रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ সমুখত ৰামেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ-কথা ক’বলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। ৰামায়ণ-প্ৰসঙ্গত বিষ্ণুৰ ৰামাৱতাৰ, ৰাৱণৰ দ্বাৰা সীতাহৰণ, কিষ্কিন্ধাত সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মিত্ৰতা আৰু বালিবধ, বানৰসকলক অনুসন্ধানলৈ পঠোৱা, হনুমানৰ সফলতা আৰু সীতাৰ চূড়ামণি লাভ, আৰু শেষত ৰামৰ দক্ষিণ সাগৰতীৰলৈ আগমন বৰ্ণিত। এই কাহিনিয়ে শৈৱ তীৰ্থ-মহিমা স্থাপন কৰে—বিষ্ণুৰ অৱতাৰ হ’লেও ৰাম লংকাৰ আগতে শিৱকৃপাৰ বাবে লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা কৰিব, ধৰ্মস্থাপনাত শিৱানুগ্ৰহক স্থিৰ আধাৰ ৰূপে দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्
সূতে ক’লে—এতিয়া মই ‘ৰামেশ্বৰ’ নামে পৰিচিত লিঙ্গৰ বৰ্ণনা কৰিম; ই প্ৰাচীন কালত যিদৰে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈছিল, হে ঋষিসকল, শ্ৰদ্ধাৰে শুনা।
Verse 2
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः
প্ৰাচীন কালত সৎজনৰ প্ৰিয় বিষ্ণু পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 3
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा
তাত, হে বিপ্ৰসকল, জনকনন্দিনী সীতাক মহামায়াবী ৰাৱণে অপহৰণ কৰি লংকাত নিজৰ গৃহলৈ নিলে।
Verse 4
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह
তেওঁক অন্বেষণত তৎপৰ হৈ সি ‘কিষ্কিন্ধা’ নামৰ নগৰলৈ গ’ল। সুগ্ৰীৱৰ হিতকাৰী হৈ সি বালিনক বধ কৰিলে।
Verse 5
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै
তাত কিছু সময় থাকি, সেই অন্বেষণত সম্পূৰ্ণ তৎপৰ হৈ, তেওঁ লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱ আদি সৈতে পৰামৰ্শ-বিচাৰ কৰিলে।
Verse 6
कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे
ৰাজপুত্ৰ ৰামে চাৰিও দিশলৈ বানৰসকলক পঠালে—হনুমান আদি ক নেতা কৰি—তেওঁক অন্বেষণ কৰিবলৈ।
Verse 7
अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः
তাৰ পিছত কপিশ্ৰেষ্ঠৰ মুখেৰে সীতা লংকালৈ গৈছে বুলি জানি, আৰু সীতাৰ চূড়ামণি পাই, ৰাঘৱ অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 8
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः
হে দ্বিজ ঋষিসকল, সেই সময় লক্ষ্মণসহ শ্ৰীৰাম কপিৰাজৰ সহায়তাত, সুগ্ৰীৱ-প্ৰধান পুণ্যবান আৰু অতি বলবান বানৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত আছিল।
Verse 9
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः
অষ্টাদশ নামে খ্যাত পদ্মাসনসমূহ লৈ তেওঁ পয়োনিধিৰ তীৰলৈ গ’ল—দক্ষিণ দিশত দেখা পোৱা লৱণাকৰ সাগৰ।
Verse 10
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः
তাতে আহি স্বয়ং ৰাম সাগৰতীৰত থিয় হ’ল। বানৰসকলে সেৱা কৰি আছিল, লক্ষ্মণসহ, শিৱপ্ৰিয় ভক্ত ৰূপে তেওঁ তাতে থাকিল।
Verse 11
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी
“হা জানকী! তুমি ক’লৈ গ’লা? মই তেওঁক কেতিয়া পুনৰ মিলিম? সাগৰ অগাধ, আৰু এই বানৰসেনা পাৰ হ’ব নোৱাৰে।”
Verse 12
राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै
সেই ‘গিৰিধৰ্তা’ নামৰ ৰাক্ষস, মহাবল আৰু পৰাক্ৰমশালী। ‘লংকা’ নামে দুৰ্গম দুৰ্গ; আৰু সি ইন্দ্ৰজিতৰ পুত্ৰ।
Verse 13
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः
এইদৰে বিবেচনা কৰি তেওঁ লক্ষ্মণসহ নদীৰ তীৰত থিয় হৈ ৰ’ল; অঙ্গদ আদি আগবাঢ়ি থকা বনবাসীয়ে তেওঁক সান্ত্বনা দিলে।
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्
সেই সময়তে তাত ৰাঘৱ—শৈৱভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—জল আনিবলৈ যোৱা লক্ষ্মণ নামৰ ভাতৃক স্নেহে ক’লে।
Verse 15
राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि
ৰামে ক’লে—ভাই লক্ষ্মণ, হে বীৰাধিপতি! মই জল বিচাৰোঁ, তৃষ্ণাত কাতৰ। সেয়ে সোনকালে পানী আন; কিছুমান বানৰকো পঠাই আনিবলৈ ক’বা।
Verse 16
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः
সূতে ক’লে—এই কথা শুনি তাত থকা বানৰসকল দহো দিশলৈ দৌৰি গ’ল। জল আনি, প্ৰণাম কৰি, সন্মুখত থিয় হৈ জনালে।
Verse 17
वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्
বানৰসকলে ক’লে—স্বামী, এই জল গ্ৰহণ কৰক; তত্ত্ব (ধৰ্ম)ৰ আজ্ঞা অনুসাৰে আমি আনিছোঁ। ই অতি উত্তম, সুস্বাদু, শীতল আৰু প্ৰাণতৃপ্তিকৰ।
Verse 18
सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्
সূত ক’লে—অতি প্ৰসন্ন হৈ কৰুণাদৃষ্টিৰে তেওঁলোকক চাই, সেই বাক্য শুনি শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰে নিজে সেই জল গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 19
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया
সেই শিৱভক্তে যেতিয়া সেই জল লৈ পান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে, ঠিক সেই মুহূৰ্ততে শিৱৰ ইচ্ছাত তাৰ ভিতৰত স্মৰণ জাগি উঠিল।
Verse 20
न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै
যদি শম্ভুৰ দৰ্শন নোহোৱাকৈ থাকে, তেন্তে পূজাৰ জল কেনেকৈ গ্ৰহণীয় হ’ব? তেওঁেই নিজৰ স্বামী—পৰেশ পৰমেশ্বৰ, যি নিশ্চয়েই সৰ্বানন্দ দান কৰে।
Verse 21
इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः
এইদৰে কৈ ৰঘুবংশশ্ৰেষ্ঠে তেতিয়া সেই জল পান কৰিলে; তাৰ পাছত ৰঘুনন্দনে পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) পূজা সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 22
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्
আৱাহন আদি সকলো উপচাৰ সাজি, বিধিমতে ষোড়শ উপচাৰে প্ৰীতিভাৱে শংকৰক অর্চনা কৰিলে।
Verse 23
प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा
প্ৰণাম আৰু দিব্য স্তৱৰ দ্বাৰা যত্নসহ শিৱক সন্তুষ্ট কৰি, সেই ৰামে সদ্ভক্তিৰে আনন্দিত হৈ শংকৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 24
राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्
ৰামে ক’লে—হে স্বামী শম্ভো, হে মহাদেৱ, আপুনি সদায় ভক্তবৎসল। শৰণাগত মোক—আপোনাৰ ভক্ত, দীনমনক—ৰক্ষা কৰক।
Verse 25
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः
এই জলৰাশি অগাধ; হে ভবতাৰণ, তুমি এই সাগৰ কেনেকৈ পাৰ হ’বা? ৰাৱণ নামৰ এক মহাবীৰ ৰাক্ষস আছে, সি অতিশয় বলৱান।
Verse 26
वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये
বানৰসকলৰ এই বল সঁচাকৈ চঞ্চল—যুদ্ধৰ বাবে অস্থিৰ উপায়। তেন্তে প্ৰিয়াপ্ৰাপ্তিৰ বাবে মোৰ কাৰ্য কেনেকৈ সিদ্ধ হ’ব?
Verse 27
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्
সেয়ে হে দেব, হে সুব্ৰত, মোক সহায় কৰক। হে নাথ, আপোনাৰ সহায় বিনা মোৰ কাৰ্য সঁচাকৈ দুঃসাধ্য।
Verse 28
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्
ইয়াত আপোনাৰেই ৰাৱণো সকলো দিশে সকলোৰে বাবে অজেয়। আপোনাৰ দিয়া বৰত দৰ্পিত সেই মহাবীৰ ত্ৰিলোকজয়ী।
Verse 29
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव
মই নিশ্চয় তোমাৰ দাস, আৰু সৰ্বথা তোমাৰ অধীন। সেয়ে হে সদাশিৱ, বিবেচনা কৰি তুমিয়েই মোৰ ওপৰত কৃপাপক্ষ কৰা।
Verse 30
सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च
সূতে ক’লে—এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰি আৰু পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ কৰি, তেতিয়া সি উচ্চস্বৰে ‘জয় জয়’ বুলি ধ্বনি তুলিলে আৰু ‘শংকৰ’ বুলিও মাতিলে।
Verse 31
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह
এইদৰে তাত শিৱক স্তৱ কৰি, মন্ত্ৰ-ধ্যানত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ, সি পুনৰ পূজা সম্পন্ন কৰিলে; তাৰ পাছত নিজৰ স্বামীৰ সন্মুখত নৃত্য কৰিলে।
Verse 32
प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह
প্ৰেমত গলিত হৃদয়ৰ ভক্তে যেতিয়া গলা ৰুদ্ধ হৈ কঁপা স্বৰে আৰ্তনাদ কৰিলে, তেতিয়া দেৱ শংকৰ অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 33
सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्
তাৰ পিছত মহেশ্বৰ—জ্যোতিৰূপে, স্বীয় অঙ্গ-শক্তি আৰু পৰিয়ালসহ—যথোক্ত নিৰ্মল ৰূপ ধৰি শীঘ্ৰে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 34
ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्
তাৰ পিছত ৰামভক্তিত হৃদয় সন্তুষ্ট মহেশ্বৰে সেই মুহূর্ততে ক’লে—“শিৱমস্তু, মঙ্গল হওক। বৰ বিচাৰা; ‘ৰাম’ নামত ভক্তি ৰাখা।”
Verse 35
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः
সেই দিব্য ৰূপ তেতিয়াই দেখি সকলোৱে স্বয়ং পবিত্ৰ হ’ল। তাৰ পিছত শিৱধৰ্মত পৰায়ণ ৰাঘৱে ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰিলে।
Verse 36
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः
বিভিন্ন স্তুতি কৰি, আনন্দে শিৱক প্ৰণাম কৰি, ৰাৱণৰ সৈতে যুদ্ধত নিজৰ জয়ৰ বাবে তেওঁ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 37
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्
তেতিয়া ৰামভক্তিৰে হৃদয় প্ৰসন্ন হোৱা মহেশ্বৰ প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ হৈ পুনৰ ক’লে— “হে মহাৰাজ, তোমাৰ জয় হওক!”
Verse 38
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः
শিৱদত্ত জয় লাভ কৰি আৰু তেওঁৰ কৃপাময় অনুমতি পাই, সি পুনৰ হাত জোৰ কৰি মূৰ নত কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 39
राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर
ৰামে ক’লে—হে স্বামী শংকৰ! যদি আপুনি সন্তুষ্ট, তেন্তে লোকসমূহক পবিত্ৰ কৰিবলৈ আৰু পৰৰ উপকাৰৰ বাবে ইয়াতেই অৱস্থান কৰক।
Verse 40
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले
সূতে ক’লে—এইদৰে কোৱা হ’তেই শিৱ তাতেই লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল। আৰু ‘ৰামেশ্বৰ’ নামৰে তেওঁ পৃথিৱীতলে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 41
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्
সেই পবিত্ৰ শৈৱ-প্ৰভাৱত ৰামে সহজে সাগৰ পাৰ কৰিলে। তাৰ পিছত ৰাৱণ আদি ৰাক্ষসক শীঘ্ৰ বধ কৰি প্ৰিয় সীতাক পুনৰ লাভ কৰিলে।
Verse 42
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
পৃথিৱীত ৰামেশ্বৰৰ আশ্চৰ্য আৰু অতুল মহিমা প্ৰকাশ পালে। তেওঁ ভোগ-মোক্ষ দুয়ো দান কৰে আৰু সদায় ভক্তৰ কামনা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 43
दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
যি দিব্য গংগাজলে সৎভক্তিসহ শিৱ—ৰামেশ্বৰ—ক স্নান কৰায়, সি নিশ্চয়েই জীৱন্মুক্ত হয়।
Verse 44
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
ইয়াত দেৱতাসকলৰো দুৰ্লভ সকলো ভোগ উপভোগ কৰি, শেষত পৰম জ্ঞান লাভ কৰি, সি নিশ্চয়েই কৈবল্য-মোক্ষ পায়।
Verse 45
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्
এইদৰে তোমালোকক শিৱৰ দিব্য জ্যোতিৰ্লিঙ্গ ‘ৰামেশ্বৰ’ বুলি কোৱা হ’ল; কেৱল শ্ৰৱণেই শ্ৰোতাৰ পাপ নাশ হয়।
Frequently Asked Questions
It stages an etiological prelude to the Rāmeśvara Liṅga: Rāma’s Rāmāyaṇa journey is retold up to the southern seashore, positioning the forthcoming liṅga-establishment as the theological claim that righteous action culminates in Śiva-worship and depends upon Śiva’s sanction.
The liṅga functions as an axis of stabilization at a liminal threshold (the oceanic boundary before Laṅkā): it encodes the doctrine that agency (karma) is purified and empowered when anchored in Śiva-tattva, transforming a geographic edge into a metaphysical center through consecration.
Śiva is highlighted primarily through the toponymic/iconic manifestation ‘Rāmeśvara’—Śiva as present in the liṅga associated with Rāma’s worship—rather than through an anthropomorphic form; Gaurī is not foregrounded in the sampled passage.