Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে ভাৰতখণ্ডৰ বদৰ্যাশ্ৰমত হৰিৰ অংশাৱতাৰ নৰ-নাৰায়ণে দীঘলীয়া সময় পাৰ্থিৱ-পূজা (মাটি/ভূমি-আধাৰিত পূজা) কৰি শিৱক আৰাধনা কৰিছিল। ভক্তাধীন শংকৰে তেওঁলোকৰ পূজাৰ বাবে নিয়মিতভাৱে লিঙ্গত প্ৰকট হৈছিল। বহুদিনৰ পাছত সন্তুষ্ট হৈ শিৱে বৰ দিবলৈ ক’লে; নৰ-নাৰায়ণে লোকহিতৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—ভগৱান যেন নিজৰ স্বৰূপে তাতেই স্থিত থাকে। তেতিয়া শিৱ হিমালয়ৰ কেদাৰ অঞ্চলত জ্যোতি-ৰূপে অধিষ্ঠিত হৈ ‘কেদাৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। কেদাৰেশ্বৰৰ দৰ্শন আৰু অৰ্চনাই ভক্তৰ অভীষ্ট সিদ্ধ কৰে; দেৱতা আৰু প্ৰাচীন ঋষিসকলে তাত পূজা কৰি মহেশ্বৰৰ কৃপাৰে ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে। তপো-ভক্তি স্থায়ী তীৰ্থ-প্ৰতিষ্ঠা, মূৰ্তি আৰু অনুগ্ৰহলৈ ৰূপান্তৰিত হয়—এই গূঢ় শিক্ষা ইয়াত প্ৰকাশিত।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि
সূতে ক’লে—হে দ্বিজ ঋষিসকল, হৰিৰ নৰ আৰু নাৰায়ণ নামৰ দুয়ো অৱতাৰ ভাৰতখণ্ডত, নিশ্চয়কৈ বদৰী আশ্ৰমতেই তপস্যা কৰিছিল।
Verse 2
ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव
সেই ভক্তসকলে আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে শম্ভু পাৰ্থিৱ লিঙ্গত পূজা গ্ৰহণ কৰিবলৈ নিত্য আহে; কিয়নো শিৱ ভক্তিৰ বশে ভক্তাধীন হয়।
Verse 3
एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः
এইদৰে বিষ্ণুৰ সেই দুয়ো অৱতাৰ, শৈৱধৰ্মনিষ্ঠ ধৰ্মপুত্ৰদ্বয়, শম্ভুৰ পূজা কৰি থাকোঁতে দীৰ্ঘকাল অতিবাহিত হ’ল।
Verse 4
एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति
এটা সময়ত তাত পৰমেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ উত্তৰ দিলে— “মই সন্তুষ্ট; মোৰ পৰা এটা বৰ বাছি লোৱা।”
Verse 5
इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया
এই কথা কোৱা হোৱাত তেতিয়া নৰ আৰু নাৰায়ণ স্বয়ং, লোকসকলৰ হিত কামনা কৰি, তাত বাক্য ক’লে।
Verse 6
नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्
নৰ-নাৰায়ণ ক’লে— “হে দেৱেশ! যদি আপুনি প্ৰসন্ন আৰু যদি আপুনি বৰ দিব বিচাৰে, তেন্তে পূজাৰ্থে স্বয়ং শংকৰ নিজৰ ৰূপে ইয়াতে স্থিত থাকক।”
Verse 7
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः
সূত ক’লে—তেওঁলোক দুজনৰ কথাত, হিমাশ্ৰয় কেদাৰত, স্বয়ং শংকৰ মহেশ্বৰ জ্যোতিৰূপে তাতে প্ৰকাশ পাই স্থিত হ’ল।
Verse 8
ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै
সেই দুজনৰ দ্বাৰা পূজিত প্ৰভু শম্ভু, যি সকলো দুখ আৰু ভয় হৰণ কৰে, লোককল্যাণৰ বাবে আৰু ভক্তসকলক দিব্য দৰ্শন দান কৰিবলৈ প্ৰকট হ’ল।
Verse 9
स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि
তেতিয়া শম্ভু স্বয়ং তাত ‘কেদাৰেশ্বৰ’ নামে স্থিত হ’ল; তেওঁ নিত্য ভক্তসকলৰ অভীষ্ট ফল কেৱল দৰ্শনে আৰু পূজাৰ দ্বাৰাও প্ৰদান কৰে।
Verse 10
देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्
ইয়াত দেৱতা আৰু প্ৰাচীন ঋষিসকলেও পূজা কৰে; অতি প্ৰসন্ন মহেশ্বৰৰ পৰা তেওঁলোকে প্ৰত্যেকে মনত কামনা কৰা ফল লাভ কৰে।
Verse 11
भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा
ভৱ (শিৱ)ৰ নিত্য পূজাৰ ফলত বদৰী-আশ্ৰমবাসীসকলে সদায় নিজৰ অভিলষিত ফল লাভ কৰে; কিয়নো তেওঁ সদা ভক্তাভীষ্টপ্ৰদ।
Verse 12
तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्
সেই দিনৰ পৰাই যিয়ে ভক্তিভাৱে কেদাৰেশ্বৰক পূজা কৰে, তাৰ বাবে দুখ স্বপ্নতো অতি দুৰ্লভ হৈ পৰে।
Verse 13
यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्
পাণ্ডৱসকলক দেখি সি মহিষৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; তাতেই মায়াৰ আশ্ৰয় লৈ কেৱল পলাই যাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 14
धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः
তাতে পাণ্ডৱসকলে তাক ধৰি ৰাখিলে, কিয়নো সি মুখ তললৈ কৰি আছিল। তেওঁলোকে তাৰ লেজো ধৰি, পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 15
तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः
সেই ৰূপতেই তাতে অৱস্থিত হৈ শিৱ ‘ভক্তবৎসল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। সেই ৰূপতেই তেওঁৰ শিৰৰ এক অংশ নয়পালত আহি প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 16
स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्
তেওঁ নিত্য পূজা কৰিলে আৰু সেইদৰে প্ৰভুৰ আজ্ঞাও লাভ কৰিলে। বিধিপূৰ্বক পূজিত স্বয়ং শম্ভু তাতেই স্থিত হৈ বৰ দান কৰিলে।
Verse 17
पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः
তেতিয়া পাণ্ডৱসকলে শিৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি আনন্দিত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে। চিত্তে ইচ্ছিত সকলো লাভ কৰি তেওঁলোক সৰ্বদুঃখৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 18
तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते
তাত কেদাৰ নামে সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ভগৱান শিৱ নিত্যই বিধিমতে ভক্তিশ্ৰদ্ধাৰে পূজিত হন—ভাৰতী (বিদ্বান ভক্তসকল) আৰু সাধাৰণ প্ৰজাৰ দ্বাৰাও।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ ভাগ ‘কোটিৰুদ্ৰসংহিতা’ত ‘কেদাৰেশ্বৰ জ্যোতির্লিঙ্গ-মাহাত্ম্যবৰ্ণন’ নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 20
तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने
সেই দিৱ্য ৰূপৰ দৰ্শন কৰিলেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়। যি বদৰীবনলৈ যায়, সিও জীৱিত অৱস্থাতেই মুক্ত—জীৱন্মুক্ত—হয়।
Verse 21
दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः
নৰ আৰু নাৰায়ণৰ ৰূপ, লগতে কেদাৰেশ্বৰ শম্ভুৰ দৰ্শন লাভ কৰিলে মানুহ মোক্ষৰ অধিকাৰী হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 22
केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा
কেদাৰেশৰ ভক্তসকল তেওঁৰ পথত যাত্ৰাৰত অৱস্থাত পথতেই যদি মৃত্যুবৰণ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকো নিশ্চিতভাৱে মুক্ত হয়; ইয়াত অধিক বিচাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 23
गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति
তাত ভক্তি-প্ৰীতিসহ গৈ কেদাৰেশ্বৰক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, সেই স্থানৰ পবিত্ৰ তীৰ্থজল পান কৰিলে পুনৰ জন্ম লাভ নকৰে।
Verse 24
खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः
হে বিপ্ৰসকল! এই ভাৰতখণ্ডতেই নৰ-নাৰায়ণেশ্বৰ নামে প্ৰসিদ্ধ কেদাৰেশ্বৰক সকলো জীৱে উত্তম ভক্তিৰে পূজা কৰা উচিত।
Verse 25
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय
এই পবিত্ৰ খণ্ডৰ স্বামী তেওঁৱেই—বিশেষকৈ সৰ্বেশ্বৰ। সকলো কামনা দান কৰা সেই শম্ভু ‘কেদাৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; সন্দেহ নাই।
Verse 26
एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा
হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকল, আপোনালোকে যি সুধিছিল সেই উপদেশ মই এইদৰে কৈ দিলোঁ। কেৱল শুনিলেই সকলো পাপ দূৰ হয়—ইয়াত অধিক বিচাৰ নালাগে।
Frequently Asked Questions
Nara-Nārāyaṇa perform prolonged pārthiva worship at Badaryāśrama; Śiva, pleased, offers a boon and is requested to remain for ongoing worship and lokahita. He abides in Kedāra as Kedāreśvara, accessible for darśana and pūjā.
The liṅga and ‘jyoti-rūpa’ together model transcendence-in-immanence: devotion stabilizes a luminous divine presence into a fixed sacred locus, making metaphysical Śiva-tattva ritually and geographically encounterable.
Śiva is highlighted as Kedāreśvara, described as abiding in Kedāra in a jyoti-rūpa mode and functioning as a constant bestower of devotees’ aims through darśana and arcana.