Śiva-nāma-smaraṇa and Śambhu’s Protective Manifestation (Dāruka Episode)
এই অধ্যায়ত সূতে বৰ্ণনা কৰে—দৈত্যৰাজ দাৰুকৰ এজন দাসে শংকৰৰ অতি সুন্দৰ ৰূপ দেখি ৰজাক জনায়। দাৰুকে আহি শংকৰ-ধ্যানত লীন এজন বৈশ্যক জেৰা কৰে; ভক্তই দাৰুকে যি বিচাৰে সেয়া ক’ব নোৱাৰে বা ক’বলৈ অনিচ্ছুক হ’লে, দাৰুকে ৰাক্ষসসকলক তাক হত্যা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। অস্ত্ৰধাৰী আক্ৰমণকাৰী ওচৰ চাপি আহোঁতেই ভয়াকুল ভক্তে স্নেহেৰে শিৱক স্মৰণ কৰে, শংকৰ, শম্ভু, শিৱ—এই নামসমূহ বাৰে বাৰে জপ কৰে আৰু সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি প্ৰকাশ কৰে। তেতিয়া প্ৰাৰ্থিত শম্ভু এটা ফাঁক/আকাশস্থানৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ চাৰিদুৱাৰযুক্ত শ্ৰেষ্ঠ ধামৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰূপে ৰক্ষাৰ্থে প্ৰত্যক্ষ হয়। নামজপ আৰু শৰণাগতিয়ে অসহায়তাক দিৱ্য সান্নিধ্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, আৰু শত্রুশক্তি শেষত প্ৰভুৰ অধীন—এই পুৰাণাৰ্থ ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः । तदग्रे सुंदरं रूपं शंकरस्य ददर्श ह
সূত ক’লে—এবাৰ সেই দুষ্টচিত্ত ৰাক্ষসৰ এজন সেৱকে নিজৰ সন্মুখতেই শংকৰ ভগৱানৰ অতি সুন্দৰ ৰূপ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 2
तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् । सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्
তাৰ পাছত সি সেই ৰজাক ৰাক্ষসসকলৰ যথাৰ্থ বিৱৰণ—তেওঁলোকৰ সকলো কৰ্মচৰিত্ৰ—কৌতূহল আৰু বিস্ময়সহ নিবেদন কৰিলে।
Verse 3
राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः । विह्वलस्सबलश्शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्
তেতিয়া ৰাক্ষসসকলৰ ৰজা দাৰুকো তাত আহিল। ব্যাকুল হৈ, সেনাসহ, সি শীঘ্ৰে ভগৱান শিৱক শৰণ লৈ প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 4
दारुक उवाच । किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः । एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा
দাৰুকে ক’লে—হে বৈশ্য, তুমি কিহৰ ধ্যান কৰিছা? মোৰ আগত সত্য কোৱা। তেনে হ’লে তোমাৰ মৃত্যু নহ’ব; মোৰ বাক্য অন্যথা নহ’ব।
Verse 5
सूत उवाच । तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितस्य वै । राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्
সূতে ক’লে—তেওঁ কি কৈছিল মই নাজানো; কিন্তু সেয়া শুনি সি ক্ৰোধিত হ’ল। সি ৰাক্ষসসকলক উচটাই ক’লে—“হে ৰাক্ষসসকল, ইয়াক বধ কৰা!”
Verse 6
तदुक्तास्ते तदा हंतुं नानायुधधरा गताः । द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शंकरासक्तचेतसम्
সেই আদেশ পাই তেওঁলোকে নানা অস্ত্ৰ ধৰি তাক বধ কৰিবলৈ ওলাই গ’ল। শংকৰত দঢ়ভাৱে আসক্তচিত্ত সেই বৈশ্য-শাৰ্দূলৰ ফালে তেওঁলোকে দ্ৰুত ধাৱিত হ’ল।
Verse 7
तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः । शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः
তেওঁলোকক আহি থকা দেখি ভয়ত তাৰ চকু কঁপিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া সি গভীৰ প্ৰীতিতে শিৱক স্মৰণ কৰি, পুনঃপুনঃ তেওঁৰ নামসমূহ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 8
वैश्यपतिरुवाच । पाहि शंकर देवेश पाहि शंभो शिवेति च । दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन्भक्तवत्सल
বৈশ্যপতি ক’লে— হে শংকৰ, দেৱেশ্বৰ, মোক ৰক্ষা কৰা। হে শম্ভু, হে শুভময় শিৱ, মোক ৰক্ষা কৰা। হে ত্ৰিলোকেশ, দুষ্টনাশক, ভক্তৱৎসল—এই দুষ্টজনৰ পৰা মোক উদ্ধাৰ কৰা।
Verse 9
सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि । त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणस्सर्वदा प्रभो
হে দেৱ, সঁচাকৈ আপুনিয়েই মোৰ সৰ্বস্ব। মই সম্পূৰ্ণ আপোনাৰ অধীন, আপোনাৰেই; হে প্ৰভু, মোৰ প্ৰাণো সদায় আপোনাতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 10
सूत उवाच । इति संप्रार्थितश्शंभुर्विवरान्निर्गतस्तदा । भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च
সূত ক’লে—এইদৰে প্ৰাৰ্থিত হোৱাত শম্ভু তেতিয়া সেই বিবৰৰ পৰা ওলাই আহিল; আৰু চাৰিদুৱাৰযুক্ত উত্তম দিব্য ভবনৰ সৈতে নাথো দৰ্শন দিলে।
Verse 11
मध्यज्योतिस्स्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् । परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै
মধ্যত জ্যোতিস্বৰূপ সেই অদ্ভুত শিৱৰূপক, আৰু দিব্য পৰিবাৰসহিত ৰূপক দেখি সি নিশ্চয়েই পূজা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 12
पूजितश्च तदा शंभुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् । अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुंगवान्
তেতিয়া বিধিপূৰ্বক পূজিত শম্ভু স্বয়ং প্ৰসন্ন হ’ল আৰু ৰাক্ষসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনক ‘পাশুপত’ নামৰ অস্ত্ৰ দান কৰিলে।
Verse 13
जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् । अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शंकरः
দুষ্টহন্তা শংকৰে অস্ত্ৰসহ সেই সকলো গণক দ্ৰুত সংহাৰ কৰিলে আৰু নিশ্চয়েই নিজৰ ভক্তক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 14
सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च । अत्यद्भुतकरश्शंभुस्स्वलीलात्तसुविग्रहः
তেতিয়া তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰি, স্বদিব্য লীলাৰে দেহ-ৰূপ ধাৰণ কৰা অতি আশ্চৰ্যকৰ্মা শম্ভুৱে সেই বনকো এক বৰ দান কৰিলে।
Verse 15
अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै संभवंतु च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च
“এই বনতে সদায় বৰ্ণধৰ্ম স্থিত হওক; ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু তদ্ৰূপ শূদ্ৰসকলৰ নিয়ত আচাৰো নিৰন্তৰ প্ৰতিষ্ঠিত হওক।”
Verse 16
भवत्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन । शिवधर्मप्रवक्तारश्शिवधर्मप्रवर्तकाः
“হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, আপোনালোক ইয়াত কেতিয়াও তমসত পতিত নহ’ব; আপোনালোক শিৱধৰ্মৰ প্ৰবক্তা আৰু শিৱমাৰ্গৰ প্ৰৱৰ্তক হওক।”
Verse 17
सूत उवाच । एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया । देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा
সূত ক’লে—সেই সময় দাৰুকা নামৰ সেই ৰাক্ষসী, দীন আৰু ব্যাকুল মনৰে, দেৱী পাৰ্বতীৰ স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 18
प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि । साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया
তেতিয়া দেৱী প্ৰসন্ন হৈ ক’লে— “মই কি কৰোঁ?” তাৰ পাছত তেওঁ তাতে পুনৰ ক’লে— “তুমি মোৰ বংশ ৰক্ষা কৰা।”
Verse 19
रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया । इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह
“মই তোমাৰ বংশ ৰক্ষা কৰিম—এই সত্য মই ঘোষণা কৰোঁ।” এইদৰে কৈ, শিৱৰ ইচ্ছাৰে সি প্ৰকাশিত দেহৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 20
शिवोपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः । प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु
ক্ৰুদ্ধ দেৱীক দেখি, বৰৰ বন্ধনত থকা পৰম প্ৰভু শিৱে স্নেহে উত্তৰ দিলে: “যেনে ইচ্ছা, তেনেই কৰা।”
Verse 21
सूत् उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेश्शंकरस्य वै । सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्
সূত ক’লে—নিজ স্বামী শংকৰৰ বাক্য এইদৰে শুনি পৰম প্ৰসন্না পাৰ্বতী তৎক্ষণাৎ হাঁহি উঠি উত্তৰ দিলে।
Verse 22
पार्वत्युवाच । भवदीयं वचस्तथ्यं युगांते संभविष्यति । तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम
পাৰ্বতী ক’লে—আপোনাৰ বাক্য সত্য; যুগান্তত সেয়া নিশ্চয় ঘটিব। তেতিয়ালৈ সৃষ্টিয়ে তামস গুণতেই থাকক—এই মোৰ স্থিৰ মত।
Verse 23
अन्यथा प्रलयस्स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव । प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया
নচেৎ নিশ্চয় প্ৰলয় ঘটিলেহেঁতেন। হে শিৱ, মই যি ক’লোঁ সেয়া সত্য। হে নাথ, তাক প্ৰমাণৰূপে গ্ৰহণ কৰক; মই আপোনাৰেই, কেৱল আপোনাৰ শৰণত আছোঁ।
Verse 24
इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम । बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च
আৰু এই দাৰুকা দেৱী মোৰ শক্তিসম্পন্ন ৰাক্ষসী পত্নী। ৰাক্ষসীসকলৰ মাজত সেয়েই সৰ্বাধিক বলৱতী; সেয়ে সি ৰাক্ষস-ৰাজ্য শাসন কৰক।
Verse 25
इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यंति पुत्रकान् । ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः
এই ৰাক্ষসসকলৰ পত্নীসকলে পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিব। সেই সকলো পুত্ৰ একেলগে গোট খাই—মোৰ সংকল্প অনুসাৰে—বনত বাস কৰিব।
Verse 26
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्यास्स्वस्त्रियाः प्रभुः । प्रसन्नमानसो भूत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्
সূত ক’লে: পাৰ্বতীৰ নিজৰ সখীৰ এইদৰে কোৱা কথা শুনি প্ৰভু শংকৰ প্ৰসন্নচিত্ত হৈ উত্তৰত ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 27
शङ्कर उवाच । इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये । स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च
শংকৰ ক’লে: প্ৰিয়ে, তুমি যদি এনেকৈ কোৱা, তেন্তে মোৰ বচন শুনা। মই প্ৰীতিসহ এই বনতেই থাকিম আৰু ভক্তসকলৰ ৰক্ষা-পালনৰ বাবে থাকিম।
Verse 28
अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् । करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति
যি নিজৰ বৰ্ণ-আশ্ৰমধৰ্মত স্থিৰ হৈ ইয়াত প্ৰেমভক্তিসহ মোৰ দৰ্শন কৰিব, সি নিশ্চয়েই চক্ৰৱৰ্তী সম্ৰাট হ’ব।
Verse 29
अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वर । महासेनसुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः
হে নৃপেশ্বৰ! কলিযুগৰ পৰ্যায়ত বিষয়টো অন্যধৰণ; কিন্তু সত্যযুগৰ আদিত মহাসেনৰ পুত্ৰ ‘বীৰসেন’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगोद्भवमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ ভাগ—কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত—‘নাগেশ্বৰ জ্যোতির্লিঙ্গৰ উদ্ভৱ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা’ নামৰ ত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 31
सूत उवाच । इत्येवं दंपती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् । स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महत्त्वकारकौ द्विजाः
সূত ক’লে—এইদৰে সেই দম্পতিয়ে পৰস্পৰে হাঁহি-ধেমালি কৰি তাতেই অৱস্থান কৰিলে; সেই দুজন দ্বিজ স্বয়ং প্ৰত্যক্ষভাৱে মহত্ত্বৰ (আধ্যাত্মিক মহিমাৰ) কাৰণ হৈ উঠিল।
Verse 33
ऋषय ऊचुः । वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने । कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते
ঋষিসকলে ক’লে—বীৰসেন তাত দাৰুকাবনলৈ কেনেকৈ যাব? আৰু তাত ভগৱান শিৱক কেনেকৈ পূজা কৰিব? হে মহামতে, আমাক কওক।
Verse 34
सूत उवाच । निषधे सुंदरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः । महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः
সূতে ক’লে—সুন্দৰ নিষধ দেশত ক্ষত্ৰিয় কুলত মহাসেনৰ পুত্ৰ বীৰসেন নামৰ এজন আছিল; তেওঁ ভগৱান শিৱৰ অতি প্ৰিয় (শিৱভক্ত) আছিল।
Verse 35
पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् । चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः
পাৰ্থিৱ লিঙ্গেশ্বৰক পূজা কৰি বীৰসেন অতি দুঃসাধ্য তপস্যা কৰিলে আৰু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে বাৰ বছৰলৈকে সেই তপ পালন কৰি থাকিল।
Verse 36
ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शंकरः । काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातु विलेपनाम्
তাৰ পাছত দেৱেশ শংকৰ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে ক’লে— “কাঠেৰে সৰু মাছৰ দৰে এটা আকৃতি বনাও আৰু তাত তিনিধাতুৰ মিশ্ৰণ লেপন কৰা।”
Verse 37
विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक । तां गृहीत्वा प्रविश्यैतं नृभिस्सह व्रजाधुना
“যোগমায়া ব্যৱস্থা কৰি মই তাক তোমাক দিম, হে বীৰসেন! তাক গ্ৰহণ কৰি মানুহসকলৰ সৈতে এতিয়াই শীঘ্ৰে এই স্থানত প্ৰৱেশ কৰা।”
Verse 38
ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया । प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च
“তাৰ পাছত তুমি তাত যাও; মোৰ দ্বাৰা কৰা সেই ফাঁকটো সাজু হ’লে তাত প্ৰৱেশ কৰি, সেই সময়ত নাগেশ্বৰ (শিৱ)ৰো পূজা কৰা।”
Verse 39
ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् । मयि दृष्टे तदा किंचिन्न्यूनं ते न भविष्यति
তাৰ পাছত পাশুপত অস্ত্ৰ লাভ কৰি আৰু ৰাক্ষস-মুখ শত্রুবোৰক বধ কৰি, যেতিয়া তুমি মোৰ দৰ্শন কৰিবা, তেতিয়া তোমাৰ একো অভাৱ নাথাকিব।
Verse 40
पार्वत्याश्च बलं चैव संपूर्णं वै भविष्यति । अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यंति वने शुभाः
আৰু পাৰ্বতীৰ শক্তিও নিশ্চয় সম্পূৰ্ণ হ’ব। আৰু আনসকলেও—যিসকল ম্লেচ্ছৰূপে থাকিব—সেই শুভ বনতে উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 41
सूत उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र वीरसेनं हि दुःखह । कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवांतर्द्दधे प्रभुः
সূতে ক’লে—এইদৰে কৈ দুঃখহৰ শংকৰে তাত বীৰসেনৰ প্ৰতি মহাকৃপা কৰি, প্ৰভু সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 42
इति दत्तवरस्सोऽपि शिवेन परमात्मना । शक्तस्स वै तदा कर्तुं संबभूव न संशयः
এইদৰে পৰমাত্মা শিৱৰ পৰা বৰ পাই, সি তেতিয়াই কৰ্ম সম্পাদন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 43
एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः । लिंगरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदस्सदा
এইদৰে নাগেশ্বৰ দেৱ—জ্যোতিসমূহৰ অধিপতি—প্ৰকাশিত হ’ল। ত্ৰিলোকৰ বাবে লিঙ্গৰূপে স্থিত হৈ, সি সদা সকলো শুভ কামনা প্ৰদান কৰে।
Verse 44
एतद्यश्शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् । सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्
যি জ্ঞানী ভক্তে আদৰেৰে নাগেশ্বৰ প্ৰাকট্যৰ এই কাহিনী নিত্য শুনে, সি সকলো অভীষ্ট লাভ কৰে আৰু তাৰ মহাপাপ নাশ হয়।
Verse 352
ज्योतिर्लिंगस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरश्शिवः । नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ
জ্যোতিৰ্লিঙ্গ-স্বৰূপ ভগৱান শিৱ ‘নাগেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাতেই ‘নাগেশ্বৰী’ নামে শিৱা দেৱীও প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; উভয়ে সৎজন-ভক্তসকলৰ অতি প্ৰিয় হ’ল।
Frequently Asked Questions
A devotee (vaiśyapati) is threatened by Dāruka’s rākṣasas; in response, he performs Śiva-nāma-smaraṇa and explicit surrender. The chapter argues theologically that sincere remembrance and refuge invoke Śiva’s immediate protective presence, overriding demonic coercion.
The repeated utterance of Śiva’s names functions as a portable ritual (mantra-bhakti) that does not depend on external implements, implying inner access to the Lord. The ‘excellent abode with four doors’ can be read as an epiphanic threshold-image: Śiva’s presence becomes architecturally/ritually locatable, signaling ordered divine sovereignty entering a chaotic scene.
Śiva is highlighted in epithets emphasizing lordship and protection—Śaṅkara, Śambhu, and Śiva—culminating in Śambhu’s manifest emergence in response to prayer. No distinct Gaurī form is foregrounded in the provided passage; the focus is Śiva’s protective epiphany.