Sarga 59
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৫৯ত আশ্ৰয় (শৰণাগতি), যজ্ঞ-মৰ্যাদা আৰু তপস্বীৰ বাক্যৰ দণ্ডশক্তিৰ বিষয়ে সুসংগঠিত বৰ্ণনা আছে। বিষ্বামিত্ৰ কৰুণাৰে প্ৰেৰিত হৈ সেই ৰজাক সম্বোধন কৰে, যাৰ শাপগ্ৰস্ত চাণ্ডাল-ৰূপে তেওঁৰ দুঃখজনক অৱস্থাৰ সত্যতা প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ আশ্বাস দি স্পষ্টভাৱে শৰণ প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত বিষ্বামিত্ৰে শিষ্যসকলক আদেশ দিয়ে যে আগন্তুক যজ্ঞৰ বাবে বহু ঋষি আৰু ব্ৰহ্মবাদীক আহ্বান কৰা হওক, আৰু তেওঁৰ আদেশৰ প্ৰতি যি কোনো অসম্মান দেখুৱায়, সেই কথা সম্পূৰ্ণৰূপে জনাবলৈ। শিষ্যসকলে উভতি আহি কয় যে বহু দেশৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকল আহিছে, কিন্তু মহোদয়া সম্পৰ্কে বিশেষ জটিলতা দেখা দিছে। তেওঁলোকে বশিষ্ঠৰ শত পুত্ৰৰ ক্ৰোধভৰা আপত্তিও জনায়—তেওঁলোকে প্ৰশ্ন তোলে, এজন ক্ষত্ৰিয় কেনেকৈ পুৰোহিতৰূপে কাৰ্য কৰিব পাৰে, বিশেষকৈ এজন চাণ্ডালৰ বাবে, আৰু তেনে যজমানৰ হৱিষ গ্ৰহণ কৰিলে কি দোষ হয়। এই কথা শুনি বিষ্বামিত্ৰৰ ক্ৰোধ শাপত পৰিণত হয়: অপৰাধীসকলক নীচ জন্ম আৰু কঠোৰ জীৱিকাৰ দণ্ড দিয়া হয়, আৰু মহোদয়াক দীঘলীয়া কাল দুখময় নিসাদ-ভাগ্যত নিক্ষেপ কৰা হয়। শেষত ঋষিসভাত বিষ্বামিত্ৰৰ নীৰৱতা ধৰ্ম, সামাজিক সীমা আৰু তপস্বীক অৱজ্ঞা কৰাৰ ভয়ংকৰ ফল প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मज:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालरूपिणम्।।1.59.1।।
ৰাজাক কোৱা বাক্যৰ পাছত, কৃপাই দ্ৰৱিত কুশিকাত্মজ বিশ্বামিত্ৰে—প্ৰত্যক্ষ চণ্ডাল-ৰূপে দৃষ্টিগোচৰ হোৱা ৰজাক—মধুৰ বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
ऐक्ष्वाक स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुङ्गव।।1.59.2।।
হে ঐক্ষ্বাকুবংশজ, স্বাগতম বৎস! মই তোমাক সত্যধাৰ্মিক বুলি জানো। হে নৃপপুঙ্গৱ, ভয় নকৰিবা—মই তোমাৰ শৰণ, আশ্ৰয় হ’ম।
Verse 3
अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मण:।यज्ञसाह्यकरान् राजन् ततो यक्ष्यसि निर्वृत:।।1.59.3।।
হে ৰাজন, যজ্ঞত সহায় কৰা পুণ্যকৰ্মা মহর্ষিসকলক মই সকলোকে আমন্ত্ৰণ জনাম; তাৰ পাছত তুমি নিশ্চিন্ত মনে শান্তিৰে যজ্ঞকর্ম সম্পন্ন কৰিব পাৰিবা।
Verse 4
गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते ।अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि।।1.59.4।।
গুৰুৰ শাপত গঢ়া যি ৰূপ এতিয়া তোমাত বৰ্তি আছে, সেই একে ৰূপসহ সশৰীৰে তুমি স্বৰ্গলৈ গমন কৰিবা।
Verse 5
हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नराधिप।यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणागत:।।1.59.5।।
হে নৰাধিপ! মই মনে কৰোঁ তোমাৰ স্বৰ্গ যেন হাততে আহি পৰিছে; কিয়নো শৰণাগতসকলৰ সত্য আশ্ৰয় কৌশিকৰ ওচৰলৈ তুমি শৰণ লৈ আহিছা।
Verse 6
एवमुक्त्वा महातेजा: पुत्रान् परमधार्मिकान्।व्यादिदेश महाप्राज्ञान् यज्ञसम्भारकारणात्।।1.59.6।।
এইদৰে কৈ, মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰে পৰমধাৰ্মিক আৰু মহাপ্ৰাজ্ঞ নিজৰ পুত্ৰসকলক যজ্ঞৰ সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 7
सर्वान् शिष्यान् समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह।सर्वानृषिगणान्वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया।सशिष्यसुहृदश्चैव सर्त्विज स्सबहुश्रुतान्।।1.59.7।।
তেতিয়া তেওঁ সকলো শিষ্যক একেলগে মাতি এই বাক্য ক’লে: “বৎসসকল, মোৰ আজ্ঞামতে সকলো ঋষিগণক ইয়ালৈ আনিবা—তেওঁলোকৰ শিষ্য আৰু সুহৃদসকলসহ, যজ্ঞৰ ঋত্বিজ পুৰোহিতসকলক আৰু শ্ৰুতি-স্মৃতিত বহুশ্ৰুত পণ্ডিতসকলকো।”
Verse 8
यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदित:।तत्सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम्।।1.59.8।।
“মোৰ আজ্ঞাৰ বলেৰে প্ৰেৰিত হৈ যদি কোনোবাই অনাদৰৰ বাক্য কয়, তেন্তে যি যি ঘটিছে সেয়া সকলো একো নলুকুৱাই, যথাৰ্থভাৱে সম্পূৰ্ণকৈ মোক জনাবা; একো অৱহেলা নকৰিবা।”
Verse 9
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया।आजग्मुरथ देशेभ्य स्सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिन:।।1.59.9।।
তেওঁৰ বাক্য শুনি তেওঁলোকে তেওঁৰ আজ্ঞামতে সকলো দিশলৈ গ’ল; তাৰ পাছত সকলো দেশৰ পৰা বেদ-ব্যাখ্যাতা ব্ৰহ্মবাদীসকল আহিবলৈ ধৰিলে।
Verse 10
ते च शिष्या: समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम्।ऊचुश्चवचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम्।।1.59.10।।
সেই শিষ্যসকল একত্ৰিত হৈ, জ্বলি উঠা তেজস্বী মুনিৰ সন্মুখলৈ আহি, সকলো ব্ৰহ্মবাদী (বেদব্যাখ্যাতা) ব্ৰাহ্মণৰ বাৰ্তা তেওঁক জনালে।
Verse 11
श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातय:।सर्वदेशेषु चागच्छन् वर्जयित्वा महोदयम्।।1.59.11।।
আপোনাৰ বাৰ্তা শুনি সকলো দ্বিজাতি আহি আছে; সকলো দেশৰ পৰা তেওঁলোক আহি উপস্থিত হৈছে—কেৱল মহোদয়ক বাদ দি।
Verse 12
वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम्।यदाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुङ्गव।।1.59.12।।
হে মুনিপুঙ্গৱ, ক্ৰোধে অক্ষৰ যেন ব্যাকুল হৈ উঠা, বশিষ্ঠৰ সেই শত পুত্ৰে যি সকলো বাক্য কৈছিল—সেই সকলো তুমি শুনা।
Verse 13
क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषत:।कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षय:।।1.59.13।।
যদি কোনো ক্ষত্ৰিয় যাজক হয়—বিশেষকৈ চণ্ডালৰ বাবে—তেন্তে যজ্ঞসভাত দেৱসকল আৰু দেৱৰ্ষিসকলে সেই হৱিষ্য কেনেকৈ ভোগ কৰিব?
Verse 14
ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम्।कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिता:।।1.59.14।।
অথবা তেওঁলোক মহাত্মা ব্ৰাহ্মণেই হওক, চণ্ডালৰ ভোজন ভোগ কৰি—বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰয়ত পালিত—তেওঁলোকে স্বৰ্গলৈ কেনেকৈ যাব?
Verse 15
एतद्वचननैष्ठुर्यमूचु स्संरक्तलोचना:।वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदया:।।1.59.15।।
হে মুনিশাৰ্দূল! ক্ৰোধত ৰক্তিম নয়ন হৈ, মহোদয়সহ বসিষ্ঠৰ সকলো পুত্ৰে একেলগে সেই কঠোৰ বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 16
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुङ्गव:।क्रोधसंरक्तनयन स्सरोषमिदमब्रवीत्।।1.59.16।।
তেওঁলোক সকলোৰে বাক্য শুনি, মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—ক্ৰোধত ৰক্তিম নয়ন—ৰোষেৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 17
ये दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम्।भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशय:।।1.59.17।।
মই নিৰ্দোষ, উগ্ৰ তপস্যাত স্থিত; যিসকল দুষ্টচিত্তে মোক দোষাৰোপ কৰে, সিহঁত ভস্মীভূত হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 18
अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम्।सप्तजातिशतान्येव मृतपस्सन्तु सर्वश:।।1.59.18।।
আজি কালপাশে ধৰা পৰি তেওঁলোক বৈৱস্বত (যম)ৰ ধামলৈ নীত হওক; আৰু সৰ্বপ্ৰকাৰেই সাতশ জন্মলৈকে তেওঁলোক মৃতভক্ষক হৈ জীৱন যাপন কৰক।
Verse 19
श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणा:।विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान्।।1.59.19।।
কুকুৰৰ মাংসকেই নিয়ত আহাৰ কৰা, নিৰ্দয় ‘মুষ্টিক’ নামে তেওঁলোক জন্ম লওক; বিকৃত আৰু বিৰূপ হৈ এই লোকসমূহত ঘূৰি ফুৰক।
Verse 20
महोदयस्तु दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत्।दूषित स्सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति।।1.59.20।।
কিন্তু দুৰ্বুদ্ধি মহোদয়ে নিৰ্দোষ মোক দোষাৰোপ কৰিলে; সেয়ে সৰ্বলোকত কলংকিত হৈ সি নিষাদত্বলৈ গমন কৰিব।
Verse 21
प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गत:।दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति।।1.59.21।।
প্ৰাণহিংসাত আসক্ত আৰু নিৰ্দয়তালৈ পতিত সি, মোৰ ক্ৰোধৰ ফলত, দীৰ্ঘকাল দুৰ্গতি ভোগ কৰিব।
Verse 22
एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपा:।विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनि:।।1.59.22।।
ইমানেই বাক্য কৈ, মহাতপস্বী মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰ মহামুনি ঋষিমধ্যত নীৰৱ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on ritual authority and social legitimacy: Vasiṣṭha’s sons challenge whether a kṣatriya may function as a yajña-priest, especially in a sacrifice connected to a chandāla, while Viśvāmitra asserts protective refuge and responds to insult with punitive ascetic speech.
The chapter teaches that refuge offered by a protector entails moral responsibility, and that contempt toward a disciplined tapasvin is portrayed as spiritually perilous; speech (vāk) is shown as a force that can restore order or inflict lasting karmic consequences.
Cultural landmarks include the yajña setting (ritual assembly with ṛtviks and brahmavādins), the concept of Vaivasvata’s realm (Yama’s abode) as a post-mortem destination, and community identities (chandāla, niṣāda, muṣṭikā) used to articulate social-ethical outcomes of the curse.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.