Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
এই সৰ্গত তপস্যাৰ পৰীক্ষা আৰু দেৱলোকৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ এক সূক্ষ্ম ক্ৰম বৰ্ণিত হৈছে। হাজাৰ বছৰ ধৰি কঠোৰ তপ কৰি অন্তিম স্নান-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰাৰ পাছত দেৱতাসকলে বিশ্বামিত্ৰৰ ওচৰলৈ আহি তপৰ “ফল” দান কৰিব খোজে; কাহিনীয়ে ইয়াক আধ্যাত্মিক পৰিপক্বতাৰ পৰীক্ষা হিচাপে দেখুৱায়। তাৰ পাছত পুষ্কৰত অপ্সৰা মেনকাৰ মাধ্যমে কাম-প্ৰলোভন উপস্থিত হয়। কামে আচ্ছন্ন বিশ্বামিত্ৰে মেনকাক আশ্ৰমত বাস কৰিবলৈ কয়, আৰু “দিন-ৰাতিৰ অজুহাতত” দহ বছৰ পাৰ হৈ যায়। পাছত তেওঁ অনুতাপ কৰে আৰু বুজে যে ই তপস্যাৰ এক বিঘ্ন; মধুৰ বাক্যৰে মেনকাক বিদায় দি তেওঁ পুনৰ নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচৰ্যৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰে। কৌশিকী নদীৰ তীৰত আৰু পাছত উত্তৰ পৰ্বতমালাত তেওঁ অধিক কঠোৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰে, যাৰ ফলত দেৱতাসকল আতংকিত হয়। পৰামৰ্শৰ অন্তত ব্ৰহ্মাই “মহর্ষি” উপাধি প্ৰদান কৰে; কিন্তু বিশ্বামিত্ৰ নিৰ্বিকাৰ হৈ কয়—এই উপাধিৰ অৰ্থ ইন্দ্ৰিয়-জয়, আৰু সেয়া সম্পূৰ্ণ হ’ব লাগিব। ব্ৰহ্মাই স্পষ্ট কৰে যে আত্মসংযম এতিয়াও পূৰ্ণ নহয় আৰু প্ৰস্থান কৰে। সৰ্গৰ অন্তত বিশ্বামিত্ৰে তপস্যা অধিক তীব্ৰ কৰে—হাত ওপৰলৈ তুলি, বায়ুভক্ষণে, পঞ্চতপা আৰু ঋতুৰ কষ্ট সহি—ফলত দেৱলোকৰ উদ্বেগ পুনৰ বৃদ্ধি পায় আৰু ইন্দ্ৰই ৰম্ভাক প্ৰেৰণৰ পৰিকল্পনা কৰে, এই বাণী দিয়া যে তপস্যাৰ সৈতে ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ একান্ত প্ৰয়োজন।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
হাজাৰ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাত, ব্ৰত-সমাপন স্নান কৰা মহামুনিৰ ওচৰলৈ তপস্যাৰ ফল দান কৰিবলৈ ইচ্ছুক সকলো দেৱতা আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
অতি তেজস্বী ব্ৰহ্মাই সুমধুৰ বচন ক’লে: “ভদ্ৰং তে! তুমি নিজে অৰ্জিত শুভ কৰ্মৰ বলত ঋষি হৈছা।”
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
এইদৰে কৈ দেৱেশ পুনৰ ত্ৰিদিৱলৈ উভতি গ’ল। কিন্তু মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰে পুনৰবাৰ মহৎ কঠোৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
তাৰ পিছত বহু সময় পাৰ হোৱাৰ পাছত, পৰম অপ্সৰা মেনকা, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, পুষ্কৰত স্নান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
তাত মহাতেজস্বী কুশিকাত্মজ বিশ্বামিত্ৰে মেনকাক দৰ্শন কৰিলে—ৰূপত অপ্রতিমা; যেন মেঘৰ মাজত বিদ্যুৎ ঝলকে।
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
তাক দেখি কামবশ হোৱা মুনিয়ে ক’লে: “হে অপ্সৰা, তোমাক স্বাগতম; মোৰ আশ্ৰমতে ইয়াত বাস কৰা। ভদ্ৰে, মদনে অতি মোহিত হোৱা মোক অনুগ্ৰহ কৰা; তোমাৰ মঙ্গল হওক।”
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
এমনি কোৱা হ’লে সেই বৰাৰোহা তাতে বাস কৰিবলৈ ধৰিলে। আৰু সি বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰমত বাস কৰি থাকোঁতে, হে ৰাঘৱ—হে ৰাম—পাঁচ আৰু পাঁচ, অৰ্থাৎ দহ বছৰ সুখেৰে পাৰ হ’ল।
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
এমনি কোৱা হ’লে সেই বৰাৰোহা তাতে বাস কৰিবলৈ ধৰিলে; আৰু সি বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰমত বাস কৰি থাকোঁতে, হে ৰাঘৱ—হে ৰাম—পাঁচ আৰু পাঁচ, অৰ্থাৎ দহ বছৰ সুখেৰে পাৰ হ’ল।
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
সেই সময় পাৰ হোৱাৰ পাছত মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ যেন লাজত পৰিলেহেঁতেন তেনেকুৱা হ’ল; চিন্তা আৰু শোকত নিমগ্ন হৈ পৰিল।
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
হে ৰঘুনন্দন! মুনিৰ মনত ক্ৰোধমিশ্ৰিত বুদ্ধি উদয় হ’ল: ‘এই সকলো দেৱতাসকলৰ কৰ্ম—মোৰ মহাতপস্যা অপহৰণ কৰাৰ প্ৰচেষ্টা।’
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
‘দিন-ৰাতি’ৰ অজুহাতে, কাম-মোহত আচ্ছন্ন হৈ মোৰ দহ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল; এতিয়া এই বিঘ্ন মোৰ তপস্যাৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছে।
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
হে ৰাম! পশ্চাত্তাপে দুঃখিত মুনিশ্ৰেষ্ঠে নিশ্বাস এৰি, ভীত আপ্সৰাক কম্পিত অৱস্থাত হাত জোৰ কৰি থিয় হোৱা দেখিলে। কুশিকপুত্ৰ বিশ্বামিত্ৰে মধুৰ বাক্য কৈ মেনকাক বিদায় দি উত্তৰ পৰ্বতলৈ গমন কৰিলে।
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
হে ৰাম! পশ্চাত্তাপত দুখিত হৈ নিশ্বাস এৰি থকা মুনিবৰ বিশ্বামিত্ৰে ভীত আপ্সৰা মেনকাক কঁপনি ধৰি অঞ্জলি বঁধি থিয় হোৱা দেখিলে। মধুৰ বাক্য ক’ই কুশিকাত্মজে মেনকাক বিদায় দি উত্তৰ পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
মহাযশস্বী বিশ্বামিত্ৰে ইন্দ্ৰিয়জয়ৰ কামনাৰে নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচৰ্যত দঢ় বুদ্ধি স্থিৰ কৰিলে। কৌশিকী নদীৰ তীৰত উপস্থিত হৈ অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
হে ৰাম! উত্তৰ পৰ্বতত তেওঁ ঘোৰ তপস্যা কৰি থাকোঁতে হাজাৰ বছৰ পূৰ্ণ হ’ল; তেতিয়া দেৱতাসকলৰ মাজত ভয় উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
সকলো দেৱতা ঋষিগণৰ সৈতে একত্ৰ হৈ পৰামৰ্শ কৰি ক’লে: ‘কুশিকাত্মজ বিশ্বামিত্ৰে যথাযথভাৱে “মহর্ষি” উপাধি লাভ কৰক।’
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
দেৱতাসকলৰ বাক্য শুনি সৰ্বলোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই তপোধন বিশ্বামিত্ৰক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
হে মহর্ষে, স্বাগতম বৎস! তোমাৰ উগ্ৰ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ, হে কৌশিক, মই তোমাক মহত্ত্ব আৰু ঋষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠত্ব দান কৰোঁ।
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
সৰ্বলোকেশ্বৰ ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ বচন শুনি, তপস্যাই যাৰ ধন সেই বিশ্বামিত্ৰ ন বিষণ্ণ হ’ল, ন সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
তাৰ পাছত মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে অঞ্জলি বঁধি, সৰ্বলোকৰ পিতামহক প্ৰণাম কৰি, বচনেৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
“যদি ভগৱানে মোৰ বাবে, মোৰ নিজে অৰ্জিত শুভ কৰ্মৰ ফলত লাভ হোৱা অতুল ‘মহর্ষি’ উপাধি ঘোষণা কৰিছে, তেন্তে মই নিজকে ইন্দ্ৰিয়জয়ী বুলি গণ্য কৰোঁ।”}]}
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তেওঁক ক’লে: “এতিয়াও তুমি ইন্দ্ৰিয়জয়ী হোৱা নাই। চেষ্টা কৰা, হে মুনিশাৰ্দূল!” এইদৰে কৈ তেওঁ ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল।
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
দেৱতাসকল প্ৰস্থান কৰাৰ পিছত মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে তপস্যা অব্যাহত ৰাখিলে—বাহু উৰ্ধ্বলৈ তুলি, কোনো আশ্ৰয় নলৈ, কেৱল বায়ুকেই আহাৰ কৰি তপশ্চৰণ কৰিলে।
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
গ্ৰীষ্মত পঞ্চতপা ধাৰণ কৰি, বৰ্ষাত খোলা আকাশক আশ্ৰয় কৰি, শীতত ৰাতি-দিন পানীত স্থিত হৈ সেই তপোধনে তপস্যা কৰিলে। এইদৰে হাজাৰ বছৰ ধৰি তেওঁ ঘোৰ তপস্যা উপাগত কৰিলে।
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ তপস্যাৰ অগ্নিত দহি থাকোঁতে দেৱলোকত আৰু বাসৱ ইন্দ্ৰৰ মনতো অতি বৃহৎ আতংক উঠিল।
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
শক্ৰ ইন্দ্ৰে সকলো মৰুড্গণৰ সৈতে অপ্সৰা ৰম্ভাক নিজৰ হিতৰ আৰু কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ)ৰ অহিতৰ উদ্দেশ্যে বাক্য ক’লে।
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.