Shloka 68

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

Devanagari script

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः।दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः4.30.67।।इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप4.30.68।।

Transliteration

sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe | kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatir nāvabudhyate ||

Translation

সেই দুৰ্মতিয়ে সীতাৰ অনুসন্ধানৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত কাল গণনা কৰি, নিজৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিও, প্ৰতিজ্ঞা কৰা সময় এতিয়া আহি পৰিছে বুলি নুবুজে।

Word by Word

• अनाथः: helpless
• अनाथः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• हृतराज्यः: deprived of kingdom
• हृतराज्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृत (हृ धातु + क्त) + राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (हृतं राज्यं यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• अयम्: this man
• अयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रावणेन: by Ravana
• रावणेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• धर्षितः: outraged / violated
• धर्षितः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: धर्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• दीनः: miserable
• दीनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• दूरगृहः: far from home
• दूरगृहः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दूर + गृह (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (दूरं गृहं यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• कामी: lovesick / desirous
• कामी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कामिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन

• च: also
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय

• शरणम्: refuge
• शरणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘गतः’ इत्यस्य कर्म

• गतः: has gone / has sought
• गतः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्तरि कृदन्त (Past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• एतैः: by these
• एतैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया, बहुवचन

• कारणैः: reasons
• कारणैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• सौम्य: O gentle one
• सौम्य: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• सुग्रीवस्य: of Sugriva
• सुग्रीवस्य: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सुग्रीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• दुरात्मनः: evil-minded
• दुरात्मनः: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: दुरात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (दुर् + आत्मा), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘सुग्रीवस्य’ इत्यस्य विशेषणम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन

• वानरराजस्य: of the monkey-king
• वानरराजस्य: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वानर + राज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (वानराणां राजा), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• परिभूतः: insulted / slighted
• परिभूतः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: परि-भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• परन्तप: O scorcher of foes
• परन्तप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: परन्तप (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (परान् तपयति इति), पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Context

'O gentle one although I am a vanquisher of foes, this evilminded king of monkeys is slighting me because I am away from home, I have lost my kingdom, I am outraged by Ravana, I am miserable and lovesick and I have sought his help.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sugrīva
• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya as lived ethics: a promise (samaya) binds especially when time is specified; benefiting from another and then neglecting one’s pledge is adharma.

What is the narrative situation?

Rāma notes that Sugrīva, now secure in his kingship, is letting the agreed deadline for Sītā’s search slip by.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s insistence on integrity in alliances—duty must continue after one’s personal goals are met.