दशशैवव्रतप्रश्नः — Inquiry into the Ten Principal Śaiva Vratas
অধ্যায় ৩৮ত ঋষিসকলে মঙ্গলময় মহেশ্বৰ-কথা প্ৰচাৰ কৰা সুতক প্ৰশংসা কৰি সুধে—কোন ব্ৰতে শিৱ প্ৰসন্ন হৈ ভক্তক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দিয়ে? সুত কয় যে এই প্ৰশ্ন পূৰ্বে এক দিৱ্য প্ৰসঙ্গত উত্থাপিত হৈছিল; তেওঁ শ্ৰুত কথাই বৰ্ণনা কৰিব আৰু এই শ্ৰৱণ পাপহাৰক বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত শিৱৰ নিজ উত্তৰ আহে—বহু ব্ৰত ফলদায়ক হলেও, জাবাল-শ্ৰুতি-নিপুণ প্ৰামাণ্যজনৰ মতে দহটা প্ৰধান শৈৱ ব্ৰত বিশেষকৈ নিৰ্দিষ্ট। সংলাপৰীতি, ব্ৰত-শ্ৰেণীবিভাগ, যত্নসহ আচৰণ আৰু ঋষি→সুত→পূৰ্ব দিৱ্য প্ৰশ্ন→শিৱ এই পৰম্পৰা-প্ৰমাণ স্থাপন কৰি পৰৱৰ্তী অংশত ব্ৰতবিধি, অধিকাৰ আৰু ফলৰ বিৱৰণৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्
ঋষিসকলে ক’লে—তুমি ধন্য, তুমি কৃতকৃত্য; তোমাৰ জীৱন সঁচাকৈ সফল, হে তাত! কিয়নো তুমি আমাক মহেশ্বৰ (ভগৱান শিৱ)ৰ শুভ কথা শুনোৱাঁ।
Verse 2
बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् । सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते
হে সূত! এই সত্য বিষয় বহু ঋষিয়ে শুনিলেও আমাৰ মনত কোনো সন্দেহ নাই; সেয়ে সেই একে কথাই মই তোমাক ক’ম।
Verse 3
केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्
কোন ব্ৰতে শিৱ সন্তুষ্ট হৈ সৎসুখ—মঙ্গলময় আনন্দ—দান কৰে? তুমি শিৱকৃত্যত কুশল; সেয়ে আমি-আমরা তোমাক সুধিছোঁ।
Verse 4
भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते
যি ব্ৰতে ভক্তসকলে নিশ্চিতভাৱে ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাই—লাভ কৰে, সেই ব্ৰত বিশেষকৈ তুমি কোৱা। হে ব্যাসশিষ্য, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 5
सूत उवाच । सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्
সূত ক’লে—হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকল, কৰুণাময় আপোনালোকেই যথাযথ প্ৰশ্ন কৰিছে। শিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি মই যেনেকৈ শুনিছোঁ তেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 6
यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा । हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति
আপোনালোক যেনেকৈ সুধিছে, তেনেকৈয়ে সেই প্ৰশ্ন বেধস ব্রহ্মায়ো কৰিছিল। হৰি বিষ্ণু আৰু শিৱা (পাৰ্বতী)য়ো সেইদৰে শংকৰক সুধিছিল।
Verse 7
कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने । केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि
এটা সময়ত তেওঁলোকে পৰমাত্মাক সুধিলে—“হে প্ৰভু, কোন ব্ৰতে আপুনি সন্তুষ্ট হৈ ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে?”
Verse 8
इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा । तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्
এইদৰে তেতিয়া তেওঁলোকে—আৰু সেই সময়ত হৰি (বিষ্ণু)য়ো—মোক সুধিলে; মই আজি সেয়া কওঁ। শুনা, ই শ্ৰোতাৰ পাপ হৰণ কৰা কাহিনী।
Verse 9
शिव उवाच । भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै
শিৱে ক’লে—“ভুক্তি আৰু মুক্তি দান কৰা মোৰ বহু ব্ৰত আছে; তাত মুখ্য ব্ৰতসমূহ জানিবলগীয়া—সেইবোৰ সঁচাকৈ দহটা।”
Verse 10
दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः । तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा
জাবাল শ্ৰুতিত পাৰদৰ্শীসকলে কয়—শিৱভক্তিৰ দহটা শৈৱ-ব্ৰত আছে। সেয়ে দ্বিজসকলে সেই ব্ৰতসমূহ সদায় যত্নসহকাৰে পালন কৰা উচিত।
Verse 11
प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् । कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्
অষ্টমীৰ আগদিনা যত্নসহকাৰে নক্তভোজন-ব্ৰত পালন কৰা উচিত। কিন্তু বিশেষকৈ কালাষ্টমীত, হে হৰ, আহাৰ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 12
एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् । असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे
হে বিষ্ণু! শুক্লপক্ষৰ একাদশীত ভোজন ত্যাগ কৰিব লাগে। কিন্তু কৃষ্ণপক্ষৰ একাদশীত, হে হৰি, মোক পূজা কৰি ৰাতি ভোজন কৰিব লাগে।
Verse 13
त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् । असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः
শুক্লপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত ৰাতি ভোজন কৰিব লাগে। কিন্তু কৃষ্ণপক্ষৰ ত্ৰয়োদশী আহিলে সেই সময় শিৱ-ব্ৰতসমূহ বিধিপূৰ্বক পালন কৰিব লাগে।
Verse 14
निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे । उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः
সোমবাৰে ৰাতি যত্নসহ ভোজন কৰিব লাগে। হে বিষ্ণু! শিৱতত্পৰ ভক্তসকলে দুয়োটা পক্ষতে আৰু সদায় এই নিয়ম পালন কৰিব লাগে।
Verse 15
व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः । यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे
এই সকলো ব্ৰতত শিৱভক্তসকলক যত্নসহকাৰে ভোজন কৰাব লাগে। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰা; কিয়নো এই ভোজনেই ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণতা আৰু ফলসিদ্ধিৰ উপায়।
Verse 16
व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः । व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः
এই ব্ৰতসমূহ দ্বিজসকলে নিয়মে পালন কৰিব লাগে। কিন্তু এই ব্ৰত ত্যাগ কৰিলে সেই দ্বিজসকলেই নিজৰ ধৰ্মৰ চোৰ, তস্কৰ হৈ পৰে।
Verse 17
मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्
মুক্তিমাৰ্গত প্ৰৱীণসকলে কয়—ইয়াক নিয়ম-শৃঙ্খলাৰে আচৰণ কৰিব লাগে। আৰু মোক্ষ প্ৰাপ্তিৰ বাবে চাৰিধৰণৰ উপায়ো তেওঁলোকে উল্লেখ কৰিছে।
Verse 18
शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी
শিৱাৰ্চনা, ৰুদ্ৰজপ, শিৱালয়ত উপবাস, আৰু বাৰাণসীত দেহত্যাগ—এইয়েই সনাতন মুক্তি।
Verse 19
अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा
সোমবাৰে অষ্টমী আৰু কৃষ্ণপক্ষত চতুৰ্দশী—এই অনুশীলন নিশ্চয়েই শিৱক সন্তুষ্ট কৰে; ইয়াত অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 20
चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे । तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
হে হৰি! চাৰিটা মুখ্য ব্ৰতৰ ভিতৰত শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতই সৰ্বাধিক শক্তিশালী। সেয়ে ভোগ আৰু মোক্ষৰ ফল কামনা কৰা লোকসকলে এই ব্ৰতটিকেই মুখ্য সাধনা হিচাপে নিশ্চয়কৈ পালন কৰিব লাগে।
Verse 21
एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् । एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्
মোৰ দ্বাৰা উপদেশিত এই ব্ৰতটোৰ বাহিৰে মানুহৰ বাবে ইয়াতকৈ অধিক হিতকৰ আন একো নাই। এই ব্ৰতটোৱেই সকলোৰে বাবে ধৰ্মসাধনৰ সৰ্বোত্তম উপায়।
Verse 22
निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा । वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे
হে হৰি, এই (ব্ৰত-উপাসনা) নিষ্কাম আৰু সকাম—সকলৰ বাবে; সকলো মানুহৰ বাবে, সকলো বৰ্ণ আৰু সকলো আশ্ৰমৰ বাবে, আৰু নাৰী-শিশুৰ বাবেও।
Verse 23
दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्
দাস আৰু দাসী, লগতে দেৱতাদি সকলোৰে—সমস্ত দেহধাৰী প্ৰাণীৰ বাবে এই উত্তম ব্ৰত মঙ্গলকাৰী।
Verse 24
माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी
মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত ‘সাতী’ নামে এই ব্ৰত বিশেষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। যি ব্ৰত নিশীথ (মধ্যৰাতি) পৰ্যন্ত ব্যাপ্ত থাকে, সেয়া গ্ৰহণীয়; ই হত্যাজনিত পাপৰো কোটি কোটি নাশ কৰে।
Verse 25
तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते
হে কেশৱ, মন একাগ্ৰ কৰি শুনা। সেই দিন পুৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যি যি কৰণীয়, সেয়া মই আনন্দেৰে তোমাক ক’ম।
Verse 26
प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः
পুৱাতে উঠি, পৰমানন্দে যুক্ত মেধাৱী ভক্তে স্নানাদি শুদ্ধিক্ৰিয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অলসতা নকৰাকৈ নিত্যকৰ্ম পালন কৰা উচিত।
Verse 27
शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि । नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्
তাৰ পিছত শিৱালয়লৈ গৈ বিধিমতে পূজা কৰিব লাগে। তাৰপিছত শিৱক প্ৰণাম কৰি, তাৰপিছত সংকল্প যথাযথভাৱে গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 28
देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव
হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, হে নীলকণ্ঠ—আপোনাক নমস্কাৰ। হে প্ৰভু, মই আপোনাৰ শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত পালন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 29
तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि
হে দেৱেশ, আপোনাৰ কৃপা-প্ৰভাৱত সকলো কাম নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হওক। কামাদি শত্রুৱে মোক কেতিয়াও পীড়া নকৰক।
Verse 30
एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै
এইদৰে সংকল্প লৈ পূজাৰ দ্ৰব্যসমূহ সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত শুদ্ধ আৰু উত্তম স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু আগমত প্ৰসিদ্ধ সেই লিঙ্গৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 31
रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे
ৰাতি তাত নিজে গৈ উত্তম বিধিৰে আচাৰ সম্পন্ন কৰিব লাগে; শিৱৰ সোঁফালে বা পশ্চিম দিশৰ শুভ স্থানত (ব্যৱস্থা কৰিব লাগে)।
Verse 32
निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ । पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः
পূজাৰ্থে সেই দ্ৰব্যসমূহ শিৱসন্নিধিত স্থাপন কৰি, নৰোত্তমে সেই স্থানতে বিধিপূৰ্বক পুনৰ স্নান কৰিব লাগে।
Verse 33
परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा । आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्
শুভ আৰু শুচি বাহ্যবস্ত্ৰ, লগতে পবিত্ৰ অন্তৰ্বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, তিনিবাৰ আচমন কৰি, তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক পূজাৰম্ভ কৰিব লাগে।
Verse 34
यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् । अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च
যি মন্ত্ৰৰ বাবে যি দ্ৰব্য বিধিত, সেই দ্ৰব্যেই পূজা কৰিব লাগে। হৰ (শিৱ)ৰ পূজা মন্ত্ৰবিহীন কেতিয়াও কৰা উচিত নহয়।
Verse 35
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः । पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः
ভক্তিভাৱেৰে সংযুক্ত হৈ ৰাতিৰ প্ৰথম প্ৰহৰত গীত, বাদ্য আৰু নৃত্যসহ ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰিব লাগে। এইদৰে পূজা সম্পন্ন কৰি পাছত জ্ঞানী ভক্তে মন্ত্ৰজপ কৰিব।
Verse 36
पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि । कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्
তেতিয়া যদি তেওঁ মন্ত্ৰসমৰ্থ হয়, তেন্তে শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) লিঙ্গ নিৰ্মাণ কৰিব। নিত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি পাছত সেই পাৰ্থিৱ লিঙ্গৰ বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব।
Verse 37
प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्
প্ৰথমে মাটিৰ পাৰ্থিৱ লিঙ্গ গঢ়ি, তাৰ পাছত তাৰ বিধিপূৰ্বক স্থাপন আচৰণ কৰিব লাগে। নানাবিধ স্তোত্ৰে বৃষভধ্বজ দেৱ—ভগৱান শিৱ—ক সন্তুষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ ভাগ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত, ‘ব্যাধেশ্বৰ-মাহাত্ম্য’ অন্তৰ্গত ‘শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত-মহিমা-নিৰূপণ’ নামৰ অষ্টত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 39
चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् । कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्
চাৰিওটা যামত ক্ৰমে প্ৰথমে মূৰ্তিচতুষ্টয়ৰ আৱাহন কৰি, তাৰ পাছত বিধি ধাপে ধাপে বিসৰ্জনলৈকে চলাব লাগে।
Verse 40
कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्
প্ৰেমভক্তিৰে ৰাতিজাগৰণ কৰিব লাগে, মহোৎসৱসহ। তাৰ পিছত প্ৰাতে স্নান কৰি তাত পুনৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰি ভগৱান শিৱক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 41
ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः
তাৰ পাছত কাঁধ নত কৰি, কৰযোৰে, বিধিপূৰ্বক সম্পূৰ্ণভাৱে ব্ৰত সমাপ্ত কৰি শম্ভুক আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে আৰু তাঁক পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰিব লাগে।
Verse 42
नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया । विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्
হে মহাদেৱ, আপোনাৰ আজ্ঞাৰে মই যি নিয়ম গ্ৰহণ কৰিছিলোঁ, হে স্বামী, এতিয়া মই তাক সমাপ্ত কৰিছোঁ; এই অনুত্তম ব্ৰত পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 43
व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च । सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि
হে দেৱেশ, মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰা এই ব্ৰতদ্বাৰা, হে আদ্য শৰ্ব, আপুনি সন্তুষ্ট হওক আৰু মোৰ ওপৰত কৃপা কৰক।
Verse 44
पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि । नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्
শিৱলৈ পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰি বিধিমতে দান দিব লাগে। কেৱল শিৱক নমস্কাৰ কৰি সেই নিয়ম-ব্ৰতৰ শাস্ত্ৰবিধি মতে সমাপন কৰিব লাগে।
Verse 45
यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः । भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्
যথাশক্তি দ্বিজসকলক—বিশেষকৈ শৈৱ যতিসকলক—ভোজন কৰাই সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত কৰিব লাগে; তাৰ পাছতহে নিজে আহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 46
यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे । शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते
হে হৰি! ৰাতিৰ প্ৰতিটো যামত শ্ৰেষ্ঠ ভক্তসকলে যিদৰে পূজা কৰিব লাগে—বিশেষকৈ শিৱৰাত্ৰিত—সেই কথা মই তোমাক ক’ম।
Verse 47
प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे । पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः
প্ৰথম যামতোও বিধিপূৰ্বক স্থাপিত হৰৰ পাৰ্থিৱ লিঙ্গক পৰম ভক্তিৰে, নানাবিধ উত্তম উপচাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 48
पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा । तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्
পঞ্চদ্ৰব্যেৰে প্ৰথমে সদায় হৰৰ পূজা কৰিব লাগে। আৰু প্ৰতিটো দ্ৰব্য তাৰ-তাৰ মন্ত্রে পৃথকভাৱে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 49
तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै । पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः
সেই দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰিয়েই জলধাৰা দিব। তাৰ পাছত জ্ঞানী ভক্তে জলধাৰাৰে অৱশিষ্ট দ্ৰব্য ধুই আঁতৰাব।
Verse 50
शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया । पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्
অষ্টোত্তৰ-শত মন্ত্র পাঠ কৰি জলধাৰাৰে তাত শিৱৰ পূজা কৰিব লাগে—যি নিৰ্গুণ, তথাপি ভক্তাৰ্থে গুণৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 51
गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् । अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्
গুৰুৱে দিয়া মন্ত্ৰেৰে বৃষভধ্বজ (শিৱ)ক পূজা কৰিব লাগে। নতুবা তেওঁৰ নাম-মন্ত্ৰেৰে সদাশিৱক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 52
चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः । कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः
সুগন্ধি বিচিত্ৰ চন্দন, অখণ্ডিত চাউলৰ দানা আৰু ক’লা তিলৰ দ্বাৰা—পৰমাত্মা শম্ভুৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 53
पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः । अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे
পুষ্পেৰে—বিশেষকৈ শতপত্ৰ পদ্ম আৰু কৰবীৰ (কণেৰ) পুষ্পেৰে—অষ্ট নাম-মন্ত্ৰসহ শংকৰলৈ পুনৰ পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 54
भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा । उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै
তেওঁ ভৱ, শৰ্বো; পুনৰ ৰুদ্ৰ আৰু পশুপতিও। তেওঁ উগ্ৰ, মহান আৰু ভীম—এইবোৰেই তেওঁৰ নাম—আৰু ঈশান।
Verse 55
श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् । पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्
‘শ্ৰী’ৰে আৰম্ভ হৈ চতুৰ্থী বিভক্তিত শেষ হোৱা নামৰে শিৱক পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ধূপ, দীপ আৰু তাৰ পিছত নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 56
आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः । अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्
দিনৰ প্ৰথম যামত বুদ্ধিমান ভক্তে পকা অন্ন নৈবেদ্যৰূপে অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত অৰ্ঘ্য আৰু শ্ৰীফল (নাৰিকল) দি তাম্বূলও শিৱলৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 57
नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः । अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्
প্ৰথমে ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ, তাৰ পিছত ধ্যান, আৰু তাৰ পিছত গুৰুয়ে উপদেশ দিয়া মন্ত্রৰ জপ বিধেয়। নতুবা সেই পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্রে শংকৰক সন্তুষ্ট কৰক।
Verse 58
धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् । पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्
তাৰ পিছত ধেনুমুদ্রা দেখুৱাই শুদ্ধ জলে তৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত সামৰ্থ্য অনুসাৰে পাঁচজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিব।
Verse 59
महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह । ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्
ইয়াত যিমান সময় নিৰ্ধাৰিত যাম থাকে, সিমান সময় মহোৎসৱ পালন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত পূজাৰ ফল তেওঁলৈ নিবেদন কৰি বিধিপূৰ্বক সমাপন-বিসৰ্জন কৰিব।
Verse 60
पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् । अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्
পুনৰ দ্বিতীয় যামতো সঠিক স্থিৰতাৰে সংকল্প কৰিব। অথবা একেবাৰেই সংকল্প কৰি সেই বিধি অনুসাৰে পূজা কৰিব।
Verse 61
द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् । पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्
পূৰ্বোক্ত দ্ৰব্যৰে পূজা কৰি তাৰ পাছত ধাৰা (অভিষেকধাৰ) সমৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত আগৰ তুলনাত দ্বিগুণ মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰি শিৱক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 62
पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् । बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्
পূৰ্বে নিৰ্দিষ্ট তিল-যৱ আৰু কমলফুলেৰে শিৱক পূজা কৰিব লাগে। আৰু বিশেষকৈ বিল্বপত্ৰেৰে পৰমেশ্বৰক অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 63
अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा । मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन
বীজপূৰ (মাতুলুঙ্গ) ফলৰে অৰ্ঘ্য সমৰ্পণ কৰি পায়সক নৈবেদ্য ৰূপে নিবেদন কৰিব লাগে। হে জনাৰ্দন, মন্ত্রজপ আগৰ তুলনাত দ্বিগুণ হ’ব লাগে।
Verse 64
ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् । अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि
তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰোৱাৰ পবিত্ৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব। অন্য সকলো কৰ্মো আগৰ বিধি অনুসাৰে যথাযথভাৱে কৰি, দ্বিতীয় দিন সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে চলাই যাব।
Verse 65
यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् । यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च
তৃতীয় যাম আহিলে আগৰ দৰে পূজা কৰিব। আৰু যৱ অৰ্পণৰ স্থানত যৱৰ সলনি গম আৰু অর্ক গছৰ পৰা উৎপন্ন পুষ্প অৰ্পণ কৰিব।
Verse 66
धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि
তাত বিভিন্ন ধূপ, নানাবিধ দীপ, আৰু নৈবেদ্যৰূপে আপূপ আৰু নানাপ্ৰকাৰ শাক-তৰকাৰীৰ দ্বাৰাও, হে বিষ্ণো, পূজা সম্পন্ন হৈছিল।
Verse 67
कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत । अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्
তাৰ পিছত কৰ্পূৰেৰে আৰতি-বিধি সম্পন্ন কৰি বিধিমতে আগবাঢ়িব। দাড়িম (ডালিম) সহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি তাৰপিছত দ্বিগুণ জপ কৰিব।
Verse 68
ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् । उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्
তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণ-ভোজনৰ সংকল্প কৰি যথোচিত দক্ষিণাসহিত সেয়া সম্পন্ন কৰিব। তাৰপিছত পূৰ্ববৎ উৎসৱ কৰিব, যাম-অৱধি পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে।
Verse 69
यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् । प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्
চতুৰ্থ যামত, প্ৰভাত হ’লে, তাৰ বিসৰ্জন কৰিব। তাৰপিছত প্ৰয়োগাদি বিধি পুনৰ কৰি শাস্ত্ৰবিধিমতে পূজা আচৰণ কৰিব।
Verse 70
माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा । शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्
মাষ, প্ৰিয়ঙ্গু, মুদ্গ আৰু সপ্তধান্যৰে, অথবা শঙ্খী-পুষ্প আৰু বিল্বপত্ৰে পৰমেশ্বৰ শিৱৰ পূজা কৰিব।
Verse 71
नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि । अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्
তাত বিভিন্ন মধুৰ নৈবেদ্য নিশ্চয় অৰ্পণ কৰিব লাগে; অথবা মাষান্ন (উৰদৰ অন্ন) অৰ্পণ কৰি সদাশিৱক তুষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 72
अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे । विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च
কদলীৰ ফলৰে অৰ্ঘ্য দিব লাগে; অথবা, হে হৰি, বিভিন্ন ফলৰেও অৰ্ঘ্য দি শিৱলৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 73
पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः । संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः
হে নৰোত্তম, আগৰ তুলনাত এতিয়া মন্ত্ৰজপ দ্বিগুণ কৰিব লাগে। বুদ্ধিমান ভক্তে যথাশক্তি ব্ৰাহ্মণ-ভোজনৰ সংকল্প লৈ তাক সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 74
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः
ভক্তিভাৱে পবিত্ৰ গীত, বাদ্য আৰু নৃত্যৰে সময় কটাব লাগে; ভক্তজনৰ মহোৎসৱৰ সমাৱেশত, যেতিয়ালৈকে শুভ অৰুণোদয় নোহে।
Verse 75
उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्
যেতিয়া প্ৰভাত উদয় হয়, তেতিয়া পুনৰ স্নান কৰি শ্ৰীশিৱৰ অর্চনা কৰিব লাগে; তাৰপিছত নানা পূজোপহাৰসহ বিধিমতে স্বাভিষেক আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 76
नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा । ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया
নানাবিধ দান আৰু বিভিন্ন ভোজ্য ব্ৰাহ্মণ আৰু যতিসকলক দিয়া উচিত—যামৰ নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাৰ অনুসাৰে বিধিমতে।
Verse 77
शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः
শংকৰক নমস্কাৰ কৰি তাৰ পিছত পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰিব। বিচক্ষণ ভক্তে এই মন্ত্ৰসমূহেৰে উত্তম স্তৱ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিব।
Verse 78
तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु
হে মৃড! মই তোমাৰেই; মোৰ প্ৰাণ তোমাতেই স্থিত আৰু মোৰ চিত্ত সদায় তোমাতেই নিবদ্ধ। হে কৃপানিধি! এই কথা জানি মোৰ বাবে যি যোগ্য সেয়াই কৰা।
Verse 79
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे
অজ্ঞানে বা জ্ঞানে মই জপ, পূজা আদি যি-কিছু কৰিছোঁ—হে ভূতনাথ! তুমি কৃপানিধি, এই কথা জানি মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হোৱা।
Verse 80
अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः
এই উপবাসে যি ফল লাভ হৈছে, সেই পুণ্যতেই সুখদায়ক দেৱ শংকৰ প্ৰসন্ন হওক।
Verse 81
कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा । माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता
হে মহাদেৱ, মোৰ কুলত তোমাৰ ভজন সদায় থাকক। যি কুলত তুমি দেৱতা ৰূপে পূজিত নহোৱা, সেই কুলত মোৰ জন্ম যেন নহয়।
Verse 82
पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च । गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्
এইদৰে পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰি, তিলক আৰু শুভ আশীৰ্বাদ গ্ৰহণ কৰি ব্ৰাহ্মণসকলৰ আশীৰ্বচন ল’ব; তাৰ পাছত শ্ৰদ্ধাৰে শম্ভু (শিৱ)ক বিসৰ্জন কৰিব।
Verse 83
एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि । न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम
যিয়ে এইদৰে এই ব্ৰত পালন কৰে, তাৰ পৰা হৰ (শিৱ) কেতিয়াও দূৰ নহয়। ইয়াৰ ফল ক’ব নোৱাৰি; তেনে ভক্তৰ বাবে মোৰ ওচৰত অদেয় একো নাই।
Verse 84
अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् । तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा
এই পৰম ব্ৰত যদি অনায়াসে, অল্প পৰিশ্ৰমে কৰা হয়, তেন্তে সেয়া নিশ্চয়েই তাৰ বাবে মুক্তিৰ বীজ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 85
प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः । उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्
মানুহে ভক্তিৰে প্ৰতিমাহ এই ব্ৰত অৱশ্য পালন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত বিধিমতে উদ্যাপন সম্পন্ন কৰিলে, ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ হয়।
Verse 86
व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्
এই ব্ৰত পালন কৰিলে মই—সৰ্বদুঃখহৰ শিৱ—নিশ্চয়েই ভোগ আৰু মোক্ষ, লগতে সকলো কাম্য ফল প্ৰদান কৰোঁ।
Verse 87
सूत उवाच । इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम । तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव
সূত ক’লে—শিৱৰ এই বচন শুনি বিষ্ণু পৰম আনন্দিত আৰু বিস্মিত হৈ নিজৰ ধামলৈ উভতি গ’ল। তাৰ পাছত ভূতহিত আৰু আত্মহিতৰ বাবে তেওঁ নিজেই লোকসমাজত এই উত্তম ব্ৰত পালন কৰিলে।
Verse 88
कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः
এবাৰ কেশৱ (বিষ্ণু) এ নাৰদক এই দিব্য শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতৰ কথা ক’লে; ই ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে।
Frequently Asked Questions
It argues that vrata-śāstra is not merely auxiliary piety but a primary Śaiva means for attaining both worldly fulfillment and liberation, with Śiva himself authorizing a canonical set of ten principal observances.
The pairing implies a Śaiva integration of artha/kāma outcomes with soteriology: disciplined devotion is portrayed as capable of reconfiguring karmic causality (yielding bhukti) while simultaneously orienting consciousness toward Śiva (yielding mukti), collapsing the usual divide between ritual merit and liberation.
Śiva appears as Maheśvara (auspicious narrative focus), Śaṅkara (the beneficent grantor), and Paramātman (supreme principle), emphasizing both personal deity and metaphysical ultimacy in the authorization of Śaiva vratas.