Sarga 71
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৭১ত ৰাজসভাৰ শিষ্টাচাৰময় কথোপকথন দেখা যায়। ইক্ষ্বাকু বংশাৱলী শুনাৰ পাছত ৰজা জনকে বশিষ্ঠক উত্তৰ দি কন্যা-প্ৰদানৰ নীতি ঘোষণা কৰে—বিবাহৰ সময়ত উত্তম কুলে নিজৰ বংশ-পরম্পৰা সম্পূৰ্ণকৈ উচ্চাৰণ কৰাটো ধৰ্মসঙ্গত। তাৰ পাছত তেওঁ বিদেহ বংশৰ বিৱৰণ দিয়ে: খ্যাতিমান নিমিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মিথি (মিথিলাৰ নিৰ্মাতা) আৰু একে একে বহু জনকৰ ধাৰা, শেষত হ্ৰস্বৰোমা পৰ্যন্ত; হ্ৰস্বৰোমাৰ পুত্ৰ দুজন—জনক (বক্তা) আৰু কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা কুশধ্বজ। জনকে নিজৰ সিংহাসনাৰোহণ, পিতৃৰ বনগমন, আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ শাসনৰ কথা কয়, লগতে কুশধ্বজক স্নেহেৰে ৰক্ষা-পালন কৰাৰ কথাও উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত এক ৰাজনৈতিক সংকট উঠে: সাঙ্কাশ্যৰ সুধন্বাই শৈৱ ধনু আৰু সীতাক দাবী কৰে; জনকে অস্বীকাৰ কৰি যুদ্ধত তাক পৰাজিত কৰি বধ কৰে আৰু সাঙ্কাশ্যৰ ৰাজ্য কুশধ্বজক শাসন কৰিবলৈ স্থাপন কৰে। অন্তত জনকে সভাত বিবাহৰ ঘোষণা কৰে—সীতাক ৰামলৈ আৰু ঊৰ্মিলাক লক্ষ্মণলৈ আনন্দেৰে প্ৰদান কৰে। বৈধ-আনুষ্ঠানিক নিশ্চিতিৰ বাবে দানবাক্য তিনিবাৰ উচ্চাৰণ কৰে আৰু দাশৰথক গো-দান আৰু পিতৃকাৰ্য সম্পৰ্কে নিৰ্দেশ দিয়ে; শুভ সময়ো নিৰ্ধাৰণ কৰে—মখা নক্ষত্ৰ উদয় হ’লে, আৰু উত্তৰ-ফাল্গুনীৰ অধীন তৃতীয় দিন বিবাহ।
Shlokas
Verse 1
एवं ब्रुवाणं जनक: प्रत्युवाच कृताञ्जलि:।श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं न: परिकीर्तितम्।।।।
এনেদৰে কোৱা শুনি জনকে কৃতাঞ্জলি হৈ উত্তৰ দিলে: “তোমাৰ মঙ্গল হওক। এতিয়া আমাৰ কুলৰ বংশাৱলী যিদৰে কীৰ্তিত হৈছে, সেয়া শুনিবলৈ তুমি যোগ্য।”
Verse 2
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषत:।वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने।।।।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, কন্যাদানৰ সময়ত কুলজাত ব্যক্তিয়ে নিজৰ কুল-বংশ পৰম্পৰা নিৰৱশেষে বৰ্ণনা কৰা উচিত; হে মহামুনে, সেয়া শুনক।
Verse 3
राजाऽभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुत स्स्वेन कर्मणा।निमि: परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वर:।।।।
নিজ কৰ্মৰ দ্বাৰা ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ নিমি নামৰ এজন ৰজা আছিল; তেওঁ পৰম ধৰ্মাত্মা আৰু বল-শ্ৰেষ্ঠ গুণেৰে সমৃদ্ধসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য।
Verse 4
तस्य पुत्रोमिथिर्नाम मिथिला येन निर्मिता।प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसु:।।।।
তেওঁৰ পুত্ৰ মিথি নামৰ আছিল, যাৰ দ্বাৰা মিথিলা নগৰী নিৰ্মিত হৈছিল। তেওঁ প্ৰথমে ‘জনক’ উপাধি লাভ কৰিছিল; আৰু সেই জনকৰ পৰা উদাৱসু জন্মিলে।
Verse 5
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धन:।नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामत:।।।।
উদাৱসুৰ পৰা ধৰ্মাত্মা নন্দিবৰ্ধন জন্মিলে; আৰু নন্দিবৰ্ধনৰ পুত্ৰ সুকেতু নামেই পৰিচিত হৈছিল।
Verse 6
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबल:।देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृत:।।।।
সুকেতুৰ পৰাও ধৰ্মাত্মা আৰু মহাবলী দেৱৰাত জন্মিলে; আৰু সেই ৰাজর্ষি দেৱৰাতৰ পুত্ৰ ‘বৃহদ্ৰথ’ বুলি স্মৃত।
Verse 7
बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीर: प्रतापवान्।महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिस्सत्यविक्रम:।।।।
বৃহদ্ৰথৰ পুত্ৰ মহাবীৰ নামৰ শূৰ আৰু প্ৰতাপৱান আছিল। মহাবীৰৰ পৰা ধৃতিমান, সত্যবিক্ৰম সুধৃতি জন্মিল।
Verse 8
सुधृतेरपि धर्मात्मा दृष्टकेतुस्सुधार्मिक:।दृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुत:।।।।
সুধৃতিৰ পৰা ধৰ্মাত্মা আৰু সুধাৰ্মিক দৃষ্টকেতু জন্মিল। আৰু সেই ৰাজর্ষি দৃষ্টকেতুৰ পৰা ‘হৰ্যশ্ব’ নামে বিশ্ৰুত পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 9
हर्यश्वस्य मरु: पुत्रो मरो: पुत्र: प्रतिन्धक:।प्रतिंधकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथस्सुत:।।।।
হৰ্যশ্বৰ পুত্ৰ মৰু; মৰুৰ পুত্ৰ প্ৰতীন্ধক। আৰু প্ৰতীন্ধকৰ পুত্ৰ ধৰ্মাত্মা ৰজা কীৰ্তিৰথ আছিল।
Verse 10
पुत्र: कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृत:।देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रक:।।।।
কীৰ্তিৰথৰ পুত্ৰ দেৱমীঢ় নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল; দেৱমীঢ়ৰ পুত্ৰ আছিল বিবুধ, আৰু বিবুধৰ পুত্ৰ আছিল মহীধ্ৰক।
Verse 11
महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबल:।कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत।।।।
মহীধ্ৰকৰ পুত্ৰ ৰূপে মহাবলী ৰজা কীৰ্তিৰাত জন্মিল; আৰু সেই ৰাজর্ষি কীৰ্তিৰাতৰ পৰা মহাৰোমা নামৰ পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 12
महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत।स्वर्णरोम्णस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत।।।।
মহাৰোমাৰ পৰা ধৰ্মাত্মা স্বৰ্ণৰোমা জন্মিল; আৰু সেই ৰাজর্ষি স্বৰ্ণৰোমাৰ পৰা হ্ৰস্বৰোমা জন্মিল।
Verse 13
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मन:।ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीर: कुशध्वज:।।।।
সেই ধৰ্মজ্ঞ মহাত্মা ৰজাৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল; মই জ্যেষ্ঠ, আৰু মোৰ অনুজ ভ্ৰাতা বীৰ কুশধ্বজ।
Verse 14
मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिप:।कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गत:।।।।
নরাধিপ মোৰ পিতাই মোক—জ্যেষ্ঠক—ৰাজ্যত অভিষেক কৰালে; কুশধ্বজক আৰু সমগ্ৰ ভাৰ মোৰ ওপৰত ন্যস্ত কৰি তেওঁ বনলৈ গ’ল।
Verse 15
वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम्।भ्रातरं देवसङ्काशं स्नेहात्पश्यन् कुशध्वजम्।।।।
বৃদ্ধ পিতা স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰাৰ পাছত, মই ধৰ্ম অনুসাৰে ৰাজ্যভাৰ বহন কৰিলোঁ; আৰু দেৱসদৃশ দীপ্তিমান ভ্ৰাতা কুশধ্বজক স্নেহেৰে চোৱা-চিতা কৰিলোঁ।
Verse 16
कस्य चित्त्वथकालस्य साङ्काश्यादगमत्पुरात्।सुधन्वा वीर्यवान्राजा मिथिलामवरोधक:।।।।
কিছু সময় অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত, পৰাক্ৰমশালী ৰজা সুধন্বা সাঙ্কাশ্যা নগৰৰ পৰা প্ৰস্থান কৰি, মিথিলাক অৱৰোধ (ঘেৰাও) কৰিবলৈ উদ্দেশ্য কৰি আহিল।
Verse 17
स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम्।सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति।।।।
সেইয়ে মোক বাৰ্তা পঠিয়ালে: “অনুত্তম শৈৱ ধনু মোক দিয়া হওক; আৰু পদ্মাক্ষী কন্যা সীতাকো মোকেই দিয়া হওক” বুলি।
Verse 18
तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह।स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे।।।।
হে ব্ৰহ্মৰ্ষি, সেয়া নেদিয়াৰ কাৰণে মোৰ সৈতে তাৰ যুদ্ধ হ’ল; ৰণত মোৰ সন্মুখত আহি ৰজা সুধন্বা মোৰ হাতেই নিহিত হ’ল।
Verse 19
निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम्।साङ्काश्ये भ्रातरं वीरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम्।।।।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই নৰাধিপ ৰজা সুধন্বাক নিহিত কৰি, সাঙ্কাশ্যাত মোৰ বীৰ ভ্ৰাতা কুশধ্বজক মই ৰাজ্যাভিষেক কৰালোঁ।
Verse 20
कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने।ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव।।।।सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिला लक्ष्मणाय च।
হে মহামুনে, এইজন মোৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা, আৰু মই জ্যেষ্ঠ। হে মুনিপুঙ্গৱ, পৰম আনন্দে মই এই দুজনী বধূ অৰ্পণ কৰোঁ—ৰামলৈ সীতা; আপোনাৰ মঙ্গল হওক; আৰু লক্ষ্মণলৈ ঊৰ্মিলাো।
Verse 21
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ।।।।द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्ददामि न संशय:।
বীৰ্যৰে লাভ কৰা শুল্কৰূপে মোৰ কন্যা সীতা—দেৱসুতা সদৃশা—মই দান কৰোঁ; আৰু দ্বিতীয়া কন্যা ঊৰ্মিলাকো। মই এই কথা তিনিবাৰ ঘোষণা কৰোঁ; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 22
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।।।
পৰম আনন্দে, হে ৰঘুনন্দন, ৰাম-লক্ষ্মণৰ বাবে এই দুয়ো গৰাকী বধূক মই তোমাক দান কৰোঁ। হে ৰাজন, গোদান সম্পন্ন কৰা; পিতৃকাৰ্যও কৰা—তোমাৰ মঙ্গল হওক; তাৰ পাছত বৈবাহিক বিধি সম্পাদন কৰা।
Verse 23
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।1.71.22।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।1.71.23।।
উদাৱসুৰ পৰা ধৰ্মাত্মা নন্দিবৰ্ধন জন্মিলে; আৰু নন্দিবৰ্ধনৰ পুত্ৰ সুকেতু নামেই পৰিচিত হৈছিল।
Verse 24
मखा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो।फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् दानं कार्यं सुखोदयम् ।।
হে মহাবাহো প্ৰভো, আজি মঘা নক্ষত্ৰ উদিত। হে ৰাজন, আজিৰ পৰা তৃতীয় দিনা উত্তৰ-ফাল্গুনীত বৈবাহিক বিধি সম্পন্ন কৰা। আৰু হে ৰাজন, ৰাম-লক্ষ্মণৰ সুখোদয়ৰ বাবে দান কৰাও।
Frequently Asked Questions
Janaka faces an extortionate demand from King Sudhanvā—hand over the Śaiva bow and Sītā. Janaka refuses (protecting custodial dharma over sacred property and his daughter’s agency within lawful marriage), accepts the consequences of conflict, defeats Sudhanvā, and then restores political order by crowning Kuśadhvaja in Sāṅkāśya.
The chapter teaches that social acts like marriage are not private transactions but dhārmic institutions requiring transparency (genealogy), public certainty (thrice-proclaimed gift), and ritual completeness (go-dāna and pitṛ rites). It also models kingship as restraint: power is exercised to defend sacred trust and civic order, not to gratify coercive claims.
Mithilā is highlighted as the dynastic capital founded by Mithi and governed by Janaka’s line; Sāṅkāśya appears as Sudhanvā’s city and later Kuśadhvaja’s seat after coronation. Culturally, the Sarga emphasizes kanyā-pradāna customs, go-dāna, pitṛ rites, and nakṣatra-based election of an auspicious wedding time (Makha and Uttara-Phalgunī).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.