अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
অধ্যায় ২৩ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—বারাণসী কিয় বিশেষ পুণ্যদায়িনী আৰু অবিমুক্তৰ প্ৰভাৱ কি। সূতে সংক্ষিপ্ত কিন্তু প্ৰামাণ্যভাৱে বারাণসীৰ শ্ৰী আৰু বিশ্বেশ্বৰ মহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত লোকহিতকাম্য কৰুণাৰে প্ৰেৰিত পাৰ্বতীয়ে শংকৰক ক্ষেত্ৰ-মহিমা সম্পূৰ্ণকৈ ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱে প্ৰশ্নটোক শুভ আৰু হিতকৰ বুলি মানি ঘোষণা কৰে—অবিমুক্ত/বারাণসী তেওঁৰ নিত্য, অতি গোপন ধাম আৰু সকলোৰে মোক্ষকাৰণ। তাত সিদ্ধ, যোগী আৰু শিৱব্ৰতপৰ জিতেন্দ্ৰিয় সাধকসকলে মহাযোগ সাধি ভুক্তি-মুক্তি দুয়ো লাভ কৰে। এইদৰে বারাণসীক শিৱসান্নিধ্যৰ চিৰস্থায়ী মোক্ষপ্ৰদ ক্ষেত্ৰ আৰু বিশ্বেশ্বৰৰ আশ্ৰয়ত সাধনাৰ পৰিপাকস্থল বুলি প্ৰতিপাদিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত! যদি বাৰাণসী সঁচাকৈ পুণ্য মহাপুৰী হয়, তেন্তে আমাক তাৰ মাহাত্ম্য কোৱা; আৰু হে প্ৰভু, অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰৰ দিব্য প্ৰভাৱো বৰ্ণনা কৰা।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
সূতে ক’লে—মই বাৰাণসীৰ সু-শোভিত মাহাত্ম্য সংক্ষেপে সম্যকভাৱে ক’ম। হে মুনীশ্বৰসকল, বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ মাহাত্ম্যো শুনক।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
এবাৰ পৰম আনন্দে উল্লসিতা দেৱী পাৰ্বতীয়ে, লোকহিতৰ কামনাৰে, শংকৰক অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য সুধিলে।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
পাৰ্বতীয়ে ক’লে—এই ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য একো নাছাড়ি ক’বলৈ আপুনি অৰ্হ। মোৰ ওপৰত কৃপা কৰি, লোকসকলৰ হিতকামনাৰে, সম্পূৰ্ণকৈ কওক।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
সূতে ক’লে—দেৱীৰ বাক্য শুনি দেৱদেৱ, জগত্প্ৰভুৱে, জীৱসকলৰ প্ৰিয়-হিতৰ বাবে, সেই ভবানীক উত্তৰ দিলে।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
পৰমেশ্বৰ ক’লে—হে ভদ্ৰে, তুমি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছা; ই লোকসকলৰ বাবে শুভ আৰু সুখদায়ক। এতিয়া মই সত্য অনুসাৰে অৱিমুক্তৰ যথাৰ্থ মাহাত্ম্য ক’ম।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
ইয়েই মোৰ পৰম গুহ্যতম ক্ষেত্ৰ—বাৰাণসী সদা মোৰেই। সকলো জীৱৰ বাবে ই সৰ্বথা মোক্ষৰ হেতু।
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
এই সিদ্ধক্ষেত্ৰত সিদ্ধসকলে সদায় মোৰ ব্ৰতক আশ্ৰয় কৰি থাকে। নিত্য নানাবিধ লিঙ্গৰূপ ধৰি তেওঁলোকে মোৰ লোক লাভৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
যিসকলে মন জয় কৰিছে আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰিছে, তেওঁলোকে মহাযোগৰ সাধনা কৰে—শ্ৰুতি-প্ৰোক্ত পৰম পাশুপত বিধান—যি ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়োটাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
হে মহেশ্বৰী, বাৰাণসীত মোৰ বাস সদায় মোক আনন্দ দিয়ে। যি কাৰণে মই সকলো ত্যাগ কৰি সেই ধামকেই বাছোঁ, সেয়া নিশ্চিতভাৱে শুনা।
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
যি মোৰ ভক্ত আৰু যি বিজ্ঞानी (তত্ত্ববিবেকী)—সেই দুয়ো মুক্তিৰ ভাগী। তেওঁলোকৰ বাবে তীৰ্থ-আশ্ৰয়ৰ আপেক্ষা বিধেয় নহয়; বিধিপালন আৰু সদাচাৰত তেওঁলোক সমান।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
সেই দুয়োক জীৱন্মুক্ত বুলি জানিবা; আৰু তেওঁলোকে য’তেই দেহত্যাগ কৰক, সোনকালেই মোক্ষ লাভ কৰে—এইটো মোৰ নিশ্চিত আৰু নিৰ্ণায়ক বচন।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
এই তীৰ্থত বিশেষ মহিমা আছে—পৰমোৎকৃষ্ট ‘অবিমুক্ত’ ধামত। হে দেৱী, হে পৰাশক্তি, শুদ্ধ আৰু একাগ্ৰচিত্তে ইয়াৰ তত্ত্ব শুনা।
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
সকলো বৰ্ণ আৰু সকলো আশ্ৰম—শৈশৱ, যৌৱন আৰু বাৰ্ধক্যত—যদি এই পুৰীত দেহত্যাগ কৰে, তেন্তে নিঃসন্দেহে মুক্ত হয়।
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
সেই অশুচি হওক বা শুচি; কন্যা হওক বা বিবাহিতা; বিধবা হওক বা বন্ধ্যা; অথবা ৰজোদোষযুক্ত হলেও।
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
হে দ্বিজসকল, সি যেনেকুৱাই হওক—যিকোনো অৱস্থাত জন্ম হোক আৰু যিকোনো ধৰণে সংস্কৃত বা অসংস্কৃত—এই ক্ষেত্ৰত যদি মৃত্যু হয়, তেন্তে নিঃসন্দেহে মোক্ষৰ ভাগিনী হয়।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
স্বেদজ হওক বা অণ্ডজ, উদ্ভিজ্জ হওক বা জৰায়ুজ—যি ইয়াত মৰে সি মোক্ষ লাভ কৰে; ইয়াৰ দৰে আন ক’তো নাই।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
হে দেৱী, ইয়াত শাস্ত্ৰজ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা নাই, বিস্তৃত ভক্তিৰো বাধ্যতা নাই। কৰ্মকাণ্ডৰ প্ৰয়োজন নাই, দান-ধৰ্মৰো নাই।
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
ইয়াত পৰিশীলিত বিদ্যা বা আনুষ্ঠানিক সাধনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা নাই; ধ্যানো কেতিয়াও কঢ়া নিয়ম নহয়। সুজাতসকলৰ বাবেও কেৱল নামোচ্চাৰণ বা বিস্তৃত অর্চনাৰ বাধ্যতা নাই।
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
মোৰ মোক্ষদায়ী ক্ষেত্ৰত যি মানুহ বাস কৰে, সি যিদৰে মৃত্যুবৰণ কৰক, নিশ্চিতভাৱে মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
প্ৰিয়ে, এই মোৰ দিব্য নগৰ—গুহ্যতকৈও অধিক গুহ্য। হে পাৰ্বতী, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলেও ইয়াৰ মাহাত্ম্য নাজানে।
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
সেয়ে এই মহাক্ষেত্ৰ ‘অবিমুক্ত’ বুলি স্মৃত। নৈমিষ আদি সকলো তীৰ্থতকৈও পৰম; ইয়াত মৃত্যু হ’লে সৰ্বোচ্চ মোক্ষ প্ৰদান কৰে।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ ভাগ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ‘কাশী বিশ্বেশ্বৰ জ্যোতিৰ্লিঙ্গ মাহাত্ম্য-বৰ্ণন’ নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
ইচ্ছামতে ভোগ কৰিলেও—খাই, শুই, খেলি আৰু নানা ক্ৰিয়া কৰি থাকোঁতে—যি জীৱ অবিমুক্তত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি মোক্ষৰ যোগ্য হয়।
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
সহস্ৰ পাপ কৰিলেও মানুহৰ বাবে পিশাচত্বো যেন শ্ৰেয়; কিন্তু কাশী-পুরী নথাকিলে স্বৰ্গত সহস্ৰ যজ্ঞৰ ফলও কাম্য নহয়।
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
সেয়েহে সৰ্ব প্ৰযত্নে কাশিকা-পুরী সেবা-আৰাধনা কৰিব লাগে; তাত মুনিসকলে অব্যক্ত লিঙ্গৰূপ সদাশিৱৰ ধ্যান কৰে।
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
হে প্ৰিয়ে! ইয়াত মানুহে যি যি ফল লক্ষ্য কৰি তপস্যা কৰে, মই তেওঁলোকক সেই সেই ফল সম্পূৰ্ণৰূপে, নিশ্চিতভাৱে প্ৰদান কৰোঁ।
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
তাৰ পিছত তেওঁলোকে প্ৰভুৰ সৈতে সাযুজ্য লাভ কৰে আৰু ইপ্সিত পৰম ধামতো উপনীত হয়; যিসকলে ইয়াত দেহ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকৰ কোনো দিশৰ পৰা কৰ্মবন্ধন নহয়।
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
ইয়াত ব্ৰহ্মা দেৱৰ্ষিসকলৰ সৈতে, বিষ্ণু আৰু দিবাকৰ (সূৰ্য)ও মোৰ উপাসনা কৰে; সকলো মহাত্মা আৰু আন বহুজনেও ইয়াতেই মোক আৰাধনা কৰে।
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
বিষয়াসক্ত মন আৰু ধৰ্মৰ ৰুচি ত্যাগ কৰা মানুহো—যদি সি এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত সত্যই মৃত্যুবৰণ কৰে—তেন্তে পুনৰ সংসাৰত প্ৰৱেশ নকৰে।
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
তেন্তে মমতা-ৰহিত, সত্ত্বত স্থিত আৰু দম্ভবর্জিত ধীৰ আত্মাসকল কিমান অধিক মহৎ! কৃতাৰ্থ, নিৰাৰম্ভ সাধক—তেওঁলোক সকলেই মোৰ (শিৱৰ) ভাবত লীন।
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
সহস্ৰ সহস্ৰ জন্মান্তৰৰ পাছত যোগীৰ জন্ম লাভ হয়; কিন্তু যিয়ে ইয়াতেই (শিৱপৰায়ণ হৈ) সিদ্ধি পায়, সি মৃত্যুৰ লগে লগে পৰম মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
হে পাৰ্বতী! ইয়াত ভক্তসকলে বহু শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। এই স্থানতেই সিহঁতে সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু মোক্ষো দান কৰে।
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ চাৰিও দিশে পাঁচ ক্রোশ পৰ্যন্ত প্ৰখ্যাত; আৰু চৌদিশে ই জীৱক মৃত্যুকালে অমৃত—অৰ্থাৎ মুক্তি—প্ৰদান কৰে।
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
যি নিষ্পাপ হৈ মৃত্যু বৰণ কৰে, তেওঁ তৎক্ষণাত মোক্ষ লাভ কৰে। কিন্তু যি পাপসহ মৃত হয়, তেওঁ কৰ্মানুসাৰে পুনৰ দেহ ধাৰণ কৰে।
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
যদি কোনোৱে এই অবিমুক্ত (কাশী) ক্ষেত্ৰত পাপ কৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰথমে নিশ্চিতভাৱে যাতনা ভোগ কৰে; তাৰ পিছতহে তেওঁ মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
‘ভৈৰৱী’ নামৰ যাতনা দহ হাজাৰ বছৰ ভোগ কৰি, হে সুন্দৰী, পাপফল ক্ষয় হ’লে তাৰ পাছত জীৱে মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
পাপাচাৰত লিপ্ত লোকৰ যি গতি হয়, সেয়া মই তোমাক ক’লোঁ। এই কথা জানি মানুহে যথাযথভাৱে অবিমুক্ত (কাশী)ক শ্ৰদ্ধাৰে আশ্ৰয় কৰি সেৱা কৰিব লাগে।
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
কৃত কৰ্মৰ ক্ষয় শত কোটি কল্পতো নহয়। শুভ হওক বা অশুভ—কৰা কৰ্মৰ ফল অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে ভোগ কৰিব লাগে।
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
ইয়াত কেৱল অশুভ কৰ্ম নৰকলৈ লৈ যায়। শুভ কৰ্মে স্বৰ্গফল দিয়ে; আৰু দুয়োটাৰ মিশ্ৰণৰ পৰা মানৱজন্ম হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
হে পাৰ্বতী, ই সঁচাই: এই জগতত জন্ম কেতিয়াবা সম্যক, কেতিয়াবা অসম্যক হয়, আৰু ন্যূনতা-অধিক্যসহো ঘটে। দুয়োটাৰ ক্ষয় হ’লে মুক্তি লাভ হয়।
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
হে মহেশ্বৰী! কৰ্মকাণ্ডত কৰ্ম ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে—সঞ্চিত, ক্ৰিয়মাণ আৰু প্ৰাৰব্ধ; এই কৰ্মেই বন্ধনৰ কাৰণ।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
পূৰ্বজন্মৰ পৰা উদ্ভূত কৰ্মক ‘সঞ্চিত’ বুলি কোৱা হয়। যি কৰ্ম দেহেৰে ভোগ কৰা হয়, তাকেই ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
হে দেৱেশী! জন্মৰ কাৰণে বৰ্তমান যি কৰ্ম কৰা হয়—শুভ বা অশুভ—তাকেই জ্ঞানীসকলে ‘ক্ৰিয়মাণ’ কৰ্ম বুলি জানে।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
প্ৰাৰব্ধ কৰ্মৰ ক্ষয় কেৱল ভোগৰ দ্বাৰাই হয়, অন্যথা নহয়। তথাপি পবিত্ৰ উপায়ে—শিৱপূজা আদি আচৰণে—দুয়ো প্ৰকাৰ কৰ্মৰ নাশ সম্ভৱ।
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
কাশীপুৰী বিনা সকলো কৰ্মৰ নাশ লাভ নহয়। অন্য তীৰ্থ সুলভ, কিন্তু কাশিকা পুৰী দুষ্প্ৰাপ্য—পৰম আশ্ৰয়।
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
যদি পূৰ্বজন্মত আদৰেৰে কাশী-দৰ্শনৰ পুণ্য অৰ্জন কৰা থাকে, তেন্তে এই জন্মত কাশী প্ৰাপ্য হৈ তাতেই মৃত্যু লাভ হয়; অন্যথা নহয়। (এই মৃত্যু শিৱকৃপাৰে মুক্তিপথদায়ী বুলি মানা হয়।)
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
যি মানুহে কাশী প্ৰাপ্য হৈ গংগাত স্নান কৰে, তাৰ তেতিয়াৰ ক্ৰিয়মাণ আৰু পূৰ্বসঞ্চিত—দুয়ো প্ৰকাৰ পাপৰো ক্ষয় হয়।
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
ভোগ বিনা প্ৰাৰব্ধ নাশ নহয়—ই নিশ্চিত। সেই প্ৰবাহত যেতিয়া তাৰ মৃত্যু ঘটে, তেতিয়া তাৰ দেহবন্ধনৰ ক্ষয় হয়।
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
যি মানুহে প্ৰথমে কাশীৰ পুণ্য লাভ কৰি পাছত পাপ কৰে, সেই পূৰ্ব-সংস্পৰ্শৰ বলৱান বীজে তাক পুনৰ কাশীলৈ নি যায়।
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
তেতিয়া সঁচাকৈয়ে সকলো পাপ ভস্ম হয়। সেয়ে মানুহে কাশীক ভক্তিভাৱে সেৱা-শৰণ লওক; ই নিশ্চিতভাৱে কৰ্মক মূলসহ উভালি পেলায়।
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
প্ৰিয়ে, যিয়ে এজন ব্রাহ্মণকো কাশীত বাস কৰায়, সি কাশীবাসৰ ফল পাই শেষত মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
যি সঁচাকৈয়ে কাশীত দেহত্যাগ কৰে, তাৰ পুনৰ জন্ম নহয়। আৰু প্ৰয়াগত মৃতৰ উদ্দেশ্যে সংকল্প-দান কৰিলে সেয়া ফলদায়ী হৈ তাৰ অভীষ্ট আধ্যাত্মিক লক্ষ্য সিদ্ধ কৰে।
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
যদি দুয়োৰ কেৱল বাহ্য সংযোগ থাকে, তেন্তে কাশীজনিত বুলি কোৱা ফল বৃথা হয়। আৰু যদি দুয়োৰ সত্য যোগ নাথাকে, তেন্তে ‘তীৰ্থৰাজ’ৰ ফলও বৃথা হয়।
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
সেয়ে মোৰ আজ্ঞাৰে বিষ্ণুৱে সাক্ষাতে নৱ সৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰে; আৰু মনত নিৰ্দেশিত মতে তাক গঢ়ি তাৰ নিশ্চিত সিদ্ধি দান কৰে।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
সূতে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! এইদৰে কাশীৰ বহুবিধ মাহাত্ম্য আছে; তদ্ৰূপ বিশ্বেশ্বৰেও সৎজনক ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়োটা দান কৰে।
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
এতিয়া মই ত্ৰ্যম্বক (ভগৱান শিৱ)-ৰ মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰিম; সেয়া শুনিলে মানুহ ক্ষণতে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.