ज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सोमनाथ-प्रसङ्गः (Prologue to the Glory and Origin of the Jyotirliṅgas; Somnātha Episode Begins)
অধ্যায় ১৪ত ঋষিসকলে জ্যোতির্লিঙ্গসমূহৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তি-তত্ত্বৰ সুসংবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰে। সূতে সদ্গুৰুৰ পৰা শ্ৰৱণ কৰা কথাক সংক্ষেপে ক’ব বুলি কৈ পৰম্পৰাগত প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে আৰু বিষয়ৰ অনন্ততাও সূচায়। তাৰ পিছত জ্যোতির্লিঙ্গ-ক্রমত প্ৰথমে সোমনাথৰ প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ হয়। দক্ষে অশ্বিনী আদি নক্ষত্র-স্বৰূপা সাতাশ কন্যাক চন্দ্ৰক দিয়ে; আৰম্ভণিতে সমৃদ্ধি আৰু পৰস্পৰ দীপ্তি বৃদ্ধি পায়। কিন্তু চন্দ্ৰে ৰোহিণীক বিশেষ প্ৰিয় কৰাত অন্য পত্নীসকল দুঃখিত হৈ পিতৃ দক্ষৰ শৰণ লৈ অন্যায়ৰ কথা জনায়। ইয়াৰ পৰাই দক্ষ-শাপ, চন্দ্ৰ-পিড়া আৰু সোমনাথ জ্যোতির্লিঙ্গৰ উদ্ধাৰক মহিমাৰ কাৰণসূত্ৰ গঢ় লৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना । उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्
ঋষিসকলে ক’লে—এতিয়া জ্যোতির্লিংসমূহৰ মাহাত্ম্য কওক। লগতে সিহঁতৰ উৎপত্তিও; আপুনি যিদৰে শুনিছে, তেনেদৰেই সকলো কওক।
Verse 2
सूत उवाच । शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा । संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्
সূতে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল, শুনা। মই সেই মাহাত্ম্য আৰু তাৰ উৎপত্তিও সংক্ষেপে, মোৰ বোধ অনুসাৰে, সদ্গুৰুৰ পৰা যিদৰে শুনিছোঁ তেনেদৰে ক’ম।
Verse 3
एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, এসমূহৰ সম্পূৰ্ণ মাহাত্ম্য শত বছৰতেও ক’ব নোৱাৰি; তথাপি তোমালোকৰ বাবে মই ক’ম।
Verse 4
सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः । तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः
সিহঁতৰ মাজত সোমনাথকেই প্ৰথম বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে; সেয়ে হে মুনে, প্ৰথমে তেওঁৰ মাহাত্ম্য সাৱধান হৈ শুনা।
Verse 5
सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना । तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, মহাত্মা দক্ষৰ সাতাইশ কন্যা আছিল; অশ্বিনী আদি সেই কন্যাসকলক তেওঁ চন্দ্ৰদেৱক বিবাহত দান কৰিছিল।
Verse 6
चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः । चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्
চন্দ্ৰক স্বামী ৰূপে লাভ কৰি তেওঁলোকে বিশেষ দীপ্তিত উজ্জ্বল হ’ল; আৰু চন্দ্ৰও তেওঁলোকক লাভ কৰি নিৰন্তৰ জ্যোতিষ্মান ৰ’ল।
Verse 7
हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि । एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति
যেনে সোণৰ বাবে মণি দীপ্ত হয় আৰু মণিৰ বাবে সোণো দীপ্ত হয়, তেনেদৰে সেই সময়ত যি ঘটিল, সেয়া শুনা।
Verse 8
सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता । यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन
সকলো পত্নীৰ মাজত ‘ৰোহিণী’ নামে স্মৃত সেই এগৰাকীহে অতি প্ৰিয় আছিল; তেওঁৰ দৰে আন কোনো কেতিয়াও প্ৰিয় নহ’ল।
Verse 9
अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः । गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्
আন পত্নীসকল দুখত আচ্ছন্ন হৈ আশ্ৰয় ল’বলৈ পিতৃৰ ওচৰলৈ গ’ল; আৰু গৈ তেওঁলোকৰ ওপৰত যি দুখ আহিছিল, সেয়া যথাৰ্থভাৱে জনালে।
Verse 10
दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा । समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा
তেতিয়া দক্ষে সেয়া শুনি নিজেও দুখত পৰিল। তাৰ পাছত দ্বিজ ঋষিসকল একত্ৰ হৈ চন্দ্ৰ (সোম)ক শান্তিৰ বাবে সান্ত্বনাময় বাক্য ক’লে।
Verse 11
दक्ष उवाच । विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे । आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव
দক্ষ ক’লে—হে কলানিধি, তুমি নিশ্চয়েই বিমল আৰু নিষ্কলঙ্ক কুলত জন্ম লৈছা। তথাপি যিসকলে তোমাৰ শৰণ লৈছে, তেওঁলোকৰ মাজত তোমাৰ ওচৰত ন্যূন-অধিক ভেদ কেনেকৈ থাকিব পাৰে?
Verse 12
कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः । वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्
যি কৰা হৈছে তাক নকৰা বুলি ভাবি পুনৰ নকৰিবা। এনে অসঙ্গতি আৰু অন্যায়ভৰা কুটিল আচৰণ নৰকফলদায়ী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 13
सूत उवाच । दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् । जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः
সূতে ক’লে—দক্ষই নিজে নিজৰ জোঁৱাই চন্দ্ৰক প্ৰাৰ্থনা কৰি; পৰম নिश्चয় লৈ নিজৰ গৃহলৈ গ’ল।
Verse 14
चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः । शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्
চন্দ্ৰও মোহিত হৈ তেওঁৰ বাক্য পালন নকৰিলে; কিয়নো শিৱমায়াৰ প্ৰভাৱে তেওঁ আচ্ছন্ন হৈছিল, যাৰ দ্বাৰা জগত মোহিত হয়।
Verse 15
शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै । अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्
যাৰ বাবে শুভ বিধিৰূপে নিৰ্ধাৰিত, তাৰ বাবে শুভই ঘটে; আৰু যেতিয়া অশুভ বিধিৰূপে নিৰ্ধাৰিত, তেতিয়া শুভ কেনেকৈ হ’ব?
Verse 16
चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः । रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन
কিন্তু চন্দ্ৰও দেৱবশ আৰু নিজৰ প্ৰবল আসক্তিৰ বাবে সেই উপদেশ মানি নল’লে। ৰোহিণীতেই গভীৰভাৱে আসক্ত হৈ, অন্য পত্নীসকলক কেতিয়াও সমান বুলি নাভাবিলে।
Verse 17
तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः । प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः
সেই কথা শুনি দক্ষে পুনৰ আহিল; নিজে দুখে আচ্ছন্ন হৈ, সেই সুনীতিৱান দক্ষে চন্দ্ৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 18
दक्ष उवाच । श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया । न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव
দক্ষে ক’লে—হে চন্দ্ৰ, শুনা। পূৰ্বে মই তোমাক বহুবার প্ৰাৰ্থনা কৰিছিলোঁ, কিন্তু তুমি মোৰ অনুৰোধ মানি নল’লা; সেয়ে তুমি ক্ষয়ী হোৱা, ক্ৰমে হ্ৰাস পোৱা।
Verse 19
सूत उवाच । इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह । हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते
সূতে ক’লে—তেওঁ এনেকৈ কোৱাৰ লগে লগে চন্দ্ৰ সেই ক্ষণতে ক্ষয়ী হ’ল। নিশাপতি চন্দ্ৰ ক্ষীণ হোৱাত মহা হাহাকাৰ উঠিল।
Verse 20
देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् । इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने
তেতিয়া সকলো দেৱর্ষি দুখত পৰি ব্যাকুল হৈ ক’লে—“হায়! এতিয়া কি কৰা উচিত? এইটো কেনেকৈ হ’ল?” হে মুনি।
Verse 21
विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः । ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु
চন্দ্ৰে জনোৱাত, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি সকলো দেৱতা আৰু বশিষ্ঠ আদি ঋষিসকল আশ্ৰয়ৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 22
गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने । ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः
তাত গৈ, হে মুনি, দেৱ আৰু ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাক ঘটিত সমগ্ৰ বৃত্তান্ত ক’লে; তাৰ পিছত প্ৰণাম কৰি স্তৱ গাই, তেওঁলোকে অতিশয় বিহ্বল হৈ থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 23
ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ । शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह
সেই বাক্য শুনি ব্ৰহ্মাও পৰম বিস্ময়ত পৰিল। শিৱৰ আশ্চৰ্য মায়াৰ প্ৰশংসা কৰি তেওঁ সকলক মনোযোগে শুনিবলৈ কৈ কথা ক’লে।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् । चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হায়! সকলো লোকক দুখ দিয়া মহা বিপদ ঘটিল। চন্দ্ৰ সদায় দুষ্ট আচৰণৰ, আৰু দক্ষে তাক শাপ দিছে।
Verse 25
सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः । श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्
এই সকলো—বাৰে বাৰে কৰা নানা কৰ্ম আৰু দুষ্কৰ্ম—দুষ্ট চন্দ্ৰেই কৰিছে। হে ঋষিসকল আৰু দেবসকল, এতিয়া চন্দ্ৰৰ প্ৰাচীন কৃত্য শুনা।
Verse 26
बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता । तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः
বৃহস্পতিৰ গৃহলৈ গৈ সেই দুষ্টজনে নিশ্চয়েই তাৰাক হৰণ কৰিলে; তেওঁ বৃহস্পতিৰ পত্নী আছিল। তাৰ পাছত সহায় বিচাৰি সি দৈত্যসকলৰ ওচৰলৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 28
तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् । अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा
তাক গৰ্ভৱতী দেখি সি ক’লে, “মই তাক গ্ৰহণ নকৰোঁ।” কিন্তু আমাৰ বাধা সত্ত্বেও সেই জীৱে তেতিয়া বহু কষ্টে তাক লৈ গ’ল।
Verse 29
यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः । गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः
সি পুনৰ ক’লে, “যদি সি ইয়াত গৰ্ভ ত্যাগ কৰে, তেন্তে মই তাক গ্ৰহণ কৰিম।” হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, তাত গৰ্ভ পুনৰ ত্যাগ হ’লে সি তাক আকৌ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 30
कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् । पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै
সি ক’লে, “এই পুনৰ হোৱা গৰ্ভ কাৰ? ই কি সোমৰ?” তাৰ পাছত মই বাধা দিলেও সি তাৰ দ্বাৰা গ্ৰহণ কৰা হ’ল।
Verse 31
एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः । वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्
চন্দ্ৰৰ এনে বহু দুশ্চৰিত্ৰ পুনঃপুনঃ বৰ্ণিত হয়। যদি তেনেহ’লে, সি আজিও সেই একে কৰ্ম কেনেকৈ কৰি আছে?
Verse 32
यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् । अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्
যি জন্মিছে, সি সঠিকভাৱে জন্মিছে; সি অন্যথা হ’ব নোৱাৰে—ই ধ্ৰুৱ। সেয়ে মই তোমালোকক পৰম উপায় ক’ম; আদৰেৰে শুনা।
Verse 33
प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः । शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः
শুভ প্ৰভাস ক্ষেত্ৰলৈ চন্দ্ৰ (সোম) দেৱতাসকলৰ সৈতে গৈ, তাত মৃৎয়ুঞ্জয়-বিধান অনুসাৰে ভগৱান শিৱৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 34
निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः । प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति
তাত আগত এইশ (শিৱ)ক স্থাপন কৰি চন্দ্ৰে নিত্য তপস্যা কৰক। পাছত শিৱ প্ৰসন্ন হৈ সেই (বৰ/অৱস্থা) অক্ষয় কৰিব।
Verse 35
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः । संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः
সূতে ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ বচন শুনি সেই দেৱর্ষিসকল নিবৃত্ত হ’ল; তাৰ পাছত সকলোৱে দক্ষৰ যজ্ঞ-বিধান সাজি থকা ঠাইলৈ গ’ল।
Verse 36
गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः । प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै
তাৰ পিছত অমৰসকলে চন্দ্ৰক লগত লৈ, দক্ষকো সান্ত্বনা দি, সকলো ঋষি প্ৰভাস তীৰ্থলৈ গ’ল; সেই পৱিত্ৰ স্থানত উপস্থিত হৈ বিধিমতে নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 37
आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च । पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः
সৰস্বতী আদি শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থসমূহক আহ্বান কৰি, তাৰ পিছত মৃত্যুঞ্জয়-বিধান অনুসাৰে পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) লিঙ্গে পূজা কৰা উচিত।
Verse 38
ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः । स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा
তেতিয়া সকলো দেৱতা আৰু নিৰ্মলচিত্ত ঋষিসকলে প্ৰভাসত চন্দ্ৰক স্থাপন কৰি আনন্দে নিজ নিজ ধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 39
चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् । मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः
চন্দ্ৰেও নিৰন্তৰ ছয় মাহ তপস্যা কৰিলে আৰু মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰে বৃষভধ্বজ (শিৱ)ক পূজা কৰিলে।
Verse 40
दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् । ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः
দশ কোটি জপ সম্পূৰ্ণ কৰি শশীয়ে তেতিয়া মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰ ধ্যান কৰিলে আৰু শিৱতন্ময় হৈ অচঞ্চল মনে স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 41
तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः । आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः
তাক দেখি দেৱাধিদেৱ শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পাছত ভক্তবৎসল প্ৰভু প্ৰকাশ হৈ নিজৰ ভক্ত বিধুক ক’লে।
Verse 42
शंकर उवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् । प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्
শংকৰে ক’লে—“তোমাৰ মঙ্গল হওক; মনত যি ইচ্ছা, সেই বৰ বাছি লোৱা। হে শশি, মই প্ৰসন্ন; অনুত্তম বৰ ৰূপে সকলো দিম।”
Verse 43
चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम । तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर
চন্দ্ৰই ক’লে: হে দেৱেশ্বৰ, যদি আপুনি মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়, তেন্তে মোৰ বাবে কি অসাধ্য হ’ব পাৰে? তথাপিও, হে শংকৰ, অনুগ্ৰহ কৰি মোৰ শৰীৰৰ ক্ষয় নিবাৰণ কৰক।
Verse 44
क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा । इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्
মোৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰক আৰু সদায় মোৰ মঙ্গল কৰক। এইদৰে ক’লে তেতিয়া ভগৱান শিৱে বাক্য ক’লে।
Verse 45
शिव उवाच । पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने । पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्
শিৱে ক’লে—কৃষ্ণপক্ষত তোমাৰ চন্দ্ৰকলা দিনেদিনে ক্ষয় হওক; আৰু শুক্লপক্ষত সেই কলা নিৰন্তৰ বৃদ্ধি পাওক।
Verse 46
सूत उवाच । एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः । ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः
সূতে ক’লে—এনেদৰে হোৱাত তেতিয়া দেৱতাসকল আনন্দে পৰিপূৰ্ণ মনৰ হ’ল; আৰু সকলো ঋষি আৰু দ্বিজসকলও সোনকালে একত্ৰ হ’ল।
Verse 47
आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् । शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्
তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে আহি চন্দ্ৰক আশীৰ্বাদ ক’লে। শিৱক প্ৰণাম কৰি, হাত জোৰ কৰি, ভক্তিভৰে আদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 48
देवाः ऊचुः । देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते । उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव
দেৱসকলে ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, হে পৰমেশ্বৰ! তোমাক নমস্কাৰ। হে শম্ভু, উমাসহ, হে স্বামী! ইয়াত স্থিৰ হৈ বিরাজ কৰা।
Verse 49
सूत उवाच । ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा । निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः
সূত ক’লে—পূৰ্বকালত চন্দ্ৰই সদ্ভক্তিৰে শংকৰক স্তৱ কৰিলে; তেতিয়া নিৰাকাৰ প্ৰভু পুনৰ সাকাৰ ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 50
प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे । चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः
দেৱগণৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈ, সেই ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰিবলৈ শংকৰে তাত চন্দ্ৰৰ যশৰ নিমিত্তে অৱস্থান কৰিলে আৰু “চন্দ্ৰশেখৰ” নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 51
सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः
তেওঁ “সোমেশ্বৰ” নামে খ্যাত হ’ল, ত্ৰিভুবনত প্ৰসিদ্ধ। হে দ্বিজসকল, তেওঁৰ পূজাত ক্ষয়, কুষ্ঠ আদি ৰোগ নাশ হয়।
Verse 52
धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् । स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्
ধন্য এই স্থান, কৃতকৃত্য এই; কিয়নো শংকৰ স্বয়ং নিজৰ নামেই ইয়াত বিরাজমান। জগন্নাথ প্ৰভু পৃথিৱীতল পবিত্ৰ কৰি ইয়াত অৱস্থিত।
Verse 53
तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् । शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः
সেই ঠাইতেই সেই পবিত্ৰ কুণ্ড সকলো দেৱতাই প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; আৰু সেই স্থানতেই শিৱ আৰু ব্ৰহ্মা পুনৰ অবিভক্ত—একেই তত্ত্ব, ভেদহীন—ৰূপে দৰ্শিত হ’ল।
Verse 54
चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् । तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते
পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ চন্দ্ৰকুণ্ড পাপনাশক। যি মানুহে তাত স্নান কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 55
रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै । ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः
ক্ষয় আদি সকলো ৰোগ—অসাধ্য বুলি গণ্য হোৱা ৰোগো—ছয় মাহ কেৱল স্নানাচৰণে নাশ হয়।
Verse 56
प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् । फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते
পৃথিৱী-ব্যাপী দিৱ্য পদক্ষেপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা প্ৰভাসক পৰিক্ৰমা কৰি শুদ্ধাত্মা ফল লাভ কৰে; মৃত্যুৰ পিছত সি স্বৰ্গত সন্মানিত হয়।
Verse 57
सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते । लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते
সোমলিঙ্গ দৰ্শনমাত্ৰে মানুহে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। মনোভীষ্ট ফল লাভ কৰি, মৃত্যুৰ পিছত সি স্বৰ্গ প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 58
यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् । तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः
যি যি ফলৰ উদ্দেশ্যে মানুহে উত্তম তীৰ্থযাত্ৰা কৰে, সি সেই সেই ফল নিশ্চয়েই লাভ কৰে; ইয়াত একো সংশয় নাই।
Verse 59
इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् । मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्
এইদৰে সেই ঋষি আৰু দেৱসকলে তেনেধৰণৰ ফল দেখি, আনন্দে শ্ৰীশিৱক নমস্কাৰ কৰিলে; আৰু অক্ষয় চন্দ্ৰ গ্ৰহণ কৰি, কৃতাৰ্থ হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 60
परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः । चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्
সেই তীৰ্থ পৰিক্ৰমা কৰি আৰু তাৰ মহিমা-স্তৱ গাই তেওঁলোকে প্ৰস্থান কৰিলে। চন্দ্ৰদেৱেও নিজৰ প্ৰাচীন নিৰ্ধাৰিত কাৰ্য পুনৰ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 61
इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः । एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः
এইদৰে সোমেশৰ আবিৰ্ভাৱৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত কোৱা হ’ল। হে মুনীশ্বৰসকল, এইভাৱেই ‘সোমেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 62
यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते
যি মানুহে ইয়াৰ উৎপত্তিৰ কাহিনী শুনে বা আনক শুনুৱায়, সি সকলো ধৰ্মসম্মত কামনা লাভ কৰে আৰু সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 257
समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह । मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी
তেতিয়া সি দৈত্যসকলৰ আশ্ৰয় লৈ দেৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে। কিন্তু মই আৰু অত্রিয়ে তাক নিবাৰণ কৰিলোঁ; সেয়ে শশী চন্দ্ৰই তাক তাৰা দান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It initiates the Somnātha jyotirliṅga etiology by narratively anchoring it in the Dakṣa–Candra marriage cycle: Dakṣa’s 27 daughters marry Candra; Candra’s partiality toward Rohiṇī provokes the others’ complaint to Dakṣa, setting up the later curse-and-redemption sequence that legitimizes Somnātha’s sanctity.
The “jyoti” in jyotirliṅga functions as a semantic bridge between cosmic light (astral order: nakṣatras and the Moon) and transcendent Śaiva presence (liṅga as aniconic axis). The chapter encodes a principle: disturbances in ethical balance (dharma) reverberate through cosmology, and sacred sites emerge as corrective nodes where Śiva’s light re-stabilizes order.
The highlighted manifestation is Somnātha as the first jyotirliṅga—Śiva’s presence articulated through a liṅga of light rather than an anthropomorphic form. Śakti is not foregrounded in these sample verses; the narrative emphasis is on Śiva’s site-based manifestation and its causal prehistory.