দ্বিতীয় প্ৰহৰ নিদ্ৰা নোহোৱাকৈয়ে পাৰ হৈ গ’ল। আৰু সেই সময়তেই তাত তৃতীয় প্ৰহৰ উপস্থিত হোৱাত পৰৱৰ্তী ঘটনা ঘটিল।

Verse 50

ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः । तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः

বিলম্ব বুজি সি চমকি উঠি অনুসন্ধানত মনোনিবেশ কৰিলে। তেতিয়া সেই প্ৰহৰতে সি জলপথেৰে গৈ থকা হৰিণটো দেখিলে।

Verse 51

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरस्स वै । शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे

পুষ্ট হৰিণটো দেখি বনচৰ আনন্দিত হ’ল। ধনুত শৰ জুৰি সি তৎক্ষণাৎ তাক মাৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 52

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् । तत्प्रारब्धवशाद्विष्णो पतितानि शिवोपरि

সেই সময়ত তেওঁ এনেদৰে কৰি থাকোঁতে, প্ৰাৰব্ধৰ বশত বিষ্ণুৰ পৰা কিছুমান বিল্বপাত ঝৰি শিৱৰ ওপৰত পৰিল।

Verse 53

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः । पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम्

তেওঁৰ ভাগ্যবশত সেই ৰাতিৰ তৃতীয় প্ৰহৰত শিৱৰেই পূজা সম্পন্ন হ’ল; তাতে শিৱৰ কৃপালু স্বভাৱ স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ পালে।

Verse 54

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः । कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोब्रवीत्

তাত সেই শব্দ শুনি সি ক’লে, “তুমি কি কৰিছা?” ব্যাধে ক’লে, “কুটুম্বৰ বাবে মই মাৰোঁ; মই ব্যাধ, তোমাকো মাৰিম।”

Verse 55

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः । द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत्

ব্যাধৰ কথা শুনি হৰিণৰ মন আনন্দিত হ’ল। সি তৎক্ষণাৎ সেই ব্যাধক সম্বোধন কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 56

हरिण उवाच । धन्योहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति । यस्यांगं नोपकाराय तस्य सर्वं वृथा गतम्

হৰিণে ক’লে—আজি মই ধন্য আৰু পুষ্ট; আপোনাৰ ক্ষুধা তৃপ্ত হ’ব। যাৰ দেহ পৰোপকাৰত নলাগে, তাৰ সকলো বৃথা যায়।

Verse 57

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै । तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत्

যি সক্ষম হৈও উপকাৰ নকৰে, তাৰ সেই সামৰ্থ্য বৃথা হয়; আৰু পৰলোকে সি নৰকলৈ যায়।

Verse 58

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् । आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः

কিন্তু প্ৰথমে মোৰ ননিজ শিশু সন্তানসকলক তেওঁলোকৰ জননীৰ হাতত সঁপি, সকলোকে আশ্বাস দি, তাৰ পাছত মই পুনৰ ঘূৰি আহিম।

Verse 59

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि । मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत्

তেওঁ এনেদৰে কোৱাত সেই ব্যাধ অন্তৰত অতিশয় বিস্মিত হ’ল। তাৰ মন কিছু শুদ্ধ হ’ল, পাপৰ পুঞ্জ গলিবলৈ ধৰিলে, আৰু সি এইদৰে ক’লে।

Verse 60

व्याध उवाच । ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा । कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः

ব্যাধে ক’লে—ইয়ালৈ যি যি আহিছিল, তেওঁলোক সকলোকে আপুনি যথোচিতকৈ কৈ পঠাই দিলে; তথাপি সেই প্ৰবঞ্চকসকল এতিয়াও ইয়ালৈ ঘূৰি নাহে।

Verse 61

त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि । मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग

তুমিও সংকটত পৰিছা আৰু লাঞ্ছনালৈ যাবা। হে মৃগ! আজি মোৰ সঞ্জীৱন—পুনৰ জীৱনলৈ ফিৰা—কেনেকৈ হ’ব?

Verse 62

मृग उवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि । सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम्

হৰিণে ক’লে— হে ব্যাধ, শুনা; মই কওঁ। মোৰ ভিতৰত অসত্য নাই। সত্যৰ বলতেই এই সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড—চৰ আৰু অচৰ—স্থিত থাকে।

Verse 63

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् । तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक

যাৰ বাক্য মিছা, তাৰ পুণ্য ক্ষণতে গলি যায়। তথাপি, হে ভিল্লক, মোৰ সত্য প্ৰতিজ্ঞা শুনা।

Verse 64

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने । कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा

সন্ধ্যাকালত মৈথুন, শিৱৰাত্ৰিত দিনত ভোজন, কূটসাক্ষ্য (মিছা সাক্ষ্য), ন্যাসহাৰ (অমানত হৰণ), আৰু সন্ধ্যাবন্দনা ত্যাগ কৰা দ্বিজ—এইবোৰ শিৱভক্তৰ আচাৰত মহাদোষ।

Verse 65

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् । पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे

যাৰ মুখ শিৱস্মৰণশূন্য, সি সক্ষম হ’লেও সত্য উপকাৰ কৰিব নোৱাৰে—যেনেকৈ পৰ্বদিনত শ্ৰীফল ভাঙি তথাপি অভক্ষ্য ভক্ষণ কৰা নিষ্ফল আৰু অনুচিত।

Verse 66

असंपूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः । एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि

যদি মই শিৱৰ পূজা নকৰাকৈ আহাৰ গ্ৰহণ কৰোঁ, অথবা ভস্ম (বিভূতি) নথকা অৱস্থাত অন্ন খাওঁ, তেন্তে সেই কৰ্মৰ পাপ মোৰ ওপৰত পৰক—মই যেন পুনৰ তেনে অৱস্থালৈ নুঘূৰোঁ।

Verse 67

शिव उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज । स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः

শিৱে ক’লে—তাৰ কথা শুনি, ‘যা, শীঘ্ৰে উভতি আহ।’ ব্যাধে এনেদৰে কোৱাত হৰিণে জল পান কৰি গ’ল।

Verse 68

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः । वृत्तांतं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्

তেওঁলোক সকলোৱে তাত নিজৰ আশ্ৰমত একত্ৰিত হ’ল, শুভ সংকল্পত দৃঢ়। তাৰ পাছত পৰস্পৰৰ পৰা সকলো বৃত্তান্ত সঠিকভাৱে শুনি সম্পূৰ্ণ অৱগত হ’ল।

Verse 69

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यंत्रिताः । आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा

‘নিশ্চয়েই যাব লাগিব’ বুলি সত্যৰ পাশে বাঁধ খাই, তেওঁলোকে তাত শিশুসকলক আশ্বস্ত কৰিলে আৰু তাৰ পাছত যাত্ৰাৰ বাবে উৎকণ্ঠিত হ’ল।

Verse 70

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् । त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यंति वै मृग

তাত থকা জ্যেষ্ঠা হৰিণীয়ে নিজৰ স্বামীক ক’লে—‘হে মৃগ! তোমাক নোহোৱাকৈ ইয়াত এই পোৱালিবোৰ কেনেকৈ থাকিব আৰু বাচিব?’

Verse 71

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो । तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह

হে প্ৰভু! মই তাত প্ৰথমে প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিলোঁ; সেয়ে মোক যাবই লাগিব। আপোনালোক দুয়ো ইয়াতেই থাকক।

Verse 72

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् । अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया

সেই কথা শুনি কনিষ্ঠাই ক’লে— “মই আপোনাৰ সেৱিকা; আজি মইয়ে যাম, আপুনি ইয়াতে থাকক।”

Verse 73

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया । भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्

এই কথা শুনি হৰিণে ক’লে— “মই নিশ্চয় তাত যাম। তোমালোক দুয়ো ইয়াতে থাকাঁ, আৰু মাতৃ-পক্ষৰ পৰা পোৱালিটোক ৰক্ষা কৰা।”

Verse 74

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः । प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक्

স্বামীৰ কথা শুনি মেনাই তাক ধৰ্মসন্মত বুলি নমানিলে। স্নেহে স্বভৰ্তাক ক’লে— “বৈধব্যৰ জীৱন ধিক্!”

Verse 75

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः । गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः

শিশুবিলাকক আশ্বাস দি আৰু তাত সহবাসীসকলৰ হাতত সঁপি দি, তেওঁলোকে সকলোৱে সোনকালে সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত শ্ৰেষ্ঠ ব্যাধ আছিল।

Verse 76

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः । एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति

সেই শিশুবিলাকেও সকলো দেখি একেলগে গোট খাই ক’লে— “ইহঁতৰ যি গতি হ’ব, আমাৰো সেই গতি হওক!”

Verse 77

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे । पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

তেওঁলোকক দেখি ব্যাধ আনন্দিত হ’ল আৰু ধনুত বাণ সংযোজিত কৰিলে। পুনৰ জলভিজা পাতসমূহ ওপৰত অৱস্থিত শিৱৰ ওপৰত পৰি গ’ল।

Verse 78

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा । तस्य पापन्तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात्

সেই কৰ্মে চতুৰ্থ যামৰ শুভ পূজা সম্পন্ন হ’ল; আৰু সেই ক্ষণতেই তাৰ সকলো পাপ ভস্মীভূত হ’ল।

Verse 79

मृगी मृगी मृगश्चोचुश्शीघ्रं वै व्याधसत्तम । अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु

মৃগী, মৃগী আৰু মৃগে ক’লে—“শীঘ্ৰ কৰ, হে ব্যাধশ্ৰেষ্ঠ! কৃপা কৰি আমাৰ দেহ সাৰ্থক কৰা; দয়া কৰা।”

Verse 80

शिव उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः । शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान्

শিৱে ক’লে—তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি ব্যাধ বিস্মিত হ’ল; আৰু শিৱপূজাৰ প্ৰভাৱত সি দুষ্প্ৰাপ্য জ্ঞান লাভ কৰিলে।

Verse 81

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनास्सुसंमताः । स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः

এই মৃগবোৰ ধন্য; শাস্ত্ৰজ্ঞান নথকাৰ সত্ত্বেও সিহঁত অতি প্ৰশংসনীয়, কিয়নো নিজৰ দেহেৰে সিহঁত পৰহিতসেৱাত ৰত।

Verse 82

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना । परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया

মানৱ জন্ম পাইও মই এতিয়ালৈকে কি সাধনা-সিদ্ধি কৰিলোঁ? আনৰ দেহ পীড়া দি মই কেৱল নিজৰ দেহহে পোষিলোঁ।

Verse 84

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् । इदानीं चिंतयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम

জন্মৰ পৰাই পাপ কৰা মই কোন গতি লাভ কৰিম? এতিয়া মই এইদৰে ভাবোঁ—ধিক্ ধিক্, মোৰ এই জীৱন!

Verse 85

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा । गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्

এইদৰে জ্ঞান লাভ কৰি সি তেতিয়া কাঁড় সংযত কৰি ক’লে—“যোৱা, হে মৃগশ্ৰেষ্ঠ! তোমালোক ধন্য।”

Verse 86

शिव उवाच । इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नश्शंकरस्तदा । पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम्

শিৱে ক’লে—সি এনেদৰে কোৱাত শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক পূজিত হৈ প্ৰভুৱে নিজৰ সংমত আৰু কৃপাময় স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 87

संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक

কৃপাৰে স্পৰ্শ কৰি শম্ভুৱে আনন্দিত হৈ সেই ব্যাধক ক’লে— “বৰ মাগ; হে ভিল্লক, এই ব্ৰতে মই প্ৰসন্ন।”

Verse 88

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् । पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन्

শিৱৰ স্বৰূপ দেখা মাত্ৰেই সেই ব্যাধো ক্ষণতে মুক্ত হ’ল। শিৱপাদৰ আগত লুটাই পৰি ক’লে— “মই সকলো লাভ কৰিলোঁ।”

Verse 89

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च । विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात्

শিৱো কৃপাময় স্বভাৱৰ হৈ তাক “সুপ্ৰন্নাত্মা” নাম দিলে আৰু “গুহ” বুলিও মাতিলে। তাৰপিছত কৃপাদৃষ্টিৰে তাক চাই তাক দিব্য বৰ দান কৰিলে।

Verse 90

शिव उवाच । शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुंक्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् । राजधानीं समाश्रित्य शृंगवेरपुरे पराम्

শিৱে ক’লে— হে ব্যাধ, শুনা। আজিৰ পৰা তুমি ইচ্ছামতে দিব্য ভোগ উপভোগ কৰা। শৃঙ্গবেরপুৰৰ সেই পৰম ৰাজধানীত আশ্ৰয় লৈ বাস কৰা।

Verse 91

अनपाया वंशवृद्धिश्श्लाघनीयः सुरैरपि । गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम्

হে ব্যাধ, তোমাৰ বংশবৃদ্ধি কেতিয়াও ক্ষয় নোহোৱাকৈ চলিব—দেৱতাসকলেও যাক শ্লাঘা কৰিব। আৰু নিশ্চিতভাৱে ৰামো তোমাৰ ঘৰলৈ আহিব।

Verse 92

करिष्यति त्वया मैत्री मद्भक्तस्नेहकारकः । मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम्

তোমাৰ দ্বাৰা এনে মৈত্ৰী স্থাপিত হ’ব, যিয়ে মোৰ ভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহ জগাব। মোৰ সেৱাত আসক্তচিত্ত হৈ তুমি দুৰ্লভ মুক্তি লাভ কৰিবা।

Verse 93

एतस्मिन्नंतरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् । सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे

ইতিমধ্যে শংকৰৰ দৰ্শন লাভ কৰি তেওঁলোকে সকলোৱে প্ৰণাম কৰিলে আৰু মৃগ-যোনিত পুনৰ্জন্মৰ পৰা মুক্ত হৈ সত্য মুক্তি লাভ কৰিলে।

Verse 94

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा । शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः

তেতিয়া তেওঁলোকে দিব্য বিমানত আৰোহণ কৰি দীপ্তিমান দিব্য দেহ লাভ কৰি আগবাঢ়িল। শ্ৰীশিৱৰ কেৱল দর্শনমাত্ৰেই তেওঁলোকে শাপমুক্ত হৈ স্বৰ্গলৈ গ’ল।

Verse 95

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले । दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

অৰ্বুদাচল পৰ্বতত শ্ৰীশিৱ ব্যাধেশ্বৰ ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। তেওঁৰ দর্শন আৰু পূজাৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ ভুক্তি আৰু মুক্তি দান কৰে।

Verse 96

व्याधोपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स सुरसत्तम । भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान्

হে দেবশ্ৰেষ্ঠ! সেই ব্যাধেও সেই দিনাই নিশ্চিতভাৱে দিব্য ভোগ উপভোগ কৰিলে; আৰু ৰামকৃপা পাই মোক্ষদায়ক শিৱসায়ুজ্য—শিৱৰ সৈতে একত্ব—লাভ কৰিলে।

Verse 97

अज्ञानात्स व्रतञ्चैतत्कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् । किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्

অজ্ঞানতাৰে সেও এই ব্ৰত পালন কৰি শিৱসায়ুজ্য লাভ কৰিলে। তেন্তে ভক্তিসম্পন্নসকলে কিমান অধিক শুভ তন্ময়তা—শিৱত সম্পূৰ্ণ লীনতা—প্ৰাপ্ত কৰে!

Verse 98

विचार्य्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः । शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्

সকলো শাস্ত্ৰ আৰু নানাবিধ ধৰ্মমাৰ্গ বিচাৰ কৰি ঘোষণা কৰা হৈছে যে শিৱৰাত্ৰিৰ এই ব্ৰতই সৰ্বোত্তম।

Verse 99

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च । दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा

ইয়াত নানাবিধ ব্ৰত আছে, নানাবিধ তীৰ্থ আছে; বিচিত্ৰ দান আছে, আৰু তদ্ৰূপ নানাবিধ যজ্ঞও আছে।

Verse 100

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्य नेकशः । नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च

নানাবিধ তপস্যা আৰু অসংখ্য জপো শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতৰ সমতা নাপায়; তাৰ পুণ্য-প্ৰভাৱৰ তুল্য নহয়।

Verse 101

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः । शिवरात्रिव्रतन्दिव्यं भुक्ति मुक्तिप्रदं सदा

সেয়ে যিসকলে সত্য হিত কামনা কৰে, তেওঁলোকে এই পৰম শুভ আচৰণ নিশ্চয় কৰিব লাগে—দিব্য শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত—ই সদায় ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।

Verse 102

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

এইদৰে মই তোমাক শুভ শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ই ‘ব্ৰতৰাজ’ বুলি খ্যাত; আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?