Sarga 62
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৬২ত পুষ্কৰৰ পবিত্ৰ যজ্ঞ-ভূমিত ৰজা অম্বৰীষৰ যজ্ঞ-সংকটৰ বৰ্ণনা আছে। শুনশ্শেফক লগত লৈ ৰজা দুপৰীয়া থামে; দুখিত বালকজনে তেতিয়া মাতৃ-পক্ষৰ মামা বিশ্বামিত্ৰক দেখা পায়, যি অন্য ঋষিসকলৰ সৈতে তপস্যাত ৰত। শুনশ্শেফে ধৰ্মৰ ভাষাত আশ্ৰয় বিচাৰে—ঋষিক সৰ্বৰক্ষক বুলি মানি, আৰু অধৰ্ম নকৰাকৈ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’ব লাগে বুলি নিবেদন কৰে। বিশ্বামিত্ৰে তাক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু নিজৰ পুত্ৰসকলক অগ্নিদেৱক তুষ্ট কৰি যজ্ঞৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰিবলৈ বলিৰ বিকল্প হ’বলৈ অনুৰোধ কৰে। পুত্ৰসকলে আত্মাভিমানত অস্বীকাৰ কৰি এই কথা নৈতিকভাৱে ঘৃণিত বুলি নিন্দা কৰে; ক্ৰুদ্ধ বিশ্বামিত্ৰে তেওঁলোকক শাপ দিয়ে যে হাজাৰ বছৰ কুকুৰ-মাংস ভক্ষণকাৰীৰ দৰে অধঃপতিত জীৱন যাপন কৰিব। তাৰ পিছত তেওঁ শুনশ্শেফক দিৱ্য গাথা/মন্ত্ৰ শিকায়—প্ৰথমে অগ্নিৰ উদ্দেশ্যে, তাৰ পাছত ইন্দ্ৰ আৰু উপেন্দ্ৰৰ উদ্দেশ্যে। যজ্ঞ-মণ্ডপলৈ উভতি আহি শুনশ্শেফক বৈষ্ণৱ যূপত পবিত্ৰ ৰজ্জুৰে বাঁধি ৰঙা অলংকাৰ পিন্ধোৱা হয়। তাৰ স্তোত্ৰে ইন্দ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ দীঘলীয়া আয়ু দান কৰে; অম্বৰীষে যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰি বহুগুণ ফল লাভ কৰে। বিশ্বামিত্ৰে পুষ্কৰত দীঘল তপস্যা পুনৰ আৰম্ভ কৰে—যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞৰ ধাৰাবাহিকতা, ৰক্ষাৰ ধৰ্ম, আৰু তপস্বীৰ ক্ৰোধৰ বিপজ্জনক সীমা স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
शुनश्शेफं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशा:।व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन।।।।
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, হে ৰঘুনন্দন, মহাযশস্বী ৰজাই শুনশ্শেফক লগত লৈ মধ্যাহ্নত পুষ্কৰত বিশ্ৰাম কৰিলে।
Verse 2
तस्य विश्रममाणस्य शुनश्शेफो महायशा:।पुष्करक्षेत्रमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह।।।।तप्यन्तमृषिभिस्सार्धं मातुलं परमातुर:।
তেওঁ বিশ্ৰাম কৰি থাকোঁতে, মহাযশস্বী শুনশ্শেফ পৰমাতুৰ হৈ পুষ্কৰক্ষেত্ৰলৈ আহি, ঋষিসকলৰ সৈতে তপস্যাৰত নিজৰ মাতুল বিশ্বামিত্ৰক দেখিলে।
Verse 3
विवर्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च।।।।पपाताङ्के मुनेराशु वाक्यं चेदमुवाच ह।
মুখৰ বৰণ ম্লান হৈ, তৃষ্ণা আৰু শ্ৰমে দীন হোৱা সি তৎক্ষণাৎ মুনিৰ কোলাত পৰি গ’ল আৰু এই বাক্য ক’লে।
Verse 4
न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवा: कुत:।।।।त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुङ्गव।
মোৰ মাতা নাই, পিতাো নাই; তেন্তে জ্ঞাতি-বান্ধৱ ক’ত? হে সৌম্য, হে মুনিপুঙ্গৱ, ধৰ্ম অনুসাৰে মোক ৰক্ষা কৰা আপোনাৰ কৰ্তব্য।
Verse 5
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।।।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, আপুনি নিশ্চয় ৰক্ষক; আপুনি সকলোৰে মঙ্গল পোষণ কৰা। ৰজাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হওক; মোৰ দীঘল, অব্যয় আয়ু লাভ হওক; আৰু অনুত্তম তপস্যা সম্পন্ন কৰি মই স্বৰ্গলোক উপভোগ কৰোঁ।
Verse 6
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।1.62.5।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।1.62.6।।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, আপুনি নিশ্চয় ৰক্ষক; আপুনি সকলোৰে মঙ্গল পোষণ কৰা। ৰজাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হওক; মোৰ দীঘল, অব্যয় আয়ু লাভ হওক; আৰু অনুত্তম তপস্যা সম্পন্ন কৰি মই স্বৰ্গলোক উপভোগ কৰোঁ।
Verse 7
त्वं मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा।पितेव पुत्रं धर्मात्मं स्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्।।।।
মই অনাথ; সেয়ে আপুনিই মোৰ নাথ হওক। মঙ্গলময়, কৰুণাময় চিত্তে মোৰ প্ৰভু হওক। হে ধৰ্মাত্মা, পিতাই যেন পুত্ৰক ৰক্ষা কৰে, তেনেকৈ পাপ আৰু বিপদৰ পৰা মোক নিশ্চয় উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আপুনি যোগ্য।
Verse 8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपा:।सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह।।।।
তাৰ বাক্য শুনি মহাতপস্বী বিশ্বামিত্ৰই তাক নানা প্ৰকাৰে সান্ত্বনা দি, তাৰ পিছত নিজৰ পুত্ৰসকলক এই কথা ক’লে।
Verse 9
यत्कृते पितर: पुत्रान् जनयन्ति शुभार्थिन:।परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागत:।।1.62.9।।
যি উদ্দেশ্যে শুভকামনাৰে পিতৃ-মাতৃয়ে পুত্ৰ জন্ম দিয়ে—পৰলোকৰ হিতৰ বাবে—সেই কাৰ্যৰ সময় এতিয়া আহি পৰিছে।
Verse 10
अयं मुनिसुतो बालो मत्तश्शरणमिच्छति।अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रका:।।।।
এই মুনিপুত্ৰ বালক মোৰ ওচৰত শৰণ বিচাৰে; হে পুত্ৰসকল, কেৱল নিজৰ প্ৰাণ অৰ্পণ কৰি তাৰ কামনা পূৰ্ণ কৰি তাক প্ৰিয় কৰাঁ।
Verse 11
सर्वे सुकृतकर्माणस्सर्वे धर्मपरायणा: ।पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्ने: प्रयच्छत ।।।।
তোমালোক সকলোৱে পুণ্যকৰ্মী আৰু ধৰ্মপৰায়ণ; নৰেন্দ্ৰৰ যজ্ঞত পশুৰূপে সমৰ্পিত হৈ অগ্নিদেৱক তৃপ্তি দিয়া।
Verse 12
नाथवांश्च शुनश्शेफो यज्ञश्चाविघ्नितो भवेत्।देवतास्तर्पिताश्चस्युर्मम चापि कृतं वच:।।।।
তেতিয়া শুনশ্শেফে নাথ-আশ্ৰয় পাব; যজ্ঞ নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হ’ব; দেৱতাসকল তৰ্পিত হ’ব—আৰু মোৰ বাক্যো সিদ্ধ হ’ব।
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादय स्सुता:।साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्।।।।
মুনিৰ বাক্য শুনি মধুচ্ছন্দ আদি পুত্ৰসকলে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, অভিমানসহ আৰু অনায়াস ভাৱে এই কথাবোৰ ক’লে।
Verse 14
कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो।अकार्यमिव पश्याम श्श्वमांस इव भोजने।।।।
হে বিভো! নিজৰ পুত্ৰসকলক ত্যাগ কৰি আনৰ পুত্ৰক তুমি কেনেকৈ ৰক্ষা কৰিছা? আমাৰ দৃষ্টিত ই অকাৰ্য যেন লাগে—ভোজনত শ্বমাংস ভক্ষণ কৰাৰ দৰে।
Verse 15
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुङ्गव:।क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे।।।।
পুত্ৰসকলৰ সেই বাক্য শুনি মুনিপুঙ্গৱ—ক্ৰোধত ৰক্তিম নয়নে—উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 16
निस्साध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्।।।।
এই কথা নিৰ্লজ্জভাৱে কোৱা হৈছে আৰু ধৰ্মৰ মানদণ্ডতো নিন্দনীয়। মোৰ আজ্ঞা অতিক্ৰম কৰি তুমি দাৰুণ আৰু ৰোমহৰ্ষক বাক্য উচ্চাৰণ কৰিছা।
Verse 17
श्वमांसभोजिनस्सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु।पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ।।।।
তোমালোক সকলোৱে পৃথিৱীত পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ বাস কৰিবা; কুকুৰ-মাংস ভোজনকাৰী হৈ—সেই জাতিসমূহৰ মাজত বাসিষ্ঠসকলৰ দৰে গণ্য হ’ব।
Verse 18
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तथा।शुनश्शेफमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयम्।।।।
এইদৰে নিজৰ পুত্ৰসকলক শাপ-বন্ধনত আবদ্ধ কৰি, মুনিশ্ৰেষ্ঠই দুঃখাৰ্ত শুনশ্শেফক সম্বোধন কৰি তাক ৰক্ষা আৰু ব্যথামুক্তিৰ আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 19
पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपन:।वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ।।।।
পবিত্ৰ পাশেৰে আবদ্ধ হৈ, ৰক্তবৰ্ণ মালা আৰু অনুলেপনেৰে শোভিত হৈ, বৈষ্ণৱ যূপৰ ওচৰলৈ যা; তাত এই স্তুতিবাণীৰে অগ্নিদেৱক আহ্বান কৰা।
Verse 20
इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक।अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्तत स्सिद्धिमवाप्स्यसि।।।।
হে মুনিপুত্ৰ! অম্বৰীষৰ এই যজ্ঞত এই দুটা দিৱ্য গাথা গোৱা; তেতিয়া তুমি নিশ্চয় সিধি লাভ কৰিবা।
Verse 21
शुनश्शेफो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहित:।त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह।।।।
শুনশ্শেফে সেই দুটা গাথা দৃঢ়ভাৱে ধৰি, মন সুসমাহিত কৰি, ত্বৰিতে ৰাজসিংহ অম্বৰীষৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে।
Verse 22
राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सद:।निर्वर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाविश।।।।
হে ৰাজসিংহ, হে মহাসত্ত্ব! আহা, আমি শীঘ্ৰে সদসলৈ যাওঁ। হে ৰাজেন্দ্ৰ, দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি যজ্ঞখন পূৰ্ণতা পৰ্যন্ত নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন কৰা।
Verse 23
तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमुत्सुक: ।जगाम नृपति श्शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रित:।।।।
মুনিপুত্ৰৰ সেই বাক্য শুনি, হৰ্ষে উচ্ছ্বসিত হৈ নৃপতি বিনা বিলম্বে শীঘ্ৰে যজ্ঞৱাটলৈ গ’ল।
Verse 24
सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्।पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्।।।।
সদস্যসকলৰ অনুমতিত ৰজাই পৱিত্ৰ কুশ-চিহ্নেৰে তাক লক্ষিত কৰি, ৰঙা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰাই, যজ্ঞাৰ্পিত পশুৰূপে যূপত তাক বান্ধিলে।
Verse 25
सबद्धो वाग्भिरग्य्राभिरभितुष्टाव वै सुरौ।इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रक:।।।।
বন্ধা অৱস্থাতো মুনিপুত্ৰই শ্ৰেষ্ঠ বাক্যৰে যথাৱিধি দেৱদ্বয়—ইন্দ্ৰ আৰু ইন্দ্ৰানুজ উপেন্দ্ৰ (বামন)—ক সন্তুষ্ট কৰি স্তৱন কৰিলে।
Verse 26
तत: प्रीत स्सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पित:।दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनश्शेफाय राघव ।।।।
তাৰ পিছত ৰহস্য-স্তৱনে তৃপ্ত হোৱা সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰ প্ৰীত হৈ, হে ৰাঘৱ, সেই সময়তে শুনশ্শেফক দীঘল আয়ু দান কৰিলে।
Verse 27
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्।फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्।।।।
আৰু সেই ৰজাই, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ—হে ৰাম—যজ্ঞ সমাপ্ত কৰিলে আৰু সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰৰ প্ৰসাদজাত বহুগুণ ফল লাভ কৰিলে।
Verse 28
विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च।।।।
বিশ্বামিত্ৰো ধৰ্মাত্মা আৰু মহাতপস্বী হৈ, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, পুষ্কৰত পুনৰ দহ শত বছৰ তপস্যা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dharma-sankat around sacrificial substitution: Viśvāmitra urges his sons to become the yajña’s victims to protect Śunaśśepha and preserve Ambarīṣa’s rite, raising tensions between filial duty, self-preservation, and ritual obligation.
The sarga contrasts compassionate guardianship with prideful refusal, showing how dharma is negotiated through speech, protection, and responsibility; it also underscores that mantra and right praise can transform a seemingly fatal ritual situation into life and auspicious completion.
Puṣkara-kṣetra is foregrounded as a sacred ritual landscape where kings pause, sages perform tapas, and yajñas are stabilized; the Vaiṣṇava yūpa, sadas, and yajñavāṭa function as key cultural markers of Vedic sacrificial practice.
Ask anything about Sarga 62 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.