Sarga 64
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
बालकाण्ड
সৰ্গ ৬৪ত উকসনি আৰু প্ৰলোভনৰ সন্মুখত তপস্যাৰ ভঙ্গুৰতা সুস্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পায়। দেৱলোকৰ স্বাৰ্থত ইন্দ্ৰ (সহস্ৰাক্ষ) অপ্সৰা ৰম্ভাক আদেশ দিয়ে যে কৌশিক বিশ্বামিত্ৰক কাম-মোহেৰে বিচলিত কৰিব; বসন্তকালত কন্দৰ্পৰ সহায় আৰু কোকিলৰ মনোহৰ গীতৰ জৰিয়তে মন হৰণ কৰাৰ আশ্বাসো দিয়ে। ঋষিৰ ক্ৰোধৰ ভয় থাকিলেও ৰম্ভাই অপূৰ্ব সৌন্দৰ্যৰ ৰূপ ধৰি তেওঁৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ে। বিশ্বামিত্ৰে কোকিলৰ অতুল গীত শুনি ৰম্ভাক দেখি সন্দেহ কৰে আৰু ইন্দ্ৰৰ কৌশল চিনাক্ত কৰে। ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ তেওঁ ৰম্ভাক দহ হাজাৰ বছৰ শিল হৈ থাকিবলৈ শাপ দিয়ে, লগতে ঘোষণা কৰে যে তপস্যাসম্পন্ন তেজস্বী এজন ব্ৰাহ্মণে ভবিষ্যতে তাক মুক্ত কৰিব। শাপ উচ্চাৰণৰ পাছত ঋষিৰ মনত অনুতাপ জাগে; তেওঁ এই ঘটনাক ইন্দ্ৰিয়-অসংযমৰ ফলত তপ-সঞ্চিত পুণ্যক্ষয় বুলি বুজে। তেতিয়া তেওঁ নতুন সংকল্প লয়—ক্ৰোধ আৰু বাক্য সংযম, প্ৰাণনিগ্ৰহ আৰু দীঘল সময় আহাৰ ত্যাগ কৰি, অতুলনীয় সহস্ৰবৰ্ষীয় তপশ্চৰ্যাৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণ্য লাভ কৰা। এইদৰে অধ্যায়টোৱে দেৱীয় হস্তক্ষেপ, নৈতিক দায়বদ্ধতা আৰু তপশক্তিৰ অন্তৰ্নিহিত সংৰক্ষণ একেলগে দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया।लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्।।1.64.1।।
“হে ৰম্ভে, ই দেৱকাৰ্য; অতি মহত্ত্বপূর্ণ হোৱাত ই তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হ’ব লাগিব। ইয়াত কাম-মোহেৰে যুক্ত লোভনে কৌশিকক মোহত পেলাই দিয়া।”
Verse 2
तथोक्ता साऽप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता।व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्।।1.64.2।।
হে ৰাম, বুদ্ধিমান সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰই এইদৰে কোৱাৰ পাছত, সেই অপ্সৰা লজ্জিত হৈ, হাত জোৰ কৰি, দেৱাধিপতিক উত্তৰ দিলে।
Verse 3
अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनि:।घोरमुत्सृजते क्रोधं मयि देव न संशय:।।1.64.3।।ततो हि मे भयं देव प्रासादं कर्तुमर्हसि।
“হে সুৰপতে, এই মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ অতি ভয়ংকৰ; হে দেৱ, মোৰ ওপৰত তেওঁ ঘোৰ ক্ৰোধ নিশ্চয়েই নিক্ষেপ কৰিব—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে, হে প্ৰভু, মই ভীত; কৃপা কৰি মোক আশ্ৰয় দিয়া আৰু ক্ষমা কৰা।”
Verse 4
एवमुक्तस्तया राम रम्भया भीतया तदा।।1.64.4।।तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्।
হে ৰাম, ভীত ৰম্ভাই এইদৰে কোৱাৰ পাছত, সহস্ৰনেত্ৰ ইন্দ্ৰই তেতিয়া কঁপনি উঠি অঞ্জলি জোৰা ধৰি থকা তাইক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 5
माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।
ইন্দ্ৰই ক’লে: “ৰম্ভে, ভয় নকৰিবা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। মোৰ আদেশ পালন কৰা। বসন্তৰ মাধৱ মাহত মনোৰম বৃক্ষসমূহৰ মাজত, মই কোকিলৰ হৃদয়গ্ৰাহী ৰূপ ধৰি, কন্দৰ্পসহ তোমাৰ কাষতে থাকিম।”
Verse 6
माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।
ইন্দ্ৰই ক’লে: “ৰম্ভে, ভয় নকৰিবা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। মোৰ আদেশ পালন কৰা। বসন্তৰ মাধৱ মাহত মনোৰম বৃক্ষসমূহৰ মাজত, মই কোকিলৰ হৃদয়গ্ৰাহী ৰূপ ধৰি, কন্দৰ্পসহ তোমাৰ কাষতে থাকিম।”
Verse 7
त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्।तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम्।।1.64.7।।
“ৰম্ভে, তুমি বহু গুণে অলংকৃত পৰম দীপ্তিমান ভাস্বৰ ৰূপ ধৰি, সেই তপস্বী ঋষি কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ)ৰ তপস্যা ভঙ্গ কৰি তেওঁৰ একাগ্ৰতা ভাঙি দিয়া।”
Verse 8
सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम्।लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता।।1.64.8।।
তেওঁৰ বাক্য শুনি, তাই অনুত্তম ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; ললিতা আৰু শুচিস্মিতা হৈ, বিশ্বামিত্ৰক মোহিত কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 9
कोकिलस्य च शुश्राव वल्गु व्याहरत: स्वनम्।सम्प्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत।।1.64.9।।
তেওঁ কোকিলৰ মধুৰ আৰু মনোহৰ ডাক শুনিলে; মন আনন্দে উল্লসিত হোৱাত, তাৰ পাছত তেওঁ তাইক চালে।
Verse 10
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च।दर्शनेन च रम्भाया मुनिस्सन्देहमागत:।।1.64.10।।
তাৰ পাছত সেই পক্ষীৰ অতুলনীয় গীতৰ শব্দ শুনি আৰু তাতেই ৰম্ভাৰ দৰ্শন পাই মুনিৰ মনত সন্দেহ জাগিল।
Verse 11
सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुङ्गव:।रम्भां क्रोधसमाविष्ट श्शशाप कुशिकात्मज:।।1.64.11।।
সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰৰ এই কৃত্য বুলি জানি, মুনিশ্ৰেষ্ঠ কুশিকাত্মজ বিশ্বামিত্ৰ ক্ৰোধেৰে আৱিষ্ট হৈ ৰম্ভাক শাপ দিলে।
Verse 12
यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम्।दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ।।1.64.12।।
হে ৰম্ভে, দুৰ্ভাগিনী! কাম আৰু ক্ৰোধ জয় কৰিবলৈ প্ৰয়াসী মোক তুমি মোহিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলা; সেয়ে তুমি শিলা হৈ দহ হাজাৰ বছৰ ধৰি তেনেদৰেই স্থিৰ থাকিবা।
Verse 13
ब्राह्मण स्सुमहातेजा स्तपोबलसमन्वित:।उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्।।1.64.13।।
হে ৰম্ভে, অতি তেজস্বী এক ব্ৰাহ্মণ, তপোবলৰে সমন্বিত, একদিন মোৰ ক্ৰোধে কলুষিত কৰা তোমাক উদ্ধাৰ কৰিব।
Verse 14
एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।अशक्नुवन् धारयितुं क्रोधं सन्तापमागत:।।1.64.14।।
এনেদৰে কৈ, মহাতেজস্বী মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ ক্ৰোধ ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি, দাহকৰূপ সন্তাপ আৰু পশ্যাত্তাপত পতিত হ’ল।
Verse 15
तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाऽभवत्।वचश्शृत्वा च कन्दर्पो महर्षेस्स च निर्गत:।।1.64.15।।
সেই মহাশাপৰ ফলত ৰম্ভা তেতিয়াই শিলাৰূপা হ’ল; আৰু মহৰ্ষিৰ বাক্য শুনি কন্দৰ্প (আৰু প্ৰেৰক) তাতৰ পৰা আঁতৰি পলাই গ’ল।
Verse 16
कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते।इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मन:।।1.64.16।।
হে ৰাম, ক্ৰোধৰ ফলত যেতিয়া তেওঁৰ তপোবল ক্ষয় হ’ল, তেতিয়া ইন্দ্ৰিয় অজিত থকা সেই মহাতেজস্বীয়ে নিজৰ অন্তৰত শান্তি নাপালে।
Verse 17
बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते ।नैव क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथञ्चन।।1.64.17।।
তপস্যাৰ পুণ্য হৰণ হোৱাত তেওঁৰ মনত চিন্তা জাগিল: “এতিয়া মই কেতিয়াও ক্ৰোধৰ বশ নহ’ম, আৰু কোনোপধ্যেই তেনে কথা নক’ম।”
Verse 18
अथवा नोच्छवसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि।अहं विशोषयिष्यामि ह्यात्मानं विजितेन्द्रिय:।।1.64.18।।
“নচেৎ শত-শত বছৰলৈ মই শ্বাসো নল’ম; ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি তপস্যাৰে এই দেহক শুকাই পেলাম।”
Verse 19
तावद्यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसाऽऽर्जितम्।अनुच्छवसन्नभुञ्जान स्तिष्ठेयं शाश्वतीस्समा:।।1.64.19।।न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तय:।
“তপস্যাৰে অৰ্জিত ব্ৰাহ্মণ্য যেতিয়ালৈকে মই নাপাওঁ, তেতিয়ালৈকে শ্বাস ৰোধ কৰি আৰু আহাৰ নকৰাকৈ অনন্ত বছৰ ধৰি মই দণ্ডায়মান হৈ থাকিম; কিয়নো তপত ৰত থাকিলে মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ক্ষয় নাযায়।”
Verse 20
एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुङ्गव:।।1.64.20।।चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन।
হে ৰঘুনন্দন! এইদৰে মুনিপুঙ্গৱে লোকত অতুলনীয় এক প্ৰতিজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিলে—বছৰ-সহস্ৰৰ দীক্ষাৰে কঠোৰ তপস্যাৰ অনুষ্ঠান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s response to a divinely engineered temptation: he identifies Indra’s tactic but still releases anger, issuing a severe curse. The dilemma lies in whether discernment without emotional mastery still constitutes a failure of tapas and dharma.
The sarga teaches that ascetic power is inseparable from restraint: anger can nullify spiritual gains (tapopaharaṇa), while renewed vows—silence, breath-discipline, fasting, and sustained resolve—rebuild inner sovereignty and ethical steadiness.
Rather than a fixed geography, the chapter highlights a cultural-ritual landscape: Mādhava (spring) as the aesthetic setting for temptation, the kokila’s song as a recognized poetic instrument of kāma, and the śilā (rock) motif as a durable marker of curse-and-liberation narratives in Sanskrit tradition.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.