Viśveśvara-māhātmya and the Nirguṇa–Saguṇa Emergence of Śiva (Śakti–Puruṣa/Prakṛti Discourse)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলক বিশ্বেশ্বৰৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—যি মহাপাতক নাশ কৰে। দৃশ্য জগত ‘বস্তু-মাত্ৰক’ ভাস বুলি কোৱা হৈছে, আৰু তাৰ আধাৰ চিদানন্দ—নিত্য, নিৰ্বিকাৰ, অচল—বুলি প্ৰতিপাদিত। সেই পৰম তত্ত্বৰ পৰা ‘দ্বিতীয় ইচ্ছা’ উদ্ভৱ হৈ একেই সত্তা সগুণ ৰূপ ধৰি ‘শিৱ’ নামে অভিহিত হয়। পাছত শিৱক পুৰুষ-তত্ত্ব আৰু শক্তিক স্ত্ৰীশক্তি ৰূপে ধ্ৰুৱ দ্বৈত প্ৰকাশ বুলি কোৱা হলেও মূল একেই চিদানন্দ। সৃষ্টিৰ আৰম্ভণিতে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ কি কৰিব বুজি নাপাই সংশয়ত পৰিলে নিৰ্গুণ পৰমাত্মাৰ বাণী হয়—উত্তম সৃষ্টিৰ বাবে তপস্যা আৱশ্যক। তপস্যাৰ স্থান সুধিলে পুৰুষৰ ওচৰত মধ্যাকাশত পঞ্চক্ৰোশ পৰিমিত তেজোময়, সুসজ্জিত পুণ্যপুৰী/ধাম প্ৰকট হয়। এইদৰে তত্ত্ব-উদ্ভৱ, আদ্য-জিজ্ঞাসা আৰু তপস্যাৰ দ্বাৰা ক্ৰমবদ্ধ প্ৰকাশ একেলগে দেখুৱাই বিশ্বেশ্বৰক পাপ-অজ্ঞান নাশক কীলক ৰূপে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतःपरं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्
সূত ক’লে—হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকল, এতিয়া আগলৈ শুনা; মই এতিয়া বিশ্বেশ্বৰ (ভগৱান শিৱ)ৰ সেই মাহাত্ম্য ক’ম, যি মহাপাতকো নাশ কৰে।
Verse 2
यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् । चिदानन्द स्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्
এই জগতত ‘বস্তু’ মাত্ৰ ৰূপে যি কিছুমান দেখা যায়, সেয়া প্ৰকৃততে চিদানন্দস্বৰূপ, নিৰ্বিকাৰ আৰু সনাতন।
Verse 3
तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोभवत् । स एव सगुणो जातश्शिव इत्यभिधीयते
কৈৱল্যত ৰত সেই পৰম তত্ত্বত তেতিয়া ‘দ্বিতীয়’ৰ ইচ্ছা উদিত হ’ল; তাৰ পৰা তেওঁ নিজেই সগুণৰূপে প্ৰকাশ পাই ‘শিৱ’ বুলি অভিহিত হ’ল।
Verse 4
स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः । यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्रीशक्तिस्सा हि कथ्यते
সেই একেই পুৰুষ-স্ত্ৰী ৰূপভেদে দ্বিধা হ’ল; যি পুৰুষ সি ‘শিৱ’ বুলি খ্যাত, আৰু যি স্ত্ৰী সিয়েই তেওঁৰ ‘শক্তি’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
चिदानन्देस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ
চিত্ আৰু আনন্দ—এই দুটা তত্ত্বৰ স্বৰূপৰ পৰা সেই দুজন দিৱ্য পুৰুষো সৃষ্টি হ’ল।
Verse 6
अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः । तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, তেতিয়া সেই দুজন স্বভাৱবশত চালে; আৰু সেই দুজন দ্বিজে তেওঁলোকক দেখি নিজৰেই মাতা-পিতা বুলি চিনিলে।
Verse 7
महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ । तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः । तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततस्सृष्टिरनुत्तमा
প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো মহাসন্দেহত পৰিল। তেতিয়া নিৰ্গুণ পৰমাত্মাৰ পৰা এক দিব্য বাণী উদ্ভৱ হ’ল—“তপস্যা অৱশ্য কৰিব লাগিব; তাৰ পৰাই অনুত্তম সৃষ্টি প্ৰকাশ পাব।”
Verse 8
प्रकृतिपुरुषाबूचतुः । तपसस्तु स्थलंनास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना । स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतश्शिव
প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ ক’লে—হে প্ৰভু, এতিয়া আমাৰ দুয়োৰে তপস্যাৰ উপযুক্ত ঠাই নাই। হে শিৱ, আপোনাৰ আদেশ অনুসাৰে আমি ক’ত থাকি তপ কৰিম?
Verse 9
ततश्च तेजसस्सारं पंचक्रोशात्मकं शुभम् । सर्वोपकरणैर्युक्तं सुंदरं नगरं तथा
তেতিয়া দিব্য তেজৰ সাৰ পৰা পাঁচ ক্ৰোশ বিস্তৃত এক শুভ আৰু ভব্য নগৰ উদ্ভৱ হ’ল; সি সকলো উপকৰণেৰে সমৃদ্ধ আৰু সুন্দৰকৈ সুশোভিত আছিল।
Verse 10
निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च । अंतरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः
সেয়া নিৰ্মাণ কৰি, নিৰ্গুণ পৰমেশ্বৰ শিৱে নিজৰেই সেই প্ৰকাশ প্ৰেৰণ কৰিলে; আৰু সেয়া আকাশমণ্ডলত স্থিত হৈ সেই পুৰুষৰ ওচৰত থাকিল।
Verse 11
तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः । बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलंब्य च
তাৰ পাছত হৰি (বিষ্ণু) সৃষ্টিৰ কামনাৰে সেই পৱিত্ৰ আধাৰৰ আশ্ৰয় লৈ, সেই পৰমেশ্বৰ শিৱৰ ধ্যান অবলম্বন কৰি, বহুদিন তপস্যা কৰিলে।
Verse 12
श्रमेण जलधारश्च विविधाश्चाभवंस्तदा । ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किंचिददृश्यत
তেতিয়া পৰিশ্ৰমৰ ফলত জলৰ নানা ধাৰা উদ্ভৱ হ’ল। সেই ধাৰাই শূন্য বিস্তাৰটো সম্পূৰ্ণভাৱে ব্যাপি পেলালে, আৰু আন একো দেখা নগ’ল।
Verse 13
ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद्दृश्यतेऽद्भुतम् । इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्
তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে চাই ক’লে—“এইটো কি আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখা গৈছে?” সেই বিস্ময় দেখি তেওঁ বিস্ময়ে মূৰ কঁপালে।
Verse 14
ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभो । तद्बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका
তেতিয়া, হে প্ৰভু, (শিৱৰ) কাণৰ পৰা মণি সকলোৰে সন্মুখত পতিত হ’ল। সেই ঘটনাৰ পৰা ‘মণিকৰ্ণিকা’ নামে মহাতীৰ্থ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 15
जलौघे प्लाव्यमाना सा पंचक्रोशी यदाभवत । निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा
যেতিয়া সেই পঞ্চক্ৰোশী অঞ্চল জলপ্ৰবাহৰ তোড়ত ভাহি যাব ধৰিলে, তেতিয়া নিৰ্গুণ শিৱে তৎক্ষণাৎ ত্ৰিশূলত ধৰি তাক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 16
विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह । तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शंकरशासनात्
সেই ঠাইতেই বিষ্ণু নিজৰ পত্নী প্ৰকৃতিৰ সৈতে যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰিলে। তেওঁৰ নাভিকমলৰ পৰা শংকৰৰ বিধানমতে ব্ৰহ্মা জন্মিল।
Verse 17
शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिचक्रेऽद्भुता तदा । चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्मांडे यत्र निर्मिताः
শিৱৰ আজ্ঞা লাভ কৰি তেওঁ তেতিয়া আশ্চৰ্য সৃষ্টিচক্ৰ প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে। সেই ব্ৰহ্মাণ্ডত চৌদ্দ লোক নিৰ্মাণ কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
Verse 18
योजनानां च पंचाशत्कोटिसंख्याप्रमाणतः । ब्रह्मांडस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः
যোজনৰ মাপত পঞ্চাশ কোটি সংখ্যাপ্ৰমাণ অনুসাৰে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিস্তাৰ মুনিসকলে প্ৰকীৰ্তন কৰিছে।
Verse 19
ब्रह्मांडे कर्मणा बद्धा प्राणिनो मां कथं पुनः । प्राप्स्यंतीति विचिन्त्यैतत्पंचक्रोशी विमोचिता
ব্ৰহ্মাণ্ডত কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ প্ৰাণীসকল পুনৰ কেনেকৈ মোক প্ৰাপ্ত কৰিব—এই চিন্তা কৰি ভগৱানে ‘পঞ্চক্ৰোশী’ নামৰ মোক্ষদায়িনী পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 20
इयं च शुभदा लोके कर्म नाशकरी मता । मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया
এই কাশী জগতত শুভদায়িনী আৰু কৰ্মবন্ধন নাশকাৰিণী বুলি মান্য। কাশী মোক্ষমাৰ্গ প্ৰকাশ কৰে, সত্য জ্ঞান দান কৰে, আৰু মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 21
अविमुक्तं स्वयं लिंगं स्थापितं परमात्मना । न कदाचित्त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक
অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰত পৰমাত্মাই স্বয়ং এই লিঙ্গ স্থাপন কৰিছে। সেয়ে, হে মোৰ অংশ, তুমি কেতিয়াও এই ক্ষেত্ৰ ত্যাগ নকৰিবা।
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां विश्वेश्वरमाहात्म्ये काश्यां रुद्रागमनवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাৰ বিশ্বেশ্বৰ-মাহাত্ম্যত ‘কাশীত ৰুদ্ৰাগমন-বৰ্ণনা’ নামৰ দ্বাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 23
ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् । तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्
ব্ৰহ্মাৰ দিনকালত সেয়া নিশ্চয় নাশ নহয়। তেতিয়া শিৱে তাক নিজৰ ত্ৰিশূলত ধাৰণ কৰে, আৰু মুনিসকলেও তাক ধৰি ৰাখে।
Verse 24
पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः । कर्मणा कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते
আৰু পুনৰ ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি কৰিলে দ্বিজসকল তাত স্থাপিত হয়। আৰু নিজৰ আধ্যাত্মিক কৰ্মে সকলোকে আকর্ষণ কৰে বুলিয়েই সেয়া ‘কাশী’ নামে পৰম্পৰাত পঠিত।
Verse 25
अविमुक्तेश्वरं लिंगं काश्यां तिष्ठति सर्वदा । मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि
অবিমুক্তেশ্বৰ নামৰ লিঙ্গ কাশীত সদায় বিৰাজমান; ই লোকসকলক, মহাপাতকীকেও, মুক্তি দান কৰে।
Verse 26
अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिस्सारूप्यादिर्मुनीश्वराः । अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा
হে মুনীশ্বৰসকল, অন্যত্ৰ সাৰূপ্য আদি মুক্তি লাভ হয়; কিন্তু ইয়াতেই জীৱসকলে পৰমোত্তম সায়ুজ্য-মুক্তি—শ্ৰীশিৱৰ সৈতে একত্ব—প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 27
येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी । पंचक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी
যিসকলৰ ক’তো গতি বা আশ্ৰয় নাই, তেওঁলোকৰ বাবে বাৰাণসী পুৰীয়েই শৰণ। তাত থকা মহাপুণ্যময় পঞ্চক্ৰোশী যাত্ৰাই কোটি হত্যাসদৃশ পাপো বিনাশ কৰে।
Verse 28
अमरा मरणं सर्वे वांछतीह परे च के । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शंकरप्रिया
অমৰ দেৱতাসকলেও ইয়াত এই ‘মৰণ’ কামনা কৰে; তেন্তে আন কোনে নকৰিব? কিয়নো ই সদায় ভোগ আৰু মুক্তি প্ৰদান কৰে আৰু শংকৰৰ নিত্য প্ৰিয়।
Verse 29
ब्रह्मा च श्लाघते चामूं विष्णुस्सिद्धाश्च योगिनः । मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा
ব্ৰহ্মাই ইয়াক প্ৰশংসা কৰে, বিষ্ণুৱেও কৰে; সিদ্ধ আৰু যোগীসকলেও কৰে। মুনিসকল আৰু ত্ৰিলোকবাসী অন্য লোকসকলে সদায় ইয়াৰ মহিমা কীৰ্তন কৰে।
Verse 30
काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः
সঁচাকৈ, শত বছৰ ক’লেও কাশীৰ মহিমা সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰোঁ। সেয়ে মই মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে মাত্ৰ তাৰ বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 31
कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यंतस्सत्त्वो बहिस्तमाः । कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः । प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्
তেতিয়া কৈলাসপতি—‘কালাগ্নি’ নামে খ্যাত—যি অন্তৰে সত্ত্বশুদ্ধ, কিন্তু বাহিৰে তমসে আৱৃত, আৰু স্বৰূপে নিৰ্গুণ হৈও কৃপাৰ্থে গুণ ধাৰণ কৰে—বহু প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 32
रुद्र उवाच । विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः । कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे
ৰুদ্ৰে ক’লে—হে বিশ্বেশ্বৰ, হে মহেশান! মই নিঃসন্দেহে আপোনাৰেই। হে মহাদেৱ, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰক; হে সাম্ব, মোক আপোনাৰ সন্তান বুলি জানি অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 33
स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया । तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते
লোকৰ হিতকামনাৰে আপুনি সদায় ইয়াতেই থাকিব লাগে। হে জগন্নাথ, জগতক তৰাওক; হে জগত্পতে, এইয়াই মোৰ প্ৰাৰ্থনা।
Verse 34
सूत उवाच । अविमुक्तेऽपि दान्तात्मा तं संप्रार्थ्य पुनः पुनः । नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शंकरम्
সূতে ক’লে—অবিমুক্ততোও সেই দান্তাত্মাই তেওঁক পুনঃ পুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু নয়নৰ অশ্ৰু ঝৰাই, প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ হৈ, শংকৰক ক’লে।
Verse 35
अविमुक्त उवाच । देवदेव महादेव कालामयसुभेषज । त्वं त्रिलोकपतिस्सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः
অবিমুক্তে ক’লে— হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, কালৰোগৰ পৰম ঔষধ! আপুনি সত্যই ত্ৰিলোকপতি; ব্ৰহ্মা, অচ্যুত (বিষ্ণু) আদি সকলেও আপোনাক সেৱা-আৰাধনা কৰে।
Verse 36
काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् । मया ध्यानतया स्थेयमचिंत्य सुखहेतवे
হে দেৱ! কাশী নগৰীত আপুনি ৰাজাসন গ্ৰহণ কৰক। মই অচিন্ত্য আনন্দৰ হেতু ধ্যানত স্থিৰ থাকিম।
Verse 37
मुक्तिदाता भवानेव कामदश्च न चापरः । तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितस्सदा
মুক্তিদাতা আপুনি একাই, কামনা পূৰণকাৰীও আপুনি একাই—আন কোনো নাই। সেয়ে ভক্তসকলৰ উপকাৰৰ বাবে উমাসহ সদায় বিরাজ কৰক।
Verse 38
जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव । भक्तकार्य्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः
হে সদাশিৱ, আপুনি সকলো জীৱক ভৱসাগৰৰ পৰা পাৰ কৰাওক। হে হৰ, ভক্তৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰক; মই পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।
Verse 39
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शंकरः । लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्
সূতে ক’লে—এইদৰে বিশ্বনাথে প্ৰাৰ্থনা কৰাত সৰ্বৰাট শংকৰ লোকহিতৰ বাবে তাতেই অৱস্থিত থাকিল।
Verse 40
यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः । तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्
যি দিনৰ পৰা হৰ কাশীত আগমন কৰিলে, সেই মুহূৰ্তৰ পৰা কাশী সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ হ’ল।
Frequently Asked Questions
It argues that the same absolute reality is nirguṇa cidānanda yet becomes saguṇa ‘Śiva’ through a secondary will (dvitīyecchā); then, as Prakṛti and Puruṣa face doubt about creation, a divine command mandates tapas, culminating in the manifestation of a luminous pañcakrośa domain as the operative setting for austerity and ordered emergence.
Cidānanda signifies consciousness-bliss as the invariant substrate; ‘dvitīyecchā’ encodes the transition from absolute to relational lordship; Śiva–Śakti indicates one reality’s self-differentiation into power and possessor-of-power; and the pañcakrośa tejas-city functions as a mapped sacred field where tapas becomes spatially ‘installable,’ implying that cosmology and sacred geography co-author ritual efficacy.
Rather than a named iconographic avatāra, the chapter highlights Śiva in two theological modes—nirguṇa Paramaśiva and saguṇa Śiva (Īśvara)—and the concomitant emergence of Śakti as the feminine power, establishing the foundational Śiva–Śakti framework that later supports specific forms and shrine-identities such as Viśveśvara.