Harīśvara-liṅga Mahimā and the Origin-Context of Viṣṇu’s Sudarśana (हरिश्वरलिङ्गमहिमा तथा सुदर्शनप्राप्तिकथा)
অধ্যায় ৩৪ত পুৰাণীয় প্ৰশ্নোত্তৰ ধাৰাত হৰীশ্বৰ-লিঙ্গৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। ব্যাসৰ মতে, সূতৰ পূৰ্ব উপদেশ শুনি ঋষিসকলে হৰীশ্বৰ-লিঙ্গৰ বিশেষ মাহাত্ম্য সুধে আৰু লগতে বিষ্ণুৱে সুদৰ্শন-চক্ৰ কেনেকৈ লাভ কৰিলে, কোন উপাসনাৰ দ্বাৰা সেয়া সিদ্ধ হ’ল—সেয়াও প্ৰশ্ন কৰে। সূতে ‘হৰীশ্বৰ-কথা’ আৰম্ভ কৰে—দৈত্যসকল অতিবলৱান হৈ লোকসমূহক পীড়া দিয়ে আৰু ধৰ্মলোপ ঘটায়। পীড়িত দেৱতাসকলে ৰক্ষক বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে কয় যে তেওঁ প্ৰথমে গিৰীশ শিৱৰ আৰাধনা কৰিব; শিৱাৰাধনা আৰু লিঙ্গোপাসনাৰ দ্বাৰাই চূড়ান্ত শক্তি আৰু বিজয় লাভ হয়—এইয়াই অধ্যায়ৰ অন্তৰ্নিহিত শিক্ষা।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य सूतस्य च मुनीश्वराः । समूचुस्तं सुप्रशस्य लोकानां हितकाम्यया
ব্যাসে ক’লে—সেই সূতৰ বাক্য শুনি মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে তেওঁক অতি প্ৰশংসা কৰি, সকলো লোকৰ মঙ্গলকামনাৰে পুনৰায় তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि ततः पृच्छामहे वयम् । हरीश्वरस्य लिंगस्य महिमानं वद प्रभो
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত, তুমি সকলো জানো; সেয়ে আমি তোমাক সোধোঁ। হে প্ৰভু, হৰীশ্বৰৰ লিঙ্গৰ মহিমা কোৱা।
Verse 3
चक्रं सुदर्शनं प्राप्तं विष्णुनेति श्रुतं पुरा । तदाराधनतस्तात तत्कथा च विशेषतः
হে তাত, পুৰাতন কালৰ পৰা শুনা যায় যে বিষ্ণুৱে আৰাধনাৰ দ্বাৰা সুদৰ্শন চক্ৰ লাভ কৰিছিল। সেয়ে, হে পুত্ৰ, সেই কাহিনী বিশেষকৈ কোৱা—উপাসনা কেনেকৈ হ’ল আৰু বৰ কেনেকৈ পোৱা গ’ল।
Verse 4
सूत उवाच । श्रूयतां च ऋषिश्रेष्ठा हरीश्वरकथा शुभा । यतस्सुदर्शनं लब्धं विष्णुना शंकरात्पुरा
সূত ক’লে—হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকল, হৰি-ঈশ্বৰৰ এই শুভ কাহিনী শুনা—পূৰ্বকালত বিষ্ণুৱে শংকৰৰ পৰা সুদৰ্শন কেনেকৈ লাভ কৰিছিল।
Verse 5
कस्मिंश्चित्समये दैत्याः संजाता बलवत्तराः । लोकांस्ते पीडयामासुर्धर्मलोपं च चक्रिरे
এটা সময়ত দৈত্যসকল অত্যন্ত বলৱান হৈ উঠিল। তেওঁলোকে লোকসমূহক পীড়া দিবলৈ ধৰিলে আৰু ধৰ্মলোপ ঘটালে।
Verse 6
ते देवाः पीडिता दैत्यैर्महाबलपराक्रमैः । स्वं दुखं कथयामासुर्विष्णुं निर्जररक्षकम्
মহাবল-পরাক্ৰমী দৈত্যসকলৰ দ্বাৰা পীড়িত সেই দেৱসকলে, অমৰসকলৰ ৰক্ষক বিষ্ণুক নিজৰ দুখ ক’লে।
Verse 7
देवा ऊचुः । कृपां कुरु प्रभो त्वं च दैत्यैस्संपीडिता भृशम् । कुत्र यामश्च किं कुर्मश्शरण्यं त्वां समाश्रिताः
দেৱসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, কৃপা কৰা; আমি দৈত্যসকলৰ দ্বাৰা অতি ভীষণভাৱে পীড়িত। আমি ক’লৈ যাম আৰু কি কৰিম? হে শৰণ্য, আমি কেৱল তোমাৰেই শৰণ লৈছোঁ।
Verse 8
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा देवानां दुःखितात्मनाम् । स्मृत्वा शिवपदांभोजं विष्णुर्वचनमब्रवीत
সূত ক’লে—দুখে ব্যাকুল দেৱসকলৰ বাক্য এইদৰে শুনি, শ্ৰীশিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি বিষ্ণুৱে এই বাক্য ক’লে।
Verse 9
विष्णुरुवाच । करिष्यामि च वः कार्य्यमाराध्य गिरिशं सुराः । बलिष्ठाश्शत्रवो ह्येते विजेतव्याः प्रयत्नतः
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে দেৱগণ, গিৰীশ (শিৱ)ৰ আৰাধনা কৰি মই তোমালোকৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিম। এই শত্রুবোৰ অতি বলৱান; সেয়ে দৃঢ় প্ৰচেষ্টাৰে জয় কৰিব লাগিব।
Verse 10
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । मत्वा दैत्यान्हतान्दुष्टान्ययुर्धाम स्वकंस्वकम्
সূতে ক’লে—প্ৰভাৱশালী বিষ্ণুৱে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সকলো দেৱে দুষ্ট দৈত্যসকল নিহত হৈছে বুলি ভাবি, নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।
Verse 11
विष्णुरप्यमराणां तु जयार्थमभजच्छिवम् । सर्वामराणामधिपं सर्वसाक्षिणमव्ययम्
দেৱতাৰ জয়ৰ বাবে বিষ্ণুৱেও শিৱক ভজিলে—যি সকলো দেৱৰ অধিপতি, সৰ্বসাক্ষী আৰু অব্যয়।
Verse 12
गत्वा कैलासनिकटे तपस्तेपे हरिस्स्वयम् । कृत्वा कुंडं च संस्थाप्य जातवेदसमग्रतः
কৈলাসৰ ওচৰলৈ গৈ হৰি (বিষ্ণু) নিজেই তপস্যা কৰিলে। তাৰ পিছত কুণ্ড সাজি বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰি, জাতবেদ (অগ্নি)ৰ সন্মুখত থিয় হৈ পূজা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 13
पार्थिवेन विधानेन मंत्रैर्नानाविधैरपि । स्तोत्रैश्चैवाप्यनेकैश्च गिरिशं चाभजन्मुदा
পাৰ্থিৱ বিধান অনুসাৰে নানাবিধ মন্ত্ৰ আৰু বহু স্তোত্ৰেৰে তেওঁ আনন্দচিত্তে গিৰীশ—পৰ্ব্বতাধিপতি শিৱ—ক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 14
कमलैस्सरसो जातैर्मानसाख्यान्मुनीश्वराः । बद्ध्वा चैवासनं तत्र न चचाल हरिस्स्वयम्
হে মুনীশ্বৰসকল! ‘মানস’ নামৰ সৰোবৰত জন্মা পদ্মফুলেৰে সি তাত আসন সাজিলে; আৰু হৰি (বিষ্ণু) স্বয়ং সেই স্থানৰ পৰা একেবাৰে নচলিল, স্থিৰ থাকিল।
Verse 15
प्रसादावधि चैवात्र स्थेयं वै सर्वथा मया । इत्येवं निश्चयं कृत्वा समानर्च शिवं हरिः
‘শিৱৰ প্ৰসাদ-ৰূপ কৃপা নাপোৱালৈকে মই সকলোভাৱে ইয়াতেই থাকিব লাগিব’—এনে দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰি হৰিয়ে সমচিত্তে শিৱৰ নিৰন্তৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 16
यदा नैव हरस्तुष्टो बभूव हरये द्विजाः । तदा स भगवान्विष्णुर्विचारे तत्परोऽभवत्
হে দ্বিজসকল! যেতিয়া হৰ (শিৱ) হৰি (বিষ্ণু)-ৰ ওপৰত একেবাৰে সন্তুষ্ট নহ’ল, তেতিয়া ভগৱান বিষ্ণু কি কৰা উচিত—এই গভীৰ বিচাৰত সম্পূৰ্ণ মনোনিবেশ কৰিলে।
Verse 17
विचार्यैवं स्वमनसि सेवनं बहुधा कृतम् । तथापि न हरस्तुष्टो बभूवोतिकरः प्रभुः
এইদৰে মনতে বিবেচনা কৰি তেওঁ বহু প্ৰকাৰৰ সেৱা-পূজা কৰিলে; তথাপি প্ৰভু হৰ সন্তুষ্ট নহ’ল, আৰু সৰ্বাধিপতি ঈশ্বৰ অতি কঠোৰ হ’ল।
Verse 18
सहस्रैर्नामभिः प्रीत्या तुष्टाव परमेश्वरम्
তেওঁ প্ৰেমভক্তিৰে সহস্ৰ নামৰ দ্বাৰা পৰমেশ্বৰ শিৱক স্তৱ কৰিলে।
Verse 19
प्रत्येकं कमलं तस्मै नाममंत्रमुदीर्य च । पूजयामास वै शंभुं शरणागतवत्सलम्
প্ৰতিটো পদ্ম অৰ্পণ কৰি তেওঁ তেখেতৰ নাম-মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিলে আৰু শৰণাগতসকলৰ প্ৰতি স্নেহশীল শম্ভু শিৱক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।
Verse 20
परीक्षार्थं विष्णुभक्तेस्तदा वै शंकरेण ह । कमलानां सहस्रात्तु हृतमेकं च नीरजम्
বিষ্ণুভক্তি পৰীক্ষা কৰিবলৈ সেই সময়ত শঙ্কৰে সহস্ৰ পদ্মৰ মাজৰ পৰা এটা পদ্ম আঁতৰাই ল’লে।
Verse 21
न ज्ञातं विष्णुना तच्च मायाकारणमद्भुतम् । न्यूनं तच्चापि सञ्ज्ञाय तदन्वेषणतत्परः
বিষ্ণুৱে সেই আশ্চৰ্য মায়াৰ কাৰণ বুজি নাপালে; তথাপি নিজৰ অপূর্ণতা জানি তেওঁ তাক অনুসন্ধানত সম্পূৰ্ণ তৎপৰ হ’ল।
Verse 22
बभ्राम सकलां पृथ्वीं तत्प्रीत्यै सुदृढव्रतः । तदप्राप्य विशुद्धात्मा नेत्रमेकमुदाहरत्
সুদৃঢ় ব্ৰত লৈ তেওঁ (শিৱৰ) প্ৰীতিৰ বাবে সমগ্ৰ পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰিলে; তথাপি তেখেতক নাপাই সেই বিশুদ্ধাত্মাই এটা চকু অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
तं दृष्ट्वा स प्रसन्नोऽभूच्छंकरस्सर्वदुःखहा । आविर्बभूव तत्रैव जगाद वचनं हरिम्
তেওঁক দেখি সৰ্বদুখহাৰী শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল। তাতেই তেওঁ অৱিৰ্ভূত হৈ হৰি (বিষ্ণু)ক বচন ক’লে।
Verse 24
शिव उवाच । प्रसन्नोऽस्मि हरे तुभ्यं वरं ब्रूहि यथेप्सितम् । मनोऽभिलषितं दद्मि नादेयं विद्यते तव
শিৱে ক’লে—হে হৰে, মই তোমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন। যেনেকৈ ইচ্ছা তেনেকৈ বৰ কোৱা। তোমাৰ মনোঅভিলাষিত মই দিম; তোমাৰ বাবে মোৰ ওচৰত অদেয় একো নাই।
Verse 25
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं केशवः प्रीतमानसः । महाहर्षसमापन्नो ह्यब्रवीत्सांजलिश्शिवम्
সূতে ক’লে—শম্ভুৰ বচন শুনি কেশৱৰ মন প্ৰীত হ’ল। মহা হৰ্ষে আপ্লুত হৈ, অঞ্জলি ধৰি তেওঁ শিৱক ক’লে।
Verse 26
विष्णुरुवाच । वाच्यं किं मे त्वदग्रे वै ह्यन्तर्यामी त्वमास्थितः । तथापि कथ्यते नाथ तव शासनगौरवात्
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে প্ৰভু, আপোনাৰ সন্মুখত মই কি ক’ম? আপুনি নিজেই সকলোৰে অন্তৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত। তথাপি হে নাথ, আপোনাৰ আজ্ঞাৰ গৌৰৱৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাবশে মই নিবেদন কৰোঁ।
Verse 27
दैत्यैश्च पीडितं विश्वं सुखं नो नस्सदा शिव । दैत्यान्हंतुं मम स्वामिन्स्वायुधं न प्रवर्त्तते
হে শিৱ, দানৱে সমগ্ৰ বিশ্ব পীড়িত কৰিছে; আমাৰ স্থায়ী সুখ নাই। হে স্বামী, মই দানৱ বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতে মোৰ নিজ অস্ত্ৰই আগবাঢ়ে নোৱাৰে।
Verse 28
किं करोमि क्व गच्छामि नान्यो मे रक्षकः परः । अतोऽहं परमेशान शरणं त्वां समागतः
মই কি কৰিম, ক’লৈ যাম? মোৰ বাবে আন কোনো পৰম ৰক্ষক নাই। সেয়ে, হে পৰমেশান, মই আপোনাৰেই শৰণলৈ আহিছোঁ।
Verse 29
सूत उवाच । इत्युक्त्वा च नमस्कृत्य शिवाय परमात्मने । स्थितश्चैवाग्रतश्शंभोः स्वयं च पुरुपीडितः
সূত ক’লে—এনেদৰে কৈ সি পৰমাত্মা শিৱক নমস্কাৰ কৰিলে আৰু নিজে অতি পীড়িত হৈ শম্ভুৰ সন্মুখত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 30
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्देवदेवो महेश्वरः । ददौ तस्मै स्वकं चक्रं तेजोराशिं सुदर्शनम्
সূত ক’লে—বিষ্ণুৰ বচন শুনি দেৱদেৱ মহেশ্বৰে তাক নিজৰ ‘সুদৰ্শন’ চক্ৰ দান কৰিলে, যি আছিল দিব্য তেজৰ ঘনীভূত ৰাশি।
Verse 31
तत्प्राप्य भगवान्विष्णुर्दैत्यांस्तान्बलवत्तरान् । जघान तेन चक्रेण द्रुतं सर्वान्विना श्रमम्
সেই স্থানত উপস্থিত হৈ ভগৱান বিষ্ণুৱে নিজৰ চক্ৰায়ুধেৰে সেই অতি বলৱান দানৱসকলক অতি দ্ৰুত সংহাৰ কৰিলে; বিন্দুমাত্ৰ শ্ৰম নকৰাকৈ সকলোকে নাশ কৰিলে।
Verse 32
जगत्स्वास्थ्यं परं लेभे बभूवुस्सुखिनस्सुराः । सुप्रीतः स्वायुधं प्राप्य हरिरासीन्महासुखी
জগতখনে পৰম কুশলতা আৰু মঙ্গল লাভ কৰিলে, আৰু দেৱসকল সুখী হ’ল। নিজৰ অস্ত্ৰ পুনৰ পাই হৰি (বিষ্ণু) অতি প্ৰীত হৈ মহা আনন্দত স্থিত থাকিল।
Verse 33
ऋषय ऊचुः । किं तन्नामसहस्रं वै कथय त्वं हि शांकरम् । येन तुष्टो ददौ चक्रं हरये स महेश्वरः
ঋষিসকলে ক’লে—হে শাঙ্কৰ! সেই সহস্ৰনাম কি? তুমিেই কোৱা। যাৰ দ্বাৰা তুষ্ট হৈ মহেশ্বৰে হৰিক চক্র দিছিল।
Verse 34
इति श्रीशिव महापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां विष्णुसुदर्शनचक्रलाभवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ‘বিষ্ণুৰ সুদৰ্শনচক্র-লাভৰ বৰ্ণনা’ নামৰ চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 35
व्यास उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा मुनीनां भावितात्मनाम् । स्मृत्वा शिवपदांभोजं सूतो वचनमब्रवीत्
ব্যাসে ক’লে—ভাবিতাত্মা মুনিসকলৰ বাক্য শুনি, শিৱৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি, সূতে উত্তৰস্বৰূপে ক’লে।
Frequently Asked Questions
The chapter sets up the Harīśvara-liṅga narrative by linking it to the tradition that Viṣṇu obtained the Sudarśana-cakra; the theological argument is that Viṣṇu’s capacity to resolve the daitya threat is contingent upon worshipping Śiva (Giriśa/Śaṅkara).
The Sudarśana-cakra functions as a symbol of divinely sanctioned order-enforcement, while the Harīśvara-liṅga represents the ritual-theological axis through which such sanction is accessed—encoding the principle that ultimate authority is mediated through Śiva-tattva and Liṅga-upāsanā.
Śiva is highlighted under epithets emphasizing sovereign mountain-lordship and beneficence—Giriśa and Śaṅkara—and the chapter foregrounds Harīśvara as a Liṅga-centered theological locus that authorizes and empowers even Viṣṇu’s protective function.